Нефрология

Нефрология дегеніміз не?

Нефрология — ағзаның ең маңызды мүшелерінің бірі болып табылатын бүйректің ауруларын зерттеуге, диагностикалауға және емдеуге бағытталған медициналық мамандық саласы. Бүйректер — адам ағзасында оң және сол жақта орналасқан, барлығы 2 дана болатын өмірлік маңызды мүшелер. Олар қан айналымындағы зат алмасу қалдықтары мен артық суды ағзадан шығарумен қатар, қан түзуге қатысады және D дәрумені сияқты кейбір гормондарды түзеді. Бүйректер қалдық заттарды сүзеді және кейбір дәрумендер мен минералдар сияқты құрамдас бөліктердің кері сіңірілуіне көмектеседі. Сонымен қатар олар қан қысымын реттеуге және ағзаның су-электролит теңгерімін сақтауға жауапты. Ағзаның негізгі жүйелерінің бірі — несеп шығару жүйесінің басты мүшесі болып табылатын бүйректердің кез келген қызметінің бұзылуын нефрология бойынша мамандандырылған білім алып, нефролог атағын алған дәрігерлер зерттейді.

Бүйрек денсаулығы және белгілері

Ағзаның барлық қызметтері толық атқарылуы үшін жасушаларда судың және минералдардың дұрыс мөлшері болуы қажет. Бүйректер ағзадағы артық суды шығарады, ал сұйықтық жетіспеген жағдайда ағзада суды ұстап тұрады. Мысалы, тағаммен түсетін натрий мен калий сияқты минералдар өмірлік маңызды қызметтерді атқаруда аса маңызды рөл атқарады. Бұл минералдар ағзада белгілі бір деңгейде сақталуы тиіс, әйтпесе ісінуге немесе сұйықтықтың жоғалуына әкелуі мүмкін. Бүйректер дұрыс жұмыс істегенде ағзадағы су-минерал теңгерімі қамтамасыз етіледі. Калий немесе натрий деңгейі жоғары болғанда бұл минералдар несеппен ағзадан шығарылады, ал жетіспеген жағдайда бүйректер оларды кері сіңіре алады. Сол сияқты сүйек пен тіс дамуы үшін маңызды кальций, фосфор сияқты минералдардың ағзадағы деңгейін де бүйректер реттейді. Бүйрек қызметі бұзылғанда қаназдық пайда болады, D дәрумені белсенді түрге айналмайды.

Тағамның қорытылуы, сіңірілуі және зат алмасуы нәтижесінде түзілетін мочевина мен креатинин сияқты қалдық заттар ағзадан бүйректер арқылы шығарылады. Бүйрек қызметінде кез келген бұзылыс болғанда қандағы мочевина мен креатинин деңгейі көтеріледі. Бұл жағдай жүрек-қантамыр аурулары, жоғары қан қысымы және созылмалы аурулармен ауыру қаупін арттыруы мүмкін. Сонымен қатар, ең алдымен ми қызметі, ағзаның барлық жүйелері зақымдалуы мүмкін. Бүйректердің сау жұмысы қандағы қалдық заттардың ағзадан шығарылуын қамтамасыз ете отырып, жалпы денсаулықты сақтауға көмектеседі. Бұған қоса, бүйректер қан айналымында хабаршы қызметін атқаратын кейбір гормондарды синтездеуге жауапты. Бұл гормондар қан қысымын реттеуге, эритроциттер өндіруге және ағзадағы кальций теңгерімін сақтауға көмектеседі.

Ең жиі кездесетін бүйрек аурулары:

• Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі

• Жедел бүйрек жеткіліксіздігі

• Бүйрек тасы

• Несеп жолдарының инфекциялары

• Гломерулонефриттер

• Поликистозды бүйрек аурулары

• Несеп жолдарының бітелуі

• Бүйректің қантамыр аурулары

• Бүйрекке байланысты жүрек-қантамыр аурулары

• Бүйрек ісіктері

Бүйректер ағзаның барлық қызметтеріне әсер ететіндіктен, бүйрек ауруларының белгілері де әр алуан. Әдетте бүйрек қызметі бұзылғанда мынадай белгілер байқалады:

• Қатты шаршау, әлсіздік

• Тәбеттің төмендеуі, жүрек айнуы және/немесе құсу

• Түнде кіші дәрет сындыру, жиі немесе өте аз несеп шығару, үнемі кіші дәретке барғысы келу сезімі,

• Несеп түсінің қоюлануы немесе несепте қан болуы

• Терінің бозаруы, бөртпе, қышу немесе шамадан тыс құрғақтық

• Жоғары қан қысымы

• Қол мен тобықтың ісінуі

• Көз айналасының ісінуі

• Ентігу, тыныс алудың қиындауы

• Бел немесе іш аймағындағы ауырсыну.

Бұл белгілерді сезінсеңіз, жағдайыңызды бағалау үшін мүмкіндігінше тезірек нефрологқа жазыла аласыз.

Нефролог мамандар және олар айналысатын жағдайлар: нефролог қандай ауруларды емдейді?

Нефрология маманы, басқаша айтқанда нефролог, бүйрек аурулары бойынша мамандандырылған білім алған дәрігер. Ол бүйректің құрылысы, қызметтері мен жұмыс істеу тәсілі туралы терең білімге ие және бүйрек қызметінің бұзылуына байланысты дамитын аурулардың диагностикасы мен емін жүргізеді. Нефролог бүйрек тасының сау бүйрекке зиян келтіріп-келтірмейтінін тексереді. Бүйрек тасын анықтау және диагноз қою үшін нефролог рентген, КТ, УДЗ сияқты бейнелеу әдістерін қолдана алады. Бұл әдістер арқылы тастың орнын, санын, көлемін және пішінін анықтауға болады. Сонымен қатар қан және несеп талдаулары арқылы тастың түзілуіне себеп болатын заттарды анықтауға болады. Тастың түрі, көлемі, орны мен пішіні анықталғаннан кейін нефролог уролог маманмен бірге емді жоспарлайды. Ауырсынуды басу, жүрек айнуы мен құсудың алдын алу үшін дәрілер ұсынуы мүмкін. Нефрологтар айналысатын жағдайларға мыналар жатуы мүмкін:

Бүйрек ауруларының диагностикасы және бағалау

Бүйректегі зақымды анықтау үшін нефролог науқастан қан және несеп талдауларын тапсыруды сұрауы мүмкін. Мүшелердің несеп түзу және қанды сүзу қызметтерін бағалау мақсатында нефролог қандағы креатинин, мочевина, электролит, минерал деңгейлерін, pH көрсеткішін және ШСЖ (шумақтық сүзілу жылдамдығы) бағалайды. Сонымен қатар томография және УДЗ сияқты бейнелеу әдістерімен бүйректердің көлемі мен пішінін зерттеуге болады. Нақты диагноз қою үшін нефролог бүйрек тінінен үлгі алып, микроскопиялық зерттеу жүргізуі мүмкін.

Емді жоспарлау

Диагноз қойылғаннан кейін нефролог науқастың денсаулық жағдайына қарай жеке ем жоспарын құрады. Әдетте өмір салтын өзгерту, дәрі-дәрмектер және кейбір жағдайларда хирургиялық араласулар ем жоспарының бір бөлігі болып табылады.

Созылмалы бүйрек ауруын басқару

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі — бүйректегі қантамырлар мен тіндердің зақымдануы, соның салдарынан несептің жеткілікті мөлшерде түзілмеуі және ағзада қалдық заттардың жиналуымен сипатталатын жағдай. Уақыт өте келе бүйректер несеп түзу қабілетін біртіндеп жоғалтады. Бұл кезеңде нефрологтар науқастардың бүйрек қызметін мұқият бақылап, аурудың өршуін баяулататын емді жоспарлайды.

Диализ

Созылмалы бүйрек ауруы емделмесе өршиді және қалдықтарды сүзу қызметі төмендейді. Ауыр созылмалы бүйрек ауруы дамиды. Мұндай жағдайда диализ деп аталатын, бүйрек қызметтерін сырттан атқаратын аппарат қолданылады. Нефролог науқастарға қолайлы диализ емін анықтайды және туындауы мүмкін асқынуларды басқаруды қамтамасыз етеді.

Бүйрек трансплантациясы

Қайтымсыз бүйрек аурулары кезінде науқасқа бүйрек трансплантациясы қажет болуы мүмкін. Нефрологтар трансплантация жасалатын науқастарды, сондай-ақ донор мен реципиент арасындағы тін үйлесімділігін бағалайды. Сонымен қатар олар науқастардың трансплантацияға дейінгі және кейінгі күтімін қадағалайды.

Гипертензияны (жоғары қан қысымын) басқару

Бүйрек ауруларының ең маңызды себептері — қант диабеті және жоғары қан қысымы. Нефрологтар бүйрек зақымдануының және соған байланысты дамитын асқынулардың алдын алу үшін гипертензияны басқаруға көмектеседі.

Науқастарды ақпараттандыру

Нефрологтар бүйрек ауруларының алдын алу және емнің тиімді жүруі үшін науқастарды ақпараттандыра алады. Бүйрек денсаулығын қолдау мақсатында олар тамақтану бойынша ұсыныстар, сұйықтық қабылдау және өмір салтын өзгерту сияқты тақырыптарда кеңес береді.

Егер сізде бүйрек ауруының белгілері болса, тәжірибелі нефрологқа жазыла аласыз. Аурудың ерте диагностикасы — емнің сәттілігіне әсер ететін ең маңызды фактор.

Бүйрек жеткіліксіздігі және ем барысы

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысында науқастың бүйрек қызметтерін тек диализ арқылы ғана атқаруға болады. Гемодиализ көмегімен бүйректердің қанды сүзу және қалдық заттарды ағзадан шығару қызметі жүзеге асырылады. Әрі қарай науқастың өмірін сақтап қалу және ағза қызметтерін толық атқару үшін бүйрек трансплантациясы немесе гемодиализ қажет болады.

Бүйрек жеткіліксіздігін анықтау үшін қан және несеп талдаулары, сондай-ақ бүйрек пен несеп жолдарындағы ауытқуларды көру мақсатында УДЗ, КТ немесе МРТ зерттеулері жүргізілуі мүмкін. Бұған қоса, бүйректерді зерттеу үшін тін үлгісі алынуы мүмкін. Бұл диагностика әдістері бүйрек жеткіліксіздігінің себебін анықтауға да мүмкіндік береді.

Бүйрек денсаулығына қандай әдеттер әсер етеді?

Бүйрек денсаулығына әсер ететін өмір салты әдеттеріне мыналар жатады:

Суды жеткіліксіз ішу

Бүйректер ағзадағы қалдық заттарды сүзіп, ағзадан шығару үшін күніне кемінде 2 литр суды қажет етеді. Суды жеткіліксіз ішу олардың қызметінің бұзылуына әкелуі мүмкін.

Кіші дәретті ұстау

Қуық толғанда оны босатуды кейінге қалдыру, басқаша айтқанда кіші дәретті ұстау, бүйректің ұлғаюы (гидронефроз) немесе несеп жолдарының кеңеюі (гипертрофия) сияқты асқынуларға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар кіші дәретті ұзақ уақыт ұстау бүйрек тасынан бастап бүйрек жеткіліксіздігіне дейінгі ауыр ауруларға себеп болуы мүмкін.

Шамадан тыс тұзды тамақтану

Тұзы көп тағамдарды тұтынғанда бүйректер ағзаның су-электролит теңгерімін сақтау үшін көбірек жұмыс істейді, бұл сұйықтықтың іркілуіне (ісіну) және гипертензия сияқты ауруларға әкелуі мүмкін.

Темекі шегу және алкоголь ішу

Алкоголь мен темекі ағзада уытты заттардың жиналуына әкеледі. Бүйректер бұл заттардан пайда болған уыттарды ағзадан шығару үшін шамадан тыс жұмыс істейді, бүйректе ісіну пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар темекі шегу мен алкоголь ішу бүйректерді зақымдайтын жоғары қан қысымының қаупін арттыруы мүмкін.

Дұрыс емес тамақтану әдеттері

Шай мен кофені шамадан тыс ішу құрамындағы кофеин сияқты қоздырғыш заттарға байланысты қан айналымын, демек бүйректерге түсетін жүктемені арттырады. Сол сияқты қызыл ет сияқты жануар текті тағамдарды көп тұтыну ақуыздың қалдық өнімі — несеп қышқылының мөлшерін арттырады. Қандағы мочевинаның артық мөлшері бүйректердің шамадан тыс жұмыс істеуіне себеп болуы мүмкін. Бұған қоса, тәтті тағамдарды көп тұтыну да бүйректердегі жүктемені арттырып, бүйрек тасы және бүйрек жеткіліксіздігі сияқты ауруларға әкелуі мүмкін.

Жиі қойылатын сұрақтар:

• Бүйрек денсаулығы неге маңызды және оны қалай сақтауға болады?

Бүйректер ағзадағы уытты заттар мен зат алмасу нәтижесінде түзілген қалдық өнімдердің ағзадан шығарылуын қамтамасыз етеді. Олардың денсаулығы бұзылғанда қалдық заттар мен уыттар ағзада жиналып, барлық өмірлік маңызды қызметтерге кері әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар бүйректер қан қысымын реттеу, эритроциттерді синтездеу сияқты басқа да маңызды қызметтерді атқаруға қатысады. Жеткілікті әрі теңгерімді тамақтану бағдарламасын ұстану, көбірек су ішу және тұрақты дене белсенділігі бүйрек денсаулығын сақтау үшін аса маңызды.

• Нефрологқа қандай жағдайларда жүгіну керек?

Жиі кіші дәретке бару, несеп түсінің қоюлануы, несеп мөлшерінің азаюы, жүрек айнуы мен құсу, назар аудара алмау, терінің қышуы, қан қысымының жоғарылауы, қол мен тобықтың ісінуі, несепте қан болуы, тәбеттің жоғалуы, ентігу сияқты белгілер бүйрек қызметінің бұзылғанын көрсетуі мүмкін. Бұл белгілер байқалса, міндетті түрде нефрологқа қаралуыңыз керек.

• Қант диабеті бүйрек денсаулығына қалай әсер етеді?

Бүйрек жеткіліксіздігінің ең жиі кездесетін екі себебі — қант диабеті және жоғары қан қысымы. Қант диабеті — қандағы глюкозаның (қанттың) жасушаларға енуін қамтамасыз ететін инсулин гормоны болмағанда немесе жеткіліксіз болғанда пайда болатын созылмалы ауру. Инсулин болмағанда немесе жеткіліксіз болғанда қанда қант жиналып, қылтамырларды зақымдайды. Бүйректегі қылтамырлар да қандағы қанттың жоғары деңгейінен зардап шегіп, тарылады. Тарылған тамырлар уақыт өте бітеліп, бүйректерге қанның аз келуіне және ағзада уыттар мен қалдық заттардың жиналуына әкеледі. Бүйректердің өз қызметін толық атқаруына кедергі келтіре отырып, қант диабеті диабеттік нефропатия деп аталатын ауруға себеп болуы мүмкін.

• Бүйрек жеткіліксіздігінің белгілері қандай?

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің белгілеріне мыналар жатуы мүмкін:

• Түнде ұйықтағаннан кейін кіші дәретке тұру,

• Жоғары қан қысымы

• Себебі белгісіз ентігу, тыныс алудың қиындауы,

• Несеп мөлшерінің азаюы,

• Қатты шаршау, әлсіздік және ұйқышылдық сезімі,

• Аяқтың, қол мен тобықтың ісінуі,

• Жүрек айнуы,

• Сананың бұлдырауы, ойдың шатасуы, кеудедегі қысым немесе ауырсыну

• Жүктілік кезінде бүйрек денсаулығын сақтау үшін не істеу керек?

Жүктілік кезінде бүйректерге баратын қан ағыны артады және қанды сүзу жылдамдығы қалыптыдан екі есе өседі. Бүйректер болашақ ананың да, баланың да қанын сүзетіндіктен, шамамен екі есе көп жұмыс істейді. Жүктілік кезінде бүйрек денсаулығын сақтау үшін болашақ ананың тамақтануына көңіл бөліп, жүктілік бойы қалыптыдан артық салмақ қоспауы маңызды. Суды мол ішу және тұзды шектеу бүйрек қызметінің бұзылуына себеп болатын жоғары қан қысымының қаупін төмендетуі мүмкін. Жүкті әйелдер мүмкіндігінше жүктіліктің басында нефрологқа қаралуы тиіс.

• Бүйрек денсаулығына қандай әдеттер кері әсер етеді?

Майлы, тәтті, тұзды тағамдары көп тамақтану бағдарламасын ұстану және аз қозғалу бүйрек денсаулығына кері әсер етеді. Сонымен қатар сұйықтықты жеткіліксіз ішу және алкоголь, темекі сияқты зиянды әдеттер бүйрек ауруларымен ауыру қаупін арттыруы мүмкін.

• Нефрологиялық ем қанша уақытта әсер етеді?

Бүйрек ауруларын емдеу ұзақтығы аурудың ауырлығына, науқастың денсаулық жағдайына және аурудың түріне қарай әртүрлі болады. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігін емдеу бірнеше жылға созылуы мүмкін. Жедел бүйрек жеткіліксіздігін емдеу ұзақтығы оның себебіне байланысты өзгеруі мүмкін.

• Бүйрек трансплантациясы қалай жасалады және қандай жағдайларда ұсынылады?

Бүйрек трансплантациясы созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатыларында жасалады. Трансплантация операциясы шамамен 3-4 сағатқа созылады, әдетте бүйрек донордан аз инвазивті (жабық) әдістермен алынады. Алынған мүше науқасқа ауыстырылып салынады. Реципиент пен донордың қан топтары мен тін түрлерінің үйлесімді болуы маңызды. Сонымен қатар донор мен трансплантация жасалатын науқастың қанындағы антиденелер деңгейін анықтайтын айқас сынама (кросс-матч) деп аталатын процедура жүргізіледі. Қажет болса, реципиент пен донордың антиденелер деңгейі сәйкес болуы үшін ем қолданылады. Осы зерттеулердің нәтижесі бойынша бүйрек трансплантациясы туралы шешім қабылданады.

• Тамақтану арқылы бүйрек денсаулығын қалай қолдауға болады?

Жеткілікті әрі теңгерімді тамақтану үшін диетологтың көмегімен салауатты диета ұстанған жөн. Диетаның жеке болуы және мінсіз салмақты сақтауға бағытталуы маңызды. Шамадан тыс тұзды, майлы және тәтті тағамдарды рационнан алып тастау керек. Күніне кемінде 2 литр су ішуге назар аударып, рационды жаңа піскен көкөністер мен жемістермен толықтыру қажет.

Бүйрек ауруларында ерте диагностика емнің тиімділігі үшін маңызды. Бүйрек денсаулығын сақтау үшін тұрақты түрде қан және несеп талдауларын тапсырып, олардың дұрыс жұмыс істеп тұрғанын тексеру керек. Егер сізде бүйрек ауруының кез келген белгісі болса, жақын маңдағы медициналық мекеменің нефрология бөліміне жазыла аласыз.