Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі дегеніміз не?

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі – бүйрек қызметінің біртіндеп бұзылуы, нәтижесінде қандағы қалдықтарды, токсиндерді және артық сұйықтықты сүзе алмай қалуы. Созылмалы бүйрек ауруының алғашқы сатысында симптомдар көбінесе анық білінбейді. Ал кейінгі сатыларда жиі зәр шығару қажеттілігі, жүрек айнуы, ентігу, тері түсінің қараюы сияқты белгілер пайда болуы мүмкін. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің түбегейлі емі болмағанымен, оны ерте кезеңде анықтау және қажетті шараларды қолдану аурудың асқынуының алдын алуға көмектеседі. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі – бүйректің біртіндеп зақымдануы салдарынан қалдықтарды тазарту және қан қысымын қалыпты ұстау сияқты өмірлік маңызды функцияларды атқара алмауымен сипатталатын денсаулық мәселесі. Бүйрек жеткіліксіздігі кейбір жағдайларда жедел түрде, яғни уақытша пайда болуы мүмкін болса да, көбінесе созылмалы сипатқа ие. Басқаша айтқанда, бүйрек жеткіліксіздігі – бұл уақыт өте келе нашарлайтын ұзақ мерзімді денсаулық мәселесі. Қабырғалардың астында, омыртқа жотасының екі жағында орналасқан, пішіні үрмебұршаққа ұқсайтын бүйректің ағзада атқаратын міндеттері өте көп. Солардың кейбіреулері мыналар:

Ағзадағы қалдық өнімдер мен артық суды шығару,

Қызыл қан жасушаларының түзілуіне көмектесу,

Қан қысымын бақылауда ұстауға көмектесу,

Сұйықтық-электролит тепе-теңдігінің сақталуын қамтамасыз ету,

Сүйек денсаулығын қорғау.

Егер бүйрек кем дегенде 3 ай бойы біртіндеп зақымдалса, бүйректердің біреуі немесе екеуі де уақыт өте келе жоғарыда аталған функцияларын атқара алмай қалуы мүмкін және созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің симптомдары пайда болады. Бүйрек аурулары көбінесе созылмалы деп аталады. Бұның басты себебі – бүйректегі зақымданудың біртіндеп үдеуі. Егер созылмалы бүйрек ауруы ерте кезеңде диагноз қойылмаса және тиісті емдеу процедурасы қолданылмаса, ауру соңғы сатыдағы бүйрек ауруы деп те аталатын созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі жағдайына әкелуі мүмкін.

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің белгілері қандай?

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің белгілері бастапқыда көбінесе жұмсақ болады. Белгілері адамнан адамға өзгеруі мүмкін. Мысалы, балалардағы созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің белгілері арасында дамудың тежелуі, моторика қабілеттерінің әлсіреуі сияқты көріністер байқалуы мүмкін. Науқастарда кездесетін негізгі белгілер мыналар:

Жиі зәр шығару қажеттілігі,

Жүрек айнуы және құсу,

Тәбеттің болмауы,

Шаршағыштық пен әлсіздік,

Зәрдің шамадан тыс көп немесе аз шығуы,

Ұйқының бұзылуы,

Зейін қоюдың қиындауы,

Сұйықтық-электролит тепе-теңсіздігіне байланысты бұлшықет құрысулары,

Қол, табан және тобықтың ісінуі,

Терінің құрғауы және қышуы,

Жоғары қан қысымы (гипертония),

Асқынған сатыларда өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты ентігу,

Жүректе сұйықтықтың жиналуына байланысты кеуде ауыруы,

Ауызда металл дәмінің болуы.

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысындағы белгілер қатарына анемия, сүйек ауруы, жүйке ауруы сияқты симптомдар да кіруі мүмкін.

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі қалай пайда болады?

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі көптеген себептерге байланысты пайда болуы мүмкін. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің себептері арасында диабет және жоғары қан қысымы сияқты созылмалы денсаулық мәселелері маңызды орын алады. Бақылауға алынбаған диабет, яғни қант диабеті бүйрекке баратын тамырларға немесе жүйкелерге зақым келтіріп, бүйректің зақымдалуын тудыруы мүмкін. Бұдан басқа, қанның тамырлар арқылы жоғары қысыммен жүруі, яғни гипертония да уақыт өте келе бүйректің зақымдалуына әкеледі. Осыған сәйкес, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің негізгі себептері төмендегідей:

1-типтегі немесе 2-типтегі диабет,

Жоғары қан қысымы,

Бүйrekте орналасқан және сүзу қызметін атқаратын шумақтар (гломерули) деп аталатын кішкентай құрылымдардың қабынуы, яғни гломерулонефрит,

Қандағы су мен органикалық заттарды сіңіргеннен кейін ағзаға қажет емес қалдықтарды зәрге жіберу міндеті жүктелген түтікшелердің қабынуымен сипатталатын интерстициальды нефрит,

Бүйректе іші сұйықтыққа толы кисталардың түзілуімен ерекшеленетін генетикалық ауру – поликистоздық бүйрек ауруы,

Қуық асты безінің ұлғаюы, бүйрек тасы сияқты денсаулық мәселелеріне байланысты несеп шығару жолдарының ұзақ уақыт бітелуі,

Зәрдің бүйрекке кері ағуына әкелетін везикоуретеральды рефлюкс,

Жиі қайталанатын бүйрек инфекциясы.

Жоғарыда аталғандардан басқа, жедел бүйрек жеткіліксіздігі мен созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің айырмашылықтары бар. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі жоғарыда аталған себептермен уақыт өте келе дамыса; жедел бүйрек жеткіліксіздігі қолданылатын кейбір дәрі-дәрмектер, несеп шығару жолдарының аурулары, ауыр сусыздану (құрғау) сияқты себептерге байланысты сағаттар немесе күндեր ішінде пайда болуы мүмкін. Созылмалы бүйрек аурулары бүкіл әлемде халықтың шамамен 10-14%-на әсер ететіні белгілі кең таралған денсаулық мәселесі болып табылады. Кез келген себеппен кез келген адам созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне тап болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір факторлар бұл аурудың пайда болу қаупін арттыруы мүмкін. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі үшін кейбір қауіп факторлары мыналар:

Диабет,

Жүрек-қан тамырлары ауруы,

Отбасында поликистозды бүйрек ауруы сияқты бүйрек ауруының болуы,

Егде жаста болу,

Ұзақ уақыт бойы ауырсынуды басатын дәрілерді қолдану,

Қызыл жегі (люпус) сияқты аутоиммундық денсаулық мәселелері,

Темекі шегу сияқты денсаулыққа зиянды әдеттер,

Сонымен қатар жүктілік те бүйрек ауруының қаупін арттыруы мүмкін. Жүктілік кезінде балаға зиян келтіруі мүмкін қалдықтар мен токсиндерді тазарту үшін бүйректің сүзу жылдамдығы шамамен 50%-ға артады. Егер жүктілікке дейін бүйрек ауруы болса немесе бүйрек жүктілікке жеткілікті деңгейде бейімделе алмаса, жүктілік кезінде созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі дамуы мүмкін.

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне қалай диагноз қойылады?

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінде қышыну, тобықтың ісінуі, тері түсінің қараюы сияқты белгілер көбінесе созылмалы бүйрек ауруының асқынған сатыларында пайда болады. Мамандар кейбір жағдайларда бұл ауруды әдеттегі қан немесе зәр анализі кезінде анықтай алады. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің диагноз қою өлшемдері арасында eGFR тесті, яғни шумақтық сүзілу жылдамдығын өлшейтін қан анализінің нәтижесі маңызды орын алады. eGFR тесті бүйректе орналасқан және сүзгі қызметін атқаратын шумақтардың минут сайын тазалайтын қан мөлшерін өлшеуге көмектеседі. Қалыпты жағдайда сау адамдарда eGFR тестінің нәтижесі 90-нан жоғары шығады. Ал eGFR тестінің нәтижесі 15-тен төмен шығуы бүйректің өз функциясын мүлдем атқара алмай қалғанын көрсетеді. Бұл жағдайда созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің көрсеткіштері өте күрделі болуы мүмкін, пациентке диализ немесе бүйрек трансплантациясы қажет болуы ықтимал.

Бұдан басқа, мамандар қандағы мочевина азоты сияқты қосымша қан анализдеріне немесе ақуыздың (нәруыздың) жоғалуы бар-жоғын бағалауға көмектесетін зәр анализдеріне де жүгіне алады. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне диагноз қоюдың негізгі әдістерін төмендегідей тізбектеуге болады:

Шумақтық сүзілу жылдамдығын және қандағы креатинин, мочевина сияқты қалдық өнімдердің деңгейін бағалау мақсатында жүргізілетін қан анализдері,

Зәрде ақуыз (альбумин) немесе қан бар-жоғын тексеру үшін жүргізілетін зәр анализі,

Бүйректің құрылымын зерттеу мақсатында УДЗ (ультрадыбыстық зерттеу), КТ урография, МРТ сияқты бейнелеу (скрининг) тесттері.

Кейбір жағдайларда мамандар бүйректегі зақымданудың себебін түсіну үшін бүйректен тіллік үлгі алуға, яғни бүйрек биопсиясын жасауға да шешім қабылдауы мүмкін.

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі қалай емделеді?

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің сатылары емдеу процесін жоспарлау тұрғысынан өте маңызды. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі аты айтып тұрғандай, уақыт өте келе нашарлайтын бүйрек ауруын білдіреді. Басқаша айтқанда, бұл аурудың түбегейлі емі жоқ. Бастапқы кезеңде мамандар көбінесе симптомдарды бақылауда ұстауға және аурудың өршуіне жол бермеуге бағытталotti емдеу процедураларын қолданады. Егер созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі диабет, гипертония сияқты басқа денсаулық мәселесінен туындаған болса, мамандар осы ауруларға қарсы дәрілік емді бастауы мүмкін. Сонымен қатар, ағзадан артық сұйықтықты шығаруға көмектесу үшін диуретиктер (несеп айдағыш дәрілер) тағайындалуы мүмкін. Бұдан басқа, кейбір зерттеулер созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі мен D витамині арасында да байланыс бар екенін көрсетеді. Осы зерттеулерге сәйкес, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігімен ауыратын науқастарда D витаминімен емдеу күрделі асқынулардың пайда болу қаупін азайтуы мүмкін.

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі асқынған кезде бүйрек ағзадағы токсиндер мен артық сұйықтықты жеткілікті түрде сүзе алмай қалады. Бұл жағдайда науқастардың өмір сүруін қамтамасыз ету үшін диализ немесе бүйрек трансплантациясы сияқты емдеу процедуралары қажет болуы мүмкін. Осыған сәйкес, асқынған сатыдағы созылмалы бүйрек жеткіліксіздігін емдеудің негізгі әдістері мыналар:

Диализ: Гемодиализ және перитонеальді диализ болып екі түрлі әдіспен жүргізілетін диализ бүйректің қызметін атқарып, қанды тазартуға көмектеседі. Гемодиализде қан арнайы аппарат арқылы тазартылып, қайтадан қайнар айналымға жіберіледі. Ал перитонеальді диализде науқастың құрсақ қуысына кішкентай түтікше орналастырылады. Осы катетер арқылы құрсақ қуысына диализдік ерітінді жіберіледі. Бұл сұйықтық белгілі một уақыт құрсақ қуысында қалып, қандағы зиянды заттарды сүзеді, содан кейін қайтадан сол катетер арқылы сыртқа шығарылады.

Бүйрек трансплантациясы: Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігімен ауыратын науқастарды түбегейлі емдеу әдісі – бүйрек алмастыру (трансплантация). Бұл ота науқаспен тілдік (тіндік) үйлесімділігі бар тірі донордан немесе миы өлген кадаверлік донордан алынған бүйрек арқылы жасалады. Трансплантация кезінде жаңа бүйрек науқастың шап аймағына орналастырылады. Ауырған бүйректі алып тастаудың қажеті жоқ. Отадан кейін ағзаның қабыл алмауын (бас тартуын) болдырмау үшін науқасқа иммундік жүйені басатын дәрілерді өмір бойы қабылдау қажет болуы мүмкін.

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі кезінде тамақтану тәртібін де өзгерту қажет болуы мүмкін. Мамандар күнделікті тұз (натрий) тұтыну мөлшерін, тұтынған тағамдар мен сусындардағы тұз мөлшерін қоса алғанда, 1 шай қасықтан аз болатындай етіп шектеуге кеңес береді. Сонымен қатар, мамандар қан анализдерінің нәтижелеріне сәйкес диета арқылы қабылданатын калий, фосфор және кальций сияқты минералдары бар тағамдарды тұтынуды да шектей алады. Бұдан басқа, қандағы қалдық өнімдердің деңгейін ең төменгі деңгейге түсіру үшін ақуызы аз диетаны ұстану қажет болуы мүмкін. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне арналған үлгілік диета төмендегідей болуы мүмкін:

Апельсин, картоп, саумалдық (шпинат) және қызанақ сияқты калий мөлшері жоғары тағамдардың орнына қырыққабат, сәбіз, жасыл бұршақ (фасоль), жүзім және құлпынай сияқты көкөністер мен жемістер,

Ет, жұмыртқа, сүт, ірімшік сияқты ақуызы жоғары тағамдардың орнына көкөністерге, жемістерге және тұтас дәнді дақылдарға көбірек мән беру.

Науқастардың дәрігерлер әзірлеген емдеу жоспарын қатаң ұстануы аурудың өршуіне жол бермеуге көмектеседі.

Жиі қойылатын сұрақтар

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігін тудыруы мүмкін поликистозды бүйрек ауруы сияқты денсаулық мәселелері генетикалық сипатқа ие, бірақ созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі өмір салты әдеттері, диабет, гипертония бастапқыда тұрған созылмалы аурулар, бүйректің қабынуы сияқты көптеген себептермен пайда болуы мүмкін. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі асқынған сайын ағзада әртүрлі асқынуларға әкеп соғуы ықтимал. Олардың басында жоғары қан қысымы, анемия, сүйек аурулары, өкпеде сұйықтықтың жиналуы, жүйке жүйесінің зақымдануы және электролиттік тепе-теңсіздіктер тұрады. Сонымен қатар, жоғары қан қысымын бақылауда ұстамау жүрек ауруларына шалдығу қаупін де арттыруы мүмкін. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі бүйректің сүзу қабілетін бағалайтын шумақтық сүзілу жылдамдығы (GFR) тестіне сәйкес бес сатыға жіктеледі. Бірінші сатыда GFR 90 мл/мин/1.73 м²-ден жоғары болады. Бүйрек қалыпты жұмыс істеп тұрғандай көрінгенімен, зәрде ақуыздың жоғалуы сияқты белгілер пайда болуы мүмкін. Екінші сатыда GFR 60-89 мл/мин/1.73 м² аралығына түсіп, бүйрек қызметінің жеңіл дәрежеде төмендей бастағаны байқалады. Бүйрек әлі де қалдықтарды сүзе алады, бірақ кейбір науқастарда жоғары қан қысымы немесе зәрде ақуыздың аз мөлшерде жоғалуы сияқты белгілер болуы мүмкін. Үшінші сатыда GFR 30-59 мл/мин/1.73 м² аралығына дейін төмендеп, орташа дәрежедегі бүйрек жеткіліксіздігі дамиды. Бұл кезеңде науқастар шаршағыштық, ісіну және зәр мөлшерінің өзгеруі сияқты белгілерді сезінуі мүмкін.

Төртінші сатыда GFR 15-29 мл/мин/1.73 м² деңгейіне түсіп, ауыр дәрежедегі бүйрек жеткіліксіздігі байқалады. Бүйрек ағзадағы қалдықтарды жеткілікті түрде тазалай алмай қалады. Нәтижесінде қан қысымының көтерілуі, анемия, сүйек аурулары және жалпы денсаулықтың айтарлықтай нашарлауы байқалуы мүмкін. Соңғы, бесінші сатыда GFR 15 мл/мин/1.73 м²-ден төмен болады. Бұл жағдай соңғы сатыдағы бүйрек жеткіліксіздігі деп аталады. Бұл кезеңде науқастың өмір сүруін қамтамасыз ету үшін диализ немесе бүйрек трансплантациясы сияқты емдеу түрлері қажет болады. Егер созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі ерте кезеңде емделмесе, бүйрек уақыт өте келе өз функциясын толығымен жоғалтуы мүмкін, бүйрек алмастыру қажеттілігі туындайды. Жедел бүйрек жеткіліксіздігінен айырмашылығы, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі көбінесе біртіндеп үдейді. Сондықтан бастапқыда науқастардың симптомдарды байқауы қиын. Ерте диагностикамен қатар қажетті шараларды қолдану аурудың өршу процесін бәсеңдетуі мүмкін.

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі ерте кезеңдерінде белгі бермеуі мүмкін, бірақ ерте диагноз қою аурудың өршуіне жол бермеуде аса маңызды рөл атқарады.

Егер сізде жиі зәр шығару, шаршағыштық, терінің құрғауы сияқты белгілер байқалса, бірден Hisar Hospital нефрология мамандарына хабарласыңыз.

Жазылу | Нефрология бөлімі туралы ақпарат алу