Жедел бүйрек жеткіліксіздігі дегеніміз не?

Жедел бүйрек жеткіліксіздігі түрлі себептермен бүйрек қызметінің кенеттен жоғалуы болып табылады. Жедел бүйрек жеткіліксіздігі күндер тіпті сағаттар ішінде дамуы мүмкін. Жедел бүйрек жеткіліксіздігі кезінде дене сұйықтығы кенеттен артуы мүмкін, ағзада қалдық заттар мен электролиттер жиналуы мүмкін. Нәтижесінде соңғы сатыдағы бүйрек жеткіліксіздігі, жүрек зақымдануы сияқты күрделі асқынулар дамуы мүмкін. Жедел бүйрек жеткіліксіздігі – бұл бүйректің кенеттен және жылдам түрде өз қызметін жоғалтуынан пайда болатын, ерте кезеңде ем жасалмаса өмірге қауіп төндіретін күрделі денсаулық мәселесі. Бүйрек ағзадағы көптеген метаболикалық үдерістерге қатысады. Бүйректің басты міндеті – ағзадан токсиндер мен артық сұйықтықты шығару. Сонымен қатар бүйрек сұйықтық-электролит тепе-теңдігін сақтау, қысымын реттеу, эритроциттердің өндірілуін қолдау және сүйек сақтау сияқты мәселелерде маңызды рөл атқарады. Егер бүйрек кенеттен және жылдам қызметін жоғалтса, жедел бүйрек жеткіліксіздігі деп аталатын жағдай пайда болуы мүмкін. Оның салдарынан ағзада токсиндердің жиналуы, сұйықтық-электролит тепе-теңдігінің бұзылуы сияқты күрделі денсаулық мәселелері дамуы мүмкін. Жедел бүйрек жеткіліксіздігі кез келген жаста пайда болуы мүмкін. Балаларда жедел бүйрек жеткіліксіздігі ересектерге қарағанда сирек кездессе де, әсіресе қарқынды терапия бөлімшелерінде жатқан балаларда маңызды денсаулық мәселесі болып табылады.

Сағаттар немесе күндер ішінде дами алатын жедел бүйрек жеткіліксіздігінің белгілері, әсіресе ауруханада ем алып жатқан науқастарда жиірек кездеседі. Бүйрек жеткіліксіздігі кезінде жедел немесе созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің қай түрі болмасын науқастарда несеп бөлінуі азаюы мүмкін, қанда несепнәр мен креатинин сияқты қалдық заттар жиналып, электролит тепе-теңдігі бұзылуы мүмкін. Бұл жағдай жүрек ырғағының бұзылуына, жүйке жүйесінің ауытқуларына және жалпы денсаулық жағдайының жылдам нашарлауына әкелуі мүмкін. Жедел бүйрек жеткіліксіздігінің сатылары көбінесе 3 кезеңде қарастырылады. Сатыларды анықтау кезінде зәрдегі қалдық өнім болып табылатын креатинин мөлшерінің артуы және зәр мөлшерінің азаюы ескеріледі. Оған сәйкес жедел бүйрек жеткіліксіздігінің сатылары төмендегідей:

Сарысулық креатинин

I саты

0,3 мг/дЛ немесе одан да көп артуы немесе базальды мәннің 1,5-1,9 есе артуы

II саты

Базальды мәннің 2-2,9 есе артуы

III саты

Базальды мәннің 3 есе артуы немесе 4 мг/дЛ немесе одан да көп артуы немесе диализді бастау

Несеп шығару

6-12 сағат бойы сағатына 0,5 мл/кг-нан аз

12 сағат немесе одан да көп сағатына 0,5 мл/кг-нан аз

24 сағат немесе одан да көп сағатына 0,3 мл/кг-нан аз немесе 12 сағат немесе одан да көп уақыт бойы зәрдің шықпауы

Бүйрек жеткіліксіздігі, яғни бүйректердің біреуі немесе екеуі де өз қызметін атқара алмайтын жағдайға жетуі жедел және созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі болып екі топқа бөлінеді. Жедел бүйрек жеткіліксіздігі мен созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің айырмашылығы – аурудың даму уақытына байланысты. Жедел бүйрек жеткіліксіздігі бірнеше сағат немесе күн ішінде дамыса, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі бүйректегі зақымданудың ұзақ уақыт бойы жалғасуы нәтижесінде пайда болады. Егер жедел бүйрек жеткіліксіздігіне ерте кезеңде диагноз қойылмаса және тиісті ем қолданылмаса, бұл созылмалы бүйрек ауруына әкелуі мүмкін.

Жедел Бүйрек Жеткіліксіздігінің Белгілері Қандай?

Жедел және созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі арасындағы айырмашылықтар симптомдардың пайда болу жылдамдығынан да көрінеді. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі уақыт өте келе бірте-бірте дамитындықтан, басында симптомдар көбінесе анық болмайды. Ал жедел бүйрек жеткіліксіздігі дамыған науқастарда симптомдар кенеттен пайда болуы мүмкін. Жедел бүйрек жеткіліксіздігінің басты белгілері мыналар:

Бүкіл денеде ісіну (этема),

Қозғалыстың баяулауы,

Нәжісте қан болуы,

Бел тұсының ауыруы,

Қалжырау,

Ауыздың сасышуы (иістенуі),

Қолдың дірілдеуі,

Кішкентай соққылардың өзінде көгеру,

Қол, аяқ бастапқы орында болып денеті сезімталдықтың жоғалуы,

Паразиттерден болған қан кетулердің тоқтамауы,

Әсіресе егде жастағы адамдарда сананың шатасуы,

Тәбеттің болмауы,

Құрысу,

Ауыз қуысында металл дәмінің сезілуі,

Жүрек айну және құсу,

Гипертония (жоғары қан қысымы).

Егер аталған симптомдар ерте кезеңде бақылауға алынбаса, науқастарда тұрақты бүйрек зақымдануы, соңғы сатыдағы бауыр ауруы сияқты жедел бүйрек жеткіліксіздігінің асқынулары пайда болуы мүмкін.

Жедел Бүйрек Жеткіліксіздігіне Қалай Диагноз Қойылады?

Жедел бүйрек жеткіліксіздігі себептеріне қарай преренальды, ренальды және постренальды болып 3 түрлі санатқа бөлінеді. Преренальды жедел бүйрек жеткіліксіздігі – жедел бүйрек зақымдануының ең жиі кездесетін себебі. Барлық жағдайлардың шамамен 60%-ын преренальды жедел бүйрек жеткіліксіздігі құрайды. Преренальды жедел бүйрек жеткіліксіздігінде зақымданудың себебі бүйрек емес. Басқа себептермен бүйрекке келетін қан ағымының азаюы нәтижесінде преренальды жедел бүйрек зақымдануы дамиды. Басқаша айтқанда, жедел бүйрек жеткіліксіздігінің ең жиі кездесетін себебі – жүрек ауруы, қан көлемінің төмендеуі сияқты себептермен бүйрекке баратын қан ағымының азаюы.

Ал ренальды жедел бүйрек жеткіліксіздігі аты айтып тұрғандай, тікелей бүйректен болатын жедел бүйрек жеткіліксіздігін білдіреді. Барлық жедел бүйрек жеткіліксіздігі жағдайларының шамамен 35%-ын ренальды бүйрек зақымдануы құрайды. Ренальды жедел бүйрек жеткіліксіздігінің көптеген себептері бар, алайда ауыр бүйрек зақымдануы немесе қан кету, бүйрекке әсер ететін инфекциялық аурулар, қолданылатын кейбір дәрі-дәрмектер ең жиі кездесетін себептердің қатарына кіреді.

Жедел бүйрек жеткіліксіздігінің ең сирек түрі болып табылатын постренальды ренальды жедел бүйрек жеткіліксіздігінің себептері көбінесе бүйрек тасы, бүйрек немесе қуық ісіктері, зәр шығару жолдарының бітелуі сияқты себептермен бүйректің несеп ағымының бұзылуына байланысты болады. Қысқаша айтқанда, жедел бүйрек жеткіліксіздігінің себептерін төмендегідей тізбектеуге болады:

Жедел тубулярлы некроз,

Ауыр дегидратация (сұйықтық жоғалту),

Улану,

Қолданылатын кейбір дәрілер,

Зәр шығару жолдарының бітелуі,

Қан кету,

Септикалық шок,

Ұзаққа созылған оталар,

Қатты күйіктер.

Сонымен қатар кейбір зерттеулер соңғы жылдары жедел бүйрек жеткіліксіздігімен ауыратын науқастар санының артқанын, мұның себебі COVID-19 инфекциясына байланысты ауруханаға жату екенін алға тартады. Осыдан отырып мамандар кейбір инфекциялық аурулардың да бүйрек қызметінің бұзылуына әкелуі мүмкін екенін айтады. Бұдан басқа, дененің үйінді немесе ауыр салмақ астында қалуы, бұлшықеттердегі калий, фосфор сияқты заттардың қанға араласуы нәтижесінде дамитын краш-синдром жедел бүйрек жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін.

Денесінде жалпы сұйықтық жиналуы байқалған науқастарда мамандар жедел бүйрек жеткіліксіздігіне күдіктеніп, кейбір тексерулер жүргізуге мұқтаж болуы мүмкін. Бүйрек қызметінің басында қанды сүзгіден өткізіп, ағзадан несепнәр мен креатинин сияқты қалдықтарды шығару тұрады. Жедел бүйрек жеткіліксіздігінің диагноз қою критерийлері арасында сарысулық креатинин деңгейі мен зәр шығару маңызды орын алады. Сондықтан жедел бүйрек жеткіліксіздігі қандағы креатинин мен несепнәр деңгейінің жылдам көтерілуі арқылы анықталуы мүмкін. Бұдан басқа мамандар науқастан 24 сағат бойы зәр жинауды сұрауы мүмкін. Соның нәтижесінде науқастың зәр шығару мөлшері бағаланады.

Сонымен қатар жедел бүйрек жеткіліксіздігінің диагностикалық әдістері арасында мамандар визуализация (бейнелеу) әдістерін де жиі қолданады. Жедел бүйрек жеткіліксіздігін диагностикалауда қолданылатын бейнелеу әдістерінің басында ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ) тұрады. Сонымен қатар кейбір жағдайларда дәрігерлер зәр шығару жолдарында бітелу бар-жоғын тексеру үшін КТ (компьютерлік томография), МРТ (магниеттік-резонанстық томография) сияқты бейнелеу әдістерін де пайдалана алады.

Жедел Бүйрек Жеткіліксіздігі Қалай Емделеді?

Нефрология мамандары жедел бүйрек жеткіліксіздігін емдеуді жоспарлау кезінде ең алдымен ағзадағы сұйықтық жиналуының алдын алуды және бүйрек қызметін қалпына келтіруді мақсат етеді. Алғашқы кезеңде жедел бүйрек жеткіліксіздігінің себебі анықталып, сол себепке қарсы емдеу жоспары әзірленеді. Мысалы, бүйрек жеткіліксіздігінің себебі қолданылып жатқан дәрі болса, ол дәріні қолдану дереу тоқтатылуы немесе басқа дәрімен ауыстырылуы мүмкін. Жедел бүйрек жеткіліксіздігін емдеу көбінесе ауруханаға жатуды қажет етуі мүмкін. Осы уақыт ішінде бүйрек қызметі қалпына келтірілгенге дейін ағзадағы кейбір функцияларды ретке келтіру үшін төмендегі емдеу түрлері қолданылуы мүмкін:

Сұйықтық тепе-теңдігін қамтамасыз ету: Жедел бүйрек жеткіліксіздігіне байланысты қанда сұйықтық жетіспеушілігі немесе артықтығы байқалуы мүмкін. Сұйықтық жетіспеген жағдайда көктамыр арқылы сұйықтық толықтырылады. Ал сұйықтық көп болған жағдайда диуретикалық (несеп айдаушы) дәрілердің көмегімен ағзадағы артық сұйықтықтың шығарылуы қамтамасыз етіледі.

Қандағы калий тепе-теңдігін қамтамасыз ету: Бүйрек калийді жеткілікті түрде сүзгіден өткізе алмаған кезде калий деңгейі көтеріледі; жүректе ырғақтың бұзылуы, бұлшықет әлсіздігі сияқты симптомдар дамуы мүмкін. Мамандар калий деңгейінің қалыпты диапазонға келуі үшін кейбір дәрілерді тағайындай алады.

Калийді толықтыру: Бүйрек кальцийді жеткілікті түрде сүзгіден өткізе алмаған кезде қандағы кальций деңгейі төмендейді. Кальций деңгейін қалыпты жағдайға келтіру үшін көктамыр ішіне кальций инфузиялары жасалуы мүмкін.

Жоғарыда аталғандармен қатар жедел бүйрек жеткіліксіздігі диализді де қажет етуі мүмкін. Егер бүйрек қалдықтарды жеткілікті түрде тазалай алмаса, диализ аппарат арқылы қанды тазартуды қамтамасыз етеді. Жедел бүйрек жеткіліксіздігі тамақтану тәртібіне де өзгерістер енгізуді талап етеді. Жедел бүйрек жеткіліксіздігі кезіндегі үлгілік диета мынадай болуы мүмкін:

Алма, шабдалы, сәбіз сияқты калий мөлеші төмен тағамдар,

Тұзды тағамдарды шектеу,

Сүт, сұлы жармасы, тұтас дәнді дақылдар сияқты фосфор мөлшері жоғары тағамдарды тұтынуды шектеу.

Жедел бүйрек жеткіліксіздігі ерте кезеңде емделсе, көбінесе өткінші болып табылады. Бүйрек қызметі қалыпқа келгеннен кейін науқастар салауатты және теңгерімді болу шаרтымен қалыпты тамақтану тәртібіне орала алады.

Жиі Қойылатын Сұрақтар

Жедел бүйрек жеткіліксіздігі кезінде бүйрек қызметінің қаншалықты бұзылғанына байланысты диализ қолданылуы мүмкін. Ағзада қалдық заттар, артық сұйықтық және электролит тепе-теңсіздігі күрделі деңгейге жеткенде бүйрек өз қызметін тиісінше атқара алмауына байланысты диализ қажет болуы мүмкін. Жедел бүйрек зақымдануы инфекция, жарақат, уытты заттар немесе кейбір дәрілердің жанама әсерлері сияқты түрлі себептермен бүйректің қалдықтарды тазарту және сұйықтық тепе-теңдігін қамтамасыз ету қызметінің кенеттен және күтпеген жерден бұзылуы болып табылады. Диализ сеанстарының ұзақтығы науқастың жалпы денсаулық жағдайына байланысты өзгереді. Әрбір диализ сеансы орташа есеппен 4 сағатқа созылады. Мамандар бүйрек қызметі қалпына келтірілгенге дейін аптасына ең көбі 3 сеанстан болатындай етіп диализді жоспарлай алады. Бауыр ауруы, бүйрек ауруы, диабет, гипертония, жүрек ауруы сияқты бұрыннан бар денсаулық мәселелері, ауыр инфекция, ауруханаға жатуды қажет ететін күрделі денсаулық мәселелері, жарақат және қолданылатын кейбір дәрілер жедел бүйрек зақымдануының қаупін арттыруы мүмкін. Гломерулярлы сүзілу жылдамдығы (GFR) тесті бүйрек ауруларын диагностикалауда және сатыларын анықтауда қолданылатын бүйрек функциясы тесттерінің бірі болып табылады. GFR тесті бүйректе орналасқан гломерули деп аталатын сүзгі қызметін атқаратын құрылымдардың минутына тазалайтын қан мөлшерін өлшеуге көмектеседі. GFR мәнінің жоғары болуы бүйректің жағдайы жақсы екенін білдірсе, GFR мәнінің төмен болуы бүйрек қызметінің нашарлағанын көрсетуі мүмкін. Алайда жедел бүйрек жеткіліксіздігіне диагноз қою үшін GFR тестінің өзі ғана жеткіліксіз. Мамандар сарысулық креатинин деңгейін және зәр шығаруды тексеру арқылы нақты диагноз қоя алады. Ерте диагноз қою және тиісті ем арқылы жедел бүйрек жеткіліксіздігі көптеген жағдайда өткінші болып табылады, бірақ егер бүйректегі зақымдану асқынып, емдеу кешіктірілсе, науқастарда созылмалы бүйрек ауруы дамуы мүмкін. Әдетте креатинин мәні базальды мәннің 3 есе артуы немесе 4 мг/дЛ немесе одан да көп артуы орын алса, диализ мәселесі көтерілуі мүмкін. Дегенмен диализ туралы шешім қабылдаған кезде мамандар науқастың жалпы денсаулық жағдайын, зәр мөлшері сияқты жағдайларды да ескереді. 24 сағат немесе одан да көп сағатына 0,3 мл/кг-нан аз немесе 12 сағат немесе одан да көп уақыт бойы зәр шықпаған жағдайда да диализ туралы шешім қабылдануы мүмкін. Жедел бүйрек зақымдануы ағзадағы сұйықтық тепе-теңсіздігін, электролиттің бұзылуын, қалдық заттардың жиналуын және соның салдарынан пайда болатын жүрек ырғағының бұзылуы, соңғы сатыдағы бауыр ауруы сияқты күрделі асқынуларға әкелуі мүмкін. Сауығу уақыты бүйрек қызметі бұзылуының себебіне, ауырлығына, сатысына және тағайындалған емге берген жауабы сияқты факторларға байланысты өзгереді. Дәрігерлер жоспарлаған ем сақталған жағдайда жедел бүйрек жеткіліксіздігі қысқа мерзімде жазылып кетуі мүмкін. Егер жедел бүйрек жеткіліксіздігі ерте кезеңде емделмесе, тұрақты бүйрек зақымдануына, өмірге қауіп төндіретін күрделі асқынуларға әкелуі мүмкін.

Егер сізде жедел бүйрек жеткіліксіздігінің белгілері байқалса, уақыт жоғалтпастан Нефрология бөлімінің мамандарына жүгінуіңіз өте маңызды.

Hisar Hospital Нефрология бөлімі ретінде ерте диагностика, озық тексеру және әр науқасқа жеке көзқараспен қарау әдістері арқылы әрқашан сіздің қасыңыздамыз.

Қабылдауға жазылу үшін бізбен бірден байланыса аласыз.