Уремия дегеніміз не? Белгілері, себептері және емдеу әдістері

Уремия

Уремия – бүйректің қандағы қалдық заттарды жеткілікті деңгейде сүзе алмауы салдарынан осы токсиндердің ағзада жинақталуынан туындайтын клиникалық жағдай. Ол көбінесе созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің кейінгі сатыларында кездеседі, бірақ жедел бүйрек зақымданулары да уремияға себеп болуы мүмкін. Несепнәр (мочевина), креатинин, фосфат сияқты заттардың жинақталуы жүйелік деңгейде көптеген белгілерге жол ашады.

Уремия дегеніміз не?

Уремия – бүйректің өз қызметін жеткілікті деңгейде атқара алмауы салдарынан қандағы зиянды қалдық заттардың жинақталуынан туындайтын күрделі және жүйелік жағдай. Қалыпты жағдайда бүйрек ағзаның метаболикалық қызметі нәтижесінде пайда болатын несепнәрді, креатининді, артық тұздар мен қышқылдарды сүзіп, несеп арқылы сыртқа шығарады. Алайда бүйрек қызметі айтарлықтай төмендегенде, бұл заттар ағзада жинақталып, қан арқылы барлық мүшелер жүйесіне тарайды. Бұл жағдайды «уремия» деп атайды. Уремия – тек зертханалық талдаулармен анықталатын қан көрсеткішінің жоғарылауы ғана емес; сонымен қатар бұл жинақталулардың ағзада тудыратын физикалық, неврологиялық, гастроинтестинальды және дерматологиялық белгілерімен көрінетін синдром.

Уремия қалай пайда болады?

Уремия бүйректің сүзу (фильтрация) қызметінің күрделі бұзылуынан туындайды. Гломерулярлы фильтрация жылдамдығы (ГФЖ) белгілі бір шектен төмендегенде, бұл қалдық заттар қанда жинала бастайды. Бұл жинақталу тек химиялық деңгейде ғана емес, физиологиялық тұрғыдан да зиянды, себебі аталған заттар жүйке жүйесіне, жүрекке, ас қорыту жүйесіне және теріге қоса көптеген жүйеге кері әсер етеді. Уремиялық токсиндер жасуша қызметін бұзып, қабыну реакцияларына, нейротоксикалық әсерге және метаболикалық бұзылыстарға жол ашады. Бұл процесс әдетте баяу және байқалмай өтеді, бірақ жедел жағдайларда бірнеше сағат немесе күн ішінде күрделі белгілер дамуы мүмкін. Уремияның негізгі себептері мыналар:

Созылмалы бүйрек ауруы (СБА),

Диабеттік нефропатия,

Гипертензия,

Гломерулонефрит,

Поликистозды бүйрек ауруы,

Несеп жолдарының ұзақ уақыт бітелуі,

Жедел бүйрек зақымдануы,

Жүйелік аурулар,

Нефротоксикалық дәрілер.

Уремияның белгілері қандай?

Уремия асқынулары ағзада жинақталған улы қалдықтардың қай жүйелерге әсер еткеніне байланысты өте кең ауқымды болады. Бастапқыда жеңіл және анық емес болуы мүмкін, ал созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі уремияға себеп болғанда, симптомдар айқынырақ және көп жүйелі сипат алады. Бұл белгілер әдетте баяу дамиды және науқастар ұзақ уақыт бойы ауырып жүргенін байқамауы мүмкін. Уремия асқынғанда ағза дабыл қағады және жүйелік көрініс қалыптасады. Уремияда жиі кездесетін белгілер:

Шаршағыштық және әлсіздік,

Тәбеттің төмендеуі, жүрек айнуы, құсу,

Ауызда металл дәмі, демде аммиак иісі,

Қышыну (пруритус),

Тері түсінің өзгеруі,

Бұлшықеттің тартылуы және құрысуы,

Бас ауруы, зейіннің төмендеуі, сананың бұлыңғырлануы,

Ұйқы мәселелері,

Ентігу,

Етеккір циклінің бұзылуы,

Жыныстық құмарлықтың төмендеуі.

Уремия диагнозы қалай қойылады?

Уремия диагнозы науқастың шағымдарынан басталатын мұқият бағалау процесі арқылы қойылады. Әсіресе әлсіздік, тәбеттің болмауы, жүрек айнуы, қышыну сияқты кең таралған, бірақ нақты емес белгілер байқалғанда, аста жатқан бүйрек қызметінің бұзылуына күдік туындайды. Диагноздың негізін зертханалық талдаулар құрайды. Қан талдауларында сарысулық несепнәр (BUN) және креатинин деңгейлерінің қалыптыдан әлдеқайда жоғары болуы бүйректің қалдық заттарды сүзу қабілетінің төмендегенін көрсетеді. Сонымен қатар гломерулярлы фильтрация жылдамдығы (ГФЖ) есептеледі. Бұл көрсеткіштің айтарлықтай төмендеуі уремиялық жағдайды растайды. Сонымен қатар қандағы электролит деңгейлері тексеріледі. Калийдің жоғарылауы, фосфордың көбеюі, кальцийдің төмендеуі сияқты белгілер бүйректің тепе-теңдікті сақтауға қауқарсыз екенін көрсетеді. Нефрон мен уремия арасындағы байланыс аурудың патофизиологиясын түсінуде негіз болып табылады. Нефрон жоғалтуы артқан сайын уремиялық белгілер де күшейе түседі.

Метаболикалық ацидоздың дамығанын анықтау үшін қан газына талдау жасалуы мүмкін. Қан анализінің нәтижелерінде жиі анемия кездеседі, себебі бүйрек жеткілікті мөлшерде эритропоэтин өндіре алмайды. Диагнозды растау үшін жасалатын несеп талдаулары ақуыздың жоғалуын немесе несептегі қалыптан тыс заттардың бар екенін анықтайды. Бейнелеу әдістері, әсіресе бүйрек ультрадыбыстық зерттеуі, бүйректің құрылымдық жағдайы туралы мәлімет береді. Осы деректердің барлығы бірге бағаланып, уремия диагнозы нақтыланады және аурудың ауырлық дәрежесі анықталады. Бұл бағалау сонымен қатар қандай емдеу тәсілін таңдау керектігін анықтауға көмектеседі.

Уремия қалай емделеді?

Уремияны емдеу әдістері аурудың ауырлығына, бүйрек зақымдануының себебіне және науқастың жалпы денсаулық жағдайына қарай жоспарланады. Негізгі мақсат – қандағы улы заттардың деңгейін төмендету, белгілерді жеңілдету және бүйрек қызметін мүмкіндігінше қолдау. Жеңіл уремиялық жағдайларда сұйықтық тепе-теңдігі, электролиттерді түзету, қан қысымын бақылау және тамақтануды реттеу арқылы белгілерді жеңілдетуге болады. Бүйрек жеткіліксіздігі күрделі болса және гломерулярлы фильтрация жылдамдығы айтарлықтай төмендесе, диализ емі сөзсіз қажет болады. Диализ қанда жиналған токсиндер мен артық сұйықтықты ағзадан шығарып, бүйректің қызметін уақытша өз мойнына алады. Гемодиализ (аппарат арқылы қанды сүзу) немесе перитонеальды диализ (іш пердесінің сүзгі қызметін атқаруы) әдістерінің бірі науқастың жағдайына қарай таңдалады. Ұзақ мерзімді және түпкілікті шешім ретінде бүйрек трансплантациясы қарастырылады. Сәйкес донор табылғанда және науқас медициналық тұрғыдан дайын болғанда, трансплантациядан кейінгі өмір сапасы айтарлықтай артады. Бұдан бөлек, демеуші емдер де үлкен маңызға ие.

Уремиялық науқастарда жиі кездесетін анемия, минералды және сүйек аурулары, гипертензия сияқты асқынулар дәрі-дәрмектермен бақылауға алынады. Сонымен қатар диетологтың көмегімен жоспарланған ақуыз, натрий, калий және фосфорды шектейтін уремия диетасы да емнің ажырамас бөлігі болып табылады. Емдеу процесі көпсалалы тәсілді талап етеді және нефрология маманы бастаған көптеген денсаулық сақтау мамандарының бақылауын қамтиды.

Жиі қойылатын сұрақтар

Уремия жеке аурудан гөрі бүйректің өз қызметін жеткілікті атқара алмайтын жағдайын білдіреді. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің немесе кенеттен дамыған жедел бүйрек зақымдануының кейінгі сатыларында пайда болады және қандағы қалдық өнімдердің (әсіресе несепнәр мен креатининнің) жинақталуынан туындайды. Бұл заттардың ағзадан шығарылмауы салдарынан көптеген мүшелер жүйесіне әсер ететін жүйелік клиникалық синдром болып табылады. Бөліп шығару жүйесі мен уремия арасындағы байланыс тікелей, бүйректің сүзу қабілетінің жоғалуы – бұл жағдайдың негізгі себебі. Ол тек бөліп шығару жүйесіне ғана емес, жүйке жүйесіне, жүрекке, ас қорыту жүйесіне, теріге және гормоналды тепе-теңдікке де әсер етіп, көптеген жүйеде белгілер тудырады. Осы тұрғыдан алғанда, бұл бөліп шығару жүйесіне байланысты дамитын, бірақ көп жүйелі нәтижелерге әкелетін ауру процесі. Уремияда анемияның дамуының негізгі себебі – бүйректің жеткілікті деңгейде эритропоэтин өндірмеуі. Эритропоэтин – сүйек кемігін ынталандырып, қызыл қан жасушаларының (эритроциттердің) өндірілуін қамтамасыз ететін гормон. Бүйрек қызметі бұзылғанда бұл гормонның өндірілуі азаяды және нәтижесінде сүйек кемігі жеткілікті қызыл қан жасушасын өндіре алмайды. Сонымен қатар уремиялық ортада сүйек кемігінің жауабы әлсірейді, қызыл қан жасушаларының өмір сүру ұзақтығы қысқарады және темірдің қолданылуы бұзылады. Осы механизмдердің барлығы біріккенде, созылмалы және әдетте үдемелі анемия көрінісі пайда болады. Уремияда қан кетуге бейімділік көбінесе тромбоцит қызметінің бұзылуынан туындайды. Тромбоциттер (қан пластинкалары) саны әдетте қалыпты шекте болғанымен, бұл жасушалардың жабысу және ұйығыш түзу қабілеттері айтарлықтай төмендейді. Бұл бұзылыс қанда жиналған токсиндердің (әсіресе несепнәрдің) тромбоциттердің беткі құрылымын және олардың бір-бірімен әрекеттесуін бұзуынан туындайды. Нәтижесінде тамыр қабырғасының зақымдануына қарсы қалыпты жағдайда болуы тиіс ұю реакциясы жеткілікті деңгейде дамымайды. Сонымен қатар тамыр өткізгіштігі артып, шырышты қабаттарда беткейлік қан кетулер байқалуы мүмкін. Теріде көгерулер, мұрыннан қан кету, қызыл иектен қан кету және күрделі жағдайларда асқазан-ішек немесе бассүйекішілік қан кетулер пайда болуы мүмкін. Қан кету қаупі әсіресе диализге түспеген немесе диализ жеткіліксіз болған науқастарда айқындалады. Уремия қандағы улы заттардың жинақталуы салдарынан көптеген жүйеге әсер ететін белгілермен көрінеді. Бұл белгілер әдетте баяу дамиды және аурудың ауырлығына қарай артады. Ең жиі кездесетін симптомдар арасында жалпы әлсіздік, зейін қоюдың қиындауы, ұйқысыздық, тәбеттің болмауы, жүрек айнуы және құсу сияқты ас қорыту жүйесінің шағымдары бар. Сондай-ақ ауызда жағымсыз дәм, демде аммиакқа ұқсас иіс, терінің қышуы, бозғылт немесе сұрғылт тері түсі де жиі кездеседі. Кейінгі сатыларда психикалық жағдайдың өзгеруі, сананың бұлыңғырлануы, бұлшықеттің тартылуы, құрысу және перикардит сияқты күрделі жүйелік белгілер пайда болуы мүмкін. Уремия клиникалық тұрғыдан маңызды болғанда, тек зертханалық ауытқулар емес, өмір сапасына тікелей әсер ететін көптеген физикалық және неврологиялық белгілерге себеп болады. Подагра мен уремияның айырмашылығы да маңызды, себебі екі жағдайда да метаболикалық қалдықтар жиналады. Алайда біреуінде несеп қышқылы, екіншісінде несепнәр мен токсиндер басым болады. Уремиялық синдром – бүйрек қызметінің күрделі бұзылуы салдарынан туындайтын жүйелік және көп қырлы клиникалық жағдай. Бұл синдромда тек қандағы токсиндердің жинақталуы ғана емес, сонымен қатар сұйықтық пен электролит тепе-теңдігінің бұзылуы, гормоналды ретсіздіктер және қабыну процестері де маңызды рөл атқарады.

Анорексия – уремия процесінің ерте белгілерінің бірі және әдетте тәбеттің болмауымен бірге салмақ жоғалтуға әкеледі. Неврологиялық белгілер арасында летаргия, сананың шатасуы, қозу, құрысу және сирек жағдайда кома кездеседі. Жүрек-қан тамыр жүйесінде гипертензия, перикардит және жүрек ырғағының бұзылуы байқалуы мүмкін. Ас қорыту жүйесіне қатысты белгілер арасында тәбеттің болмауы, ауыздың құрғауы, жүрек айнуы, құсу, асқазан-ішек қан кетулері және ойық жараның дамуы бар. Гематологиялық тұрғыдан анемия және тромбоцит қызметінің бұзылуы салдарынан қан кетуге бейімділік басым. Сонымен қатар иммундық жүйе әлсірейді, инфекция қаупі артады. Терінің құрғауы, қышуы, гиперпигментация және кальцификацияланған зақымданулар да назар аударарлық белгілер болып табылады.

Уремиялық синдром тек бір белгімен шектелмейтін, өмірге қауіп төндіретін жүйелік жағдай және әдетте шұғыл диализді қажет етеді. Азотемия мен уремияның айырмашылығы бүйрек жеткіліксіздігінің биохимиялық және клиникалық аспектілері арасындағы айырмашылықты түсінуде негізгі маңызға ие. Азотемия қандағы несепнәр, креатинин сияқты азотты қалдық заттардың көбеюін сипаттайды және әдетте зертханалық нәтижелермен анықталады. Уремия болса – азотемияның асқынған түрі. Мұнда қалдық заттардың тек қанда көбеюі ғана емес, сонымен қатар ағзада жүйелік белгілердің туындауы сөз болады. Азотемия мен уремия көрінісі әдетте бүйрек қызметінің кейінгі сатыдағы жоғалуында пайда болады және науқаста биохимиялық та, клиникалық та бұзылыстар байқалады.

Егер сізде уремия белгілері болса немесе бүйрек қызметіңізге қатысты алаңдаушылық туындаса, уақыт жоғалтпастан нефрология маманына жүгінуіңіз маңызды.

Hisar Hospital Intercontinental Нефрология бөлімімен байланысып, егжей-тегжейлі тексеруден өтіп, емдеу жоспарын жасау үшін кезекке жазыла аласыз.