Гипертония дегеніміз не?

Гипертония — бұл қанның тамыр қабырғаларына түсіретін қысымының жоғары болуымен сипатталатын денсаулық мәселесі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректеріне сүйенсек, бүкіл әлемде 30-79 жас аралығындағы шамамен 1,28 миллиард ересек адам гипертониямен ауыратыны, ал олардың шамамен 46%-ы жоғары қан қысымы бар екенін білмейтіні анықталған. Егер жоғары қан қысымы өмір салтын өзгерту және гипертонияға қарсы дәрі-дәрмектер арқылы бақылауға алынбаса, коронарлық артерия ауруы, жү Tақ талмасы, инсульт сияқты күрделі денсаулық мәселелері туындауы мүмкін.

Халық арасында жоғары қан қысымы деп те аталатын гипертония — қанның артериялардың қабырғаларына түсіретін қысымының қалыптыдан жоғары болуы. Жүрек ағзадағы тіндер мен мүшелерге қан тасымалдау үшін әр соққан сайын қан артерия қабырғаларына қарай итеріледі, нәтижесінде қан қысымы пайда болады. Артерия қабырғаларына түсетін қысымның тым жоғары болуы гипертония деп аталады. Қан қысымының көрсеткіштері миллиметр сынп. бағ. (мм сын. бағ.) түрінде өрнектеледі. Қан қысымын тонометр көмегімен өлшейтін адамдар екі түрлі мәнге тап болады. Олардың біріншісі — жоғарғы қан қысымы ретінде де белгілі систолалық қан қысымы, ал екіншісі — диастолалық қан қысымы, яғни төменгі қысым. Систолалық қан қысымы жүрек соққан кезде тамырлардағы түсетін күшті көрсетсе, диастолалық қан қысымы жүрек босаңсыған сәттегі тамырлардағы қысымды көрсетеді.

Әлем бойынша көптеген адамдар өзінің гипертония ауруы бар екенін білмейді. Адамның қан қысымы жоғары екенін түсінудің жалғыз жолы — қан қысымын жүйелі түрде өлшеу. Өлшеу нәтижелері бойынша систолалық қан қысымы 140 мм сын. бағ. немесе одан жоғары, ал диастолалық қан қысымы 90 немесе одан жоғары шықса, адамда гипертония бар деп айтуға болады. Гипертония өз ішінде әртүрлі сыныптарға бөлінеді. Негізгі гипертония түрлері мыналар:

Праймерлі гипертония: Эссенциалды гипертония деп те аталатын біріншілік жоғары қан қысымы нақты себебі жоқ жоғары қан қысымын білдіреді. Гипертониямен ауыратын науқастардың басым бөлігінде эссенциалды праймерлі гипертония кездеседі. Мамандардың пікірінше, генетикалық бейімділік, темекі шегу, дұрыс тамақтанбау сияқты өмір салты әдеттері және жас сияқты факторлар праймерлі гипертонияға әкелуі мүмкін.

Секундарлы гипертония: Секундарлы гипертония астында жатқан денсаулық мәселесінен туындайтын, анықталатын себебі бар жоғары қан қысымын білдіреді. Гипертония науқастарының шамамен 5-10%-ын секундарлы гипертония құрайды. Бүйрек аурулары, обструктивті ұйқы апноэі, қалқанша безінің аурулары сияқты денсаулық мәселелері секундарлы гипертония себептерінің қатарында бірінші орындарда тұрады. Сонымен қатар, қолданылатын кейбір дәрі-дәрмектер де секундарлы гипертония тудыруы мүмкін.

Сонымен қатар, мамандар праймерлі және секундарлы гипертонияны өз ішінде кіші топтарға бөледі. Гипертонияның басқа түрлері төмендегідей:

Резистентті гипертония: Резистентті гипертония — емге жауап бермейтін немесе бақылауға алу үшін бірден артық дәрі қабылдауды талап ететін гипертония түрі.

Изоляцияланған систолалық гипертония: Изоляцияланған систолалық гипертония — адамның систолалық қан қысымының 140 мм сын. бағ.-нен жоғары көтерілуі, ал диастолалық қан қысымының 90 мм сын. бағ.-нен төмен түсуі.

Өкпе гипертониясы: Өкпе гипертониясы деп ҳам аталатын бұл түр — өкпедегі артериялар мен жүректің оң жағына әсер ететін гипертония түрі. Өкпе гипертониясының кіші түрлерінің бірі болып табылатын өкпе артериялық гипертониясы өкпедегі артериялардың тарылуына, қалыңдауына немесе қатаюына әкеледі. Нәтижесінде жүрек қан айдау үшін көбірек жұмыс істеуге мәжбүр болады және уақыт өте келе жүрек бұлшықеті әлсіреуі мүмкін. Сондықтан ентігу, оттегінің жетіспеушілігіне байланысты тері түсінің көгеруі, кеудедегі қысым сезімі сияқты симптомдар өкпе гипертониясының белгілері арасында маңызды орын алады. Бүгінгі таңда өкпе гипертониясын емдеуге арналған ғылыми дәлелденген нақты әдіс жоқ, алайда қолданылатын кейбір дәрі-дәрмектер мен өмір салтын өзгерту артериялық гипертония симптомдарын бақылауға ала алады.

Бас сүйекішілік гипертония: Ми ісігі, инсульт, менингит сияқты себептермен бас сүйекішілік қысымның жоғарылайтын түрі.

Жоғарыда аталғандардан басқа, бауыр ауруы бастапқыда болуымен әртүрлі денсаулық мәселелері көктамырлардағы қан қысымының артуына әкелуі мүмкін. Бұл жағдайда порталдық гипертония деп аталатын қысым түрімен бетпе-бет келуге болады.

Гипертония белгілері қандай?

Гипертония белгілері аурудың сатысына, түріне, емге берілген жауап сияқты факторларға байланысты өзгеруі мүмкін. Гипертония сатылары көбінесе екі кезеңде қарастырылады. Гипертонияның 1-сатысында науқастардың жоғарғы қан қысымы (систолалық) 130 бен 139 мм сын. бағ., ал төменгі қысымы (диастолалық) 80 бен 89 мм сын. бағ. аралығында болады. 2-сатыдағы гипертония жағдайларында систолалық қан қысымы 140 мм сын. бағ. немесе одан жоғары, ал диастолалық қан қысымы 90 мм сын. бағ. немесе одан жоғары болып өлшенеді. Гипертония бас ауруы, бұлдырап көру, кеуде ауыруы сияқты симптомдарды тудыруы мүмкін. Қан қысымы тым жоғары адамдарда мынадай симптомдар пайда болуы мүмкін:

Қатты бас ауруы,

Кеуденің қысылу сезімі, ауыру,

Бас айналу,

Ентігу,

Жүрек айну, құсу,

Қалыпты емес жүрек ырғағы,

Бұлдырап көру.

Сонымен қатар, гипертония мұрыннан қан кету арқылы да көрініс беруі мүмкін. Оған қоса, өкпе артерияларында жоғары қан қысымы байқалған жағдайларда әртүрлі симптомдар да пайда болуы мүмкін. Артериялық гипертония белгілері тері түсінің көгеруі, естен тану сезімі сияқты күрделі асқынулармен көрінуі мүмкін. Егер гипертония ерте кезеңде диагноз қойылмаса және бақылауға алынбаса, күрделі асқынуларға әкеліп, ағзадағы басқа тіндер мен мүшелерге әсер етуі мүмкін. Бұл жағдайда асқынған гипертония деп те аталатын жағдай пайда болады. Оған сәйкес негізгі гипертония асқынулары мыналар:

Коронарлық артерия ауруы,

Жүрек талмасы,

Инсульт (миға қан құйылу),

Перифериялық артерия ауруы,

Бүйрек ауруы, кейінгі кезеңдерде бүйрек жеткіліксіздігі,

Көздің зақымдануы,

Тамырлық деменция,

Жүктілік асқынулары.

Кейбір әйелдерде бұрын гипертония тарихы болмаса да, жүктілік кезінде гипертония пайда болуы мүмкін. Гестациялық гипертония деп те аталатын жүктілік гипертониясы бақылауға алынбаса, күрделі асқынулармен аяқталуы мүмкін. Егер жүкті әйелдерде гипертонияны емдеу уақытында басталмаса, мерзімінен бұрын босану, өлі туу, ананың инсульт алуы, бауыр мен бүйрек зақымдануы сияқты асқынулар байқалуы мүмкін. Сондықтан мамандар жүктілік кезіндегі гипертонияны емдеу арқылы болашақ ананың қысымын бақылауға ала алмаса, жүктілік айына да байланысты кесар тілігі арқылы баланы алу туралы шешім қабылдауы мүмкін.

Гипертония неліктен пайда болады?

Гипертония себептері жоғары қан қысымының түріне байланысты өзгереді. Нақты себебі жоқ праймерлі гипертония мынадай себептермен пайда болуы мүмкін:

Тұзды тым көп тұтыну,

Дұрыс емес және теңгерімсіз тамақтану әдеттері,

Алкогольді тұтыну.

Аталғандардан басқа, мамандардың пікірінше, отбасы мүшелерінде, әсіресе жас жастарында гипертония тарихы бар адамдарда жоғары қан қысымының пайда болу қаупі жоғары болуы мүмкін. Праймерлі гипертонияға қарағанда, секундарлы гипертонияның анықталатын бірнеше себебі бар. Негізгі секундарлы гипертония себептері мыналар:

Иммундық жүйені басатын дәрілер,

Бүйрек ауруы,

Обструктивті ұйқы апноэі,

Темекі және темекі өнімдерін қолдану.

Сонымен қатар, кейбір факторлар гипертонияның пайда болу қаупін арттыруы мүмкін. Гипертонияның қауіп факторларын келесідей тізбектеуге болады:

Егде жас,

Созылмалы бүйрек ауруы,

Қалыпты салмақтан жоғары болу немесе семіздік,

Физикалық белсенділіктің болмауы.

Секундарлы гипертония көбінесе емделгенді қажет етсе де, праймерлі гипертония науқастарында өмір салтын өзгерту симптомдарды бақылауға көмектеседі.

Гипертония диагнозы қалай қойылады?

Гипертония диагнозын қою үшін ең алдымен қан қысымы өлшенді. Қалыпты деп саналатын қан қысымы 120/80 мм сын. бағ. және одан төмен. Гипертония диагнозын қою үшін өлшемдердің 140/90 мм сын. бағ. немесе одан жоғары болуы қажет. Сонымен қатар, гипертония диагнозы үшін бір ғана өлшем жеткіліксіз. Сондықтан мамандар науқастан 1 апта — 10 күн бойы көбінесе бірдей сағаттарда қан қысымын өлшеп, шыққан нәтижелерді жазып отыруды сұрауы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір науқастардың қысымы аурухана жағдайында жоғары болуы мүмкін. Мамандар «ақ халат гипертониясы» деп аталатын бұл жағдайды немесе жасырын гипертония сияқты жағдайларды анықтау үшін 24 сағат бойы қан қысымының мәндерін жазып алу мақсатында науқасқа қан қысымы холтерін тағу туралы шешім қабылдауы мүмкін.

Гипертония диагнозы қойылған кезде астындағы себептерді анықтау және ықтимал асқынуларды бағалау үшін қан талдаулары, зәр талдаулары, электрокардиография (ЭКГ) және эхокардиография сияқты қосымша зерттеулер жасалуы мүмкін. Осылайша науқастың жалпы денсаулық жағдайы, бүйрек қызметі және жүрек саулығы да қарастырылады. Дәрігерлер науқастың өмір салтын, генетикалық бейімділігін және бірге жүретін ауруларын ескере отырып, нақты диагноз қояды.

Гипертония қалай емделеді?

Гипертонияны емдеу қан қысымын бақылауға алу арқылы жүрек, бүйрек және тамыр аурулары сияқты асқынулардың алдын алуды мақсат етеді. Гипертония тамақтанумен тығыз байланысты болуы мүмкін екендіктен, емдеудің бірінші сатысы — дұрыс тамақтану әдеттерін қабылдау. Тұзды тұтынуды азайту, дұрыс және теңгерімді тамақтану, тұрақты түрде жаттығу жасау, қалыпты салмақты сақтау, темекі мен алкогольді қолданбау сияқты шаралар қан қысымын төмендетуге көмектеседі. Гипертония диетасы дайындалған кезде жемістер, көкөністер, тұтас дәнді дақылдар және майы аз сүт өнімдеріне бай тағамдарға басымдық беруге болады. Сонымен қатар, стрессті басқару және жеткілікті ұйқы да қан қысымына оң әсер етуі мүмкін.

Егер өмір салтын өзгерту жеткіліксіз болса немесе науқастың қан қысымы тым жоғары болса, мамандар қан тамырларын кеңейту немесе ағзадағы сұйықтық тепе-теңдігін реттеу арқылы қысымды төмендетуге көмектесетін кейбір дәрілерді жазып бере алады. Алайда кейбір науқастарда стандартты емдерге қарамастан қан қысымы бақылауға алынбауы мүмкін. Бұл жағдайда резистентті гипертонияны емдеу әдісі қолданылады. Резистентті гипертония — адам кем дегенде үш түрлі қысым түсіретін дәрі қолданғанына қарамастан, қан қысымының мақсатты деңгейге түспеу жағдайы. Бұл науқастарда мамандар бүйрек қызметін, гормоналды тепе-теңсіздіктерді және ұйқы апноэі сияқты астында жатқан себептерді зерттеу үшін қосымша тексерулер жүргізіп, емдеуді соған сәйкес құрады.

Гипертония ұзақ мерзімді бақылауды қажет ететін денсаулық мәселесі болып табылады. Сондықтан науқастардың дәрігердің тұрақты тексерулеріне баруы және мамандардың ұсыныстарын орындауы маңызды.

Жиі қойылатын сұрақтар

Өкпе гипертониясы — өкпе тамырларындағы қан қысымының қалыптыдан жоғары болуы. Өкпе артерияларындағы артқан қысым ентігу, шаршау және кеуде ауыруы сияқты белгілерге әкелуі мүмкін. Сондықтан науқастардың басым бөлігі өкпе гипертониясымен өмір сүру ұзақтығы туралы ойлануы мүмкін. Өкпе гипертониясын емдеудің нақты әдісі болмаса да, өмір салтын өзгерту және мамандар тағайындаған дәрілерді тұрақты қолдану симптомдарды бақылауға алуға көмектеседі. Асқынған гипертония — бақылауға алынбайтын жоғары қан қысымының жүрек, бүйрек, көз және ми сияқты ағзалардың зақымдануына әкелетін жағдайы. Порталдық гипертония көбінесе цирроз сияқты бауыр ауруларына байланысты бауырға көкбауырдан және асқазан-ішек жүйесінен келетін қанды тасымалдайтын порталдық көктамырдағы қан қысымының артуы болып табылады. Эссенциалды гипертония — генетикалық факторлар, өмір салты әдеттері, егде жас сияқты себептермен пайда болатын, нақты анықталатын себебі жоқ, ең кең таралған гипертония түрі. Праймерлі гипертония — эссенциалды гипертонияның басқаша атауы. Яғни, праймерлі гипертония белгілі бір ауруға байланысты емес дамитын жоғары қан қысымының түрі. Артериялық гипертония — жүректен шығатын қанның артериялардың, яғни тамырлардың қабырғаларына жоғары қысым түсіруі. Секундарлы гипертония — бүйрек аурулары, гормоналды бұзылыстар немесе дәрі-дәрмек қолдану сияқты белгілі бір себепке байланысты дамитын жоғары қан қысымының түрі. Гипертония диагнозы мен емдеуі көпсалалы тәсілді талап етеді. Гипертония диагнозы мен емдеуі үшін көбінесе терапия (ішкі аурулар) немесе кардиология бөлімдеріне жүгінеді. Жүргізілген тексерулер нәтижесінде қажет болса нефрология немесе эндокринология мамандары да процесске қосылуы мүмкін. Жастар мен балаларда гипертония сирек кездессе де, генетикалық бейімділік, семіздік, стресс, тұзды тым көп тұтыну, гормоналды бұзылыстар, туабіткен жүрек ауруы сияқты туабіткен аномалиялар немесе бүйрек аурулары сияқты денсаулық мәселелері жастар мен балаларда гипертонияны тудыруы мүмкін. Гипертония көбінесе егде жастағы топтарда жиі кездессе де, семіздік, қозғалыссыз өмір салты, дұрыс тамақтанбау, стресс және генетикалық бейімділігі бар адамдарда да пайда болуы мүмкін.

Гипертония ерте кезеңде бақылауға алынбаған кезде жүрек, бүйрек және тамыр саулығына теріс әсер етуі мүмкін.

Сіз де қан қысымыңызды жүйелі түрде өлшетіңіз және қауіп факторларына қарсы сақтық шараларын қолданыңыз.

Hisar Hospital Нефрология мамандарымыздан қабылдауға жазылу арқылы толық бағалау үшін дереу бізге хабарласыңыз.