Дерматология

Тері — ағзаны аурулар мен сыртқы факторлардан қорғайтын алғашқы қорғаныс шебі. Басқа ағзаларды қорғау, дененің тұтастығы мен жылу тепе-теңдігін сақтау, түрлі аурулардың белгілерін білдіру сияқты маңызды қызметтер атқаратын терінің денсаулығын сақтау өте маңызды. Тері — ағзаның жалпы денсаулығы туралы ақпарат беретін маңызды көрсеткіш; асқазан, бүйрек және қалқанша безге қатысты мәселелердің хабаршысы болып табылатын белгілер тері тінінде пайда болуы мүмкін. Теріге қатысты көмек қажет болған жағдайда дерматология емханасына жүгінуге болады.

Дерматология дегеніміз не?

Дерматология — тері, шаш, май бездері, кілегей қабықтар, ауыз қуысы, жыныс мүшелерінің кілегей қабығы және тырнақ ауруларын немесе бұзылыстарын анықтаумен, косметикалық мәселелер мен қартаю сияқты жағдайларды бағалаумен және оларды дұрыс емдеу хаттамасымен жоюмен айналысатын медицина саласы. Балалар мен ересектер, яғни барлық жастағы науқастарға диагноз қою және ем көрсету көзделеді. Осы салада білім алған және маманданған дәрігерлерді дерматолог деп атайды. Дерматологтар диагностика мен емдеуден бөлек, ботокс, химиялық пилинг және басқа да көптеген косметикалық процедураларды кәсіби түрде орындайтын мамандар. Қызмет көрсететін науқастар тобына қарай дерматология төрт салаға бөлінеді:

• Балалар дерматологиясы: Балалар дерматологы, педиатриялық дерматолог деп те аталады, — нәрестелерден жасөспірімдерге дейінгі барлық балалардың тері аурулары бойынша маманданған дәрігер. Әдетте туа біткен дақтар мен жасөспірімдік безеуді емдеу осы салада жүргізіледі.

• Медициналық дерматология: Ауыр тері ауруларын анықтау мен емдеу жүргізілетін және бұл аурулардың жүйелік әсерлері зерттелетін сала. Әдетте дерматит, псориаз, есекжем, пигментация бұзылыстары, акне және розацеа сияқты аурулармен айналысады.

• Хирургиялық дерматология: Дерматологияда хирургиялық процедуралар да қолданылуы мүмкін. Бұл әдіс көбінесе меланома және меланомадан тыс қатерлі тіндерді алып тастау, тыртықтарды қалпына келтіру және шашты қалпына келтіру сияқты жағдайларда қолданылады. Әдетте жергілікті анестезиямен, клиника жағдайында жасалады.

• Косметикалық дерматология: Косметикалық дерматологтар түрлі әдістермен тері, шаш және тырнақтың сыртқы түрін жақсартады. Жасқа байланысты дақтарды, қажетсіз түктерді, тыртықтарды, татуировкаларды, целлюлит пен созылу іздерін кетіру сияқты процедуралар жасалады.

Дерматологиялық аурулар қандай?

Дерматологиялық аурулардың саны 3000-нан асады деп есептеледі. Аурулардың пайда болу себебі адамнан адамға өзгеріп отырады. Дегенмен генетика, аллергендердің әсері, саңырауқұлақтар, вирустар, бактериялар мен паразиттер, қоршаған орта факторлары және басқа медициналық жағдайлар жиі кездесетін себептердің қатарында. Бұл аурулар теріде бөртпе, қышу, қабыну және түс өзгерісін тудыруы мүмкін. Ең жиі кездесетін тері ауруларын қысқаша былай атауға болады:

• Акне: Тері фолликулдарының май, бактериялар және өлі тері жасушаларының жиналуы салдарынан бітелуінен пайда болады. Бет, мойын, арқа және иық сияқты түрлі аймақтарда шығуы мүмкін. Қызғылт ісіктер немесе ірің толы қызыл безеулер түрінде дамиды. Ауамен жанасқанда қара нүктелерге айналуы мүмкін. Гормондық өзгерістер, жыныстық жетілу кезеңі немесе майдың шамадан тыс бөлінуі сияқты себептер оны қоздырады.

• Экзема (дерматит): Экзема — дерматология емханаларына жиі жүгіну себептерінің бірі. Бұл қабынған, қызарған және мазасыздық тудыратын тері бөртпелерімен сипатталатын ауру. Әдетте иммундық жүйенің бөгде заттар мен аллергендерге жауап реакциясы нәтижесінде дамиды. Оның атопиялық дерматит, қол мен аяқ дерматиті сияқты көптеген түрлері бар.

• Есекжем (уртикария): Қызыл немесе тері түстес бөртпелі, қышитын дақтар пайда болады. Жәндіктердің шағуы, тағамдар, үй жануарларының жүні немесе дәрі-дәрмектер сияқты көптеген себептерден дамуы мүмкін. Алайда негізгі қоздырушы көбінесе аллергиялық реакциялар болып табылады.

• Қызыл жегі (lupus): Бұл аутоиммундық ауру, яғни ағзаның өз тіндеріне шабуыл жасауы. Ол дененің көптеген бөліктеріне әсер етуі мүмкін. Күнге сезімталдық, қызба, аяқ пен көз айналасының ісінуі, шаштың түсуі, бас пен іштің ауыруы сияқты белгілермен көрінеді. Бет пен мұрында көбелек пішінді бөртпе — қызыл жегінің классикалық белгісі.

• Псориаз: Псориазда тері жасушалары қалыптыдан әлдеқайда жылдам өсіп, теріде жасушалардың жиналуына әкеледі. Бұл жағдай бляшкалы псориаз деп те аталады. Бұл ақ түсті бляшкалар көбінесе шынтақта, тізеде, арқада және бас терісінде кездеседі.

• Трихофития (теміреткі): Бас терісінде қабыршақты, қызыл және түксіз дақтар тудыратын ауру. Бұл саңырауқұлақ инфекциясы, ол аяқта немесе шап аймағында да дамуы мүмкін. Шап аймағын зақымдайтын түрі «спортшы қышымасы» деп аталады.

• Розацеа: Беттің қызаруы, күйдіру және шаншу сияқты белгілермен дамиды. Мұрынның қызаруы, көздің қызарып, жасаурауы да болуы мүмкін белгілердің қатарында. Көбінесе 30-50 жас аралығындағы ақшыл терілі әйелдерде кездесу ықтималдығы жоғары.

• Белдемелі теміреткі (опоясывающий герпес): Көпіршіктермен бірге ауырсынатын бөртпелер тудыратын ауру. Беттің немесе дененің бір жағында белдеу тәрізді пайда болады. Желшешек қоздыратын вирустың жүйке жүйесінде қайта белсенділенуі нәтижесінде дамиды. Сондықтан бұл ауру тек бұрын желшешекпен ауырған адамдарда кездеседі.

• Тері обыры: Меланомадан тыс тері обырлары күн сәулесі түсетін аймақтарда, әсіресе бас, мойын, бет, қол басы және қолда дамиды. Ал меланома — қауіпті тері обырының түрі, себебі ол метастаз беріп таралуы мүмкін. Қара дақтар, меңдердің өзгеруі және жазылмайтын көгерулер тудыруы мүмкін.

• Сүйелдер: Сүйелдерді адам папилломасы вирустары тудырады және олар жұқпалы болуы мүмкін. Олар қарапайым және табан сүйелдері болып екіге бөлінеді. Қарапайым сүйелдер көбінесе қолда кедір-бұдыр тері өсінділері түрінде кездеседі. Табан сүйелдері — аяқ табанында пайда болатын қатты әрі ауырсынатын түзілімдер.

• Ерін герпесі (ұшық): Бұл вирустық инфекция. Әдетте жұқпалы, кішкентай, ауырсынатын, сұйықтыққа толы көпіршіктер. Көбінесе жоғарғы ерін үстінде және оның айналасында топтасып пайда болады. Қарапайым герпес вирусынан туындайды. 1-типті вирус ауыз аймағын, 2-типті вирус жыныс аймағын зақымдайды.

• Қотыр: Қышумен жүретін ауру. Қотыр әдетте тері арқылы жанасқанда жұғады және жыныстық қатынас, жақын байланыс, киімді ортақ пайдалану немесе жұқтырылған бетпен жанасу арқылы таралуы мүмкін.

• Витилиго: Көптеген түрлері бар витилиго әдетте дененің екі жағында да ақ немесе ашық түсті тері дақтары түрінде дамиды. Витилиго ағзаның иммундық жүйесі пигмент түзетін жасушаларға шабуыл жасауы нәтижесінде пайда болады деп есептеледі.

• Шаштың түсуі: Түрлі денсаулық мәселелері мен генетика шаштың түсуіне себеп болуы мүмкін.

• Тырнақ мәселелері: Тырнақтың етке өсуі, саңырауқұлақ инфекциялары және басқа да түрлі жағдайлар тырнақтың зақымдануына әкелуі мүмкін.

Дерматологиялық аурулардың белгілері қандай?

Тері ауруларының белгілері ауруға байланысты өзгереді. Сонымен қатар тері өзгерістері әрдайым осы аурулармен байланысты бола бермейді; тері басқа аурулар салдарынан да түрлі реакциялар көрсетуі мүмкін. Дерматологиялық аурулардың жалпы белгілерін былай атауға болады:

• Қалыптан тыс пигментациясы бар тері дақтары,

• Құрғақ, жарылған және қышитын тері,

• Сүйелдер мен тері өсінділері,

• Меңдердің түсі мен көлемінің өзгеруі,

• Ашық жаралар,

• Зақымданулар мен ойық жаралар,

• Терінің түлеуі және ауырсынатын бөртпелер,

• Қызыл, ақ немесе ірің толы ісіктер,

• Қабыршақты және кедір-бұдыр көрінетін тері.

Дерматологиялық аурулар қалай анықталады?

Дерматологиялық ауруларды әдетте дерматологтар көзбен тексеру арқылы анықтайды. Алайда тері аурулары кейде ұқсас белгілер көрсетеді, сондықтан диагноз қою қиындық тудыруы мүмкін. Егер терінің көрінісі ауру туралы нақты жауап бермесе, дерматологтар түрлі диагностикалық зерттеулер тағайындауы мүмкін:

• Биопсия: Микроскоппен зерттеу үшін теріден кішкене бөліктер алуды қамтитын диагностика әдісі.

• Себінді (культура): Бактериялардың, саңырауқұлақтар мен вирустардың бар-жоғын анықтау үшін тері үлгілерін алуды қамтитын процедура.

• Терілік патч-тест: Аллергиялық реакцияларды анықтау мақсатында теріге аллергеннің аз мөлшері жағылатын тест.

• Терілік прик-тест: аллергиялық ауруларды емдеуде,

• Вуд шамымен тексеру: пигментация бұзылыстары мен саңырауқұлақ сияқты түрлі ауруларды анықтауда,

• Диаскопия: Тері түсінің өзгерістерін анықтау үшін қолданылатын микроскопиялық диагностикалық процедура.

• Дермоскопия: Дерматоскоп деп аталатын құрылғы арқылы тері зақымдануларын анықтауға бағытталған.

• Цанк тесті: Қарапайым герпес және белдемелі герпес (herpes zoster) вирустарының бар-жоғын анықтау үшін көпіршіктегі сұйықтықты зерттеуді қамтитын тест.

Дерматологиялық аурулар қалай емделеді?

Тері ауруларын түрлі емдеу әдістерімен жоюға немесе олардың белгілерін бақылауға алуға болады. Осы мақсатта мамандар қолданатын емдеу әдістері мыналар:

• Жергілікті және жүйелі дәрілер: Антибиотиктер, антигистаминдік және стероидтық дәрілер дәрігердің ұсынысы бойынша таблетка, крем, жақпамай, гель және инъекция сияқты түрлі формаларда қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ ылғалдандыратын құрамы бар дәрілер де маманның кеңесімен қолданылуы мүмкін.

• Иммунотерапия: Иммундық ем деп те аталады. Иммунотерапияда науқастың иммундық жүйесіне ауру тудыратын жасушаларды танып, жоюға мүмкіндік беретін дәрілер қолданылады.

• Фототерапия және лазерлік ем: Зақымдалған тері тінін қалпына келтіру және жаңарту үшін жарық энергиясын пайдаланатын инвазивті емес әдістер. Безеу іздерін, туа біткен дақтарды, гиперпигментацияны, тыртықтарды, тамыр торларын, қажетсіз түктерді және күннен болған зақымдарды емдеу үшін қолданылуы мүмкін.

• Сәулелік терапия: Тері обырын және теріге жақын аймақта пайда болатын обырларды емдеуде жиі қолданылатын әдіс.

• Электрохирургия: Тіндерді кесу немесе жою үшін жоғары жиілікті электр тогын пайдаланатын хирургиялық емдеу әдісі.

• Криохирургия: Суықты хирургиялық мақсатта қолданатын әдіс; ауру тіндерді мұздату арқылы жоюды көздейді.

• Эксцизия операциясы: Тіндерді хирургиялық араласулар арқылы алып тастауды қамтитын процедура.

• Мохс операциясы: Обыр жасушаларын тері тінінен қабат-қабатымен алып тастауды қамтитын хирургиялық әдіс.

• Меңді алып тастау: Денеде пайда болған меңдерді ішінара немесе толық алып тастау әдісі.

• Тамырларды емдеу: Зақымдалған тамырларды склеротерапия немесе лазерлік ем арқылы қалпына келтіруді қамтиды. Әсіресе өрмекші тамырлар мен варикозды емдеуде қолданылады.

Дерматология туралы жиі қойылатын сұрақтар

Дерматология бөлімінде жүргізілетін процедуралар

• Криотерапия: Мұздату немесе газ шашу емі ретінде белгілі. Әсіресе сүйелдерді қоса алғанда, көптеген тері ауруларын емдеуде қолданылатын заманауи әрі оңай әдіс. Жергілікті анестезияны қажет етпейді. Балаларда да қолданылатын жылдам процедура.

• Электрокоагуляция: Күйдіру емі ретінде белгілі бұл әдіс жергілікті анестезиямен жүргізіледі. Нәтижеге бір сеанста қол жеткізу — оның артықшылығы.

• Тері биопсиясы: Тері ауруларына нақты диагноз қою үшін жергілікті анестезиямен тін алу және оны патологияда зерттеу.

• Дерматоскопия: Әсіресе меңдер мен тері обырын қоса алғанда, тері ауруларын анықтау үшін қолданылатын диагностика әдісі.

• Вуд шамы: Халық арасында «көк жарық» деп аталатын, саңырауқұлақ аурулары, витилиго, мелазма сияқты ауруларды анықтауда қолданылатын құрылғы.

• Лазерлік эпиляция: Қара және қоңыр түсті қажетсіз түктерден арылу үшін александрит типті құрылғымен, маман дәрігердің бақылауымен, гигиеналық ортада жүргізіледі.

• Импульсті бояғыш лазер (Pulse Dye Laser): Туа біткен немесе кейін пайда болған тамырлы меңдерге тиімді лазер. Балаларда, қаласа ересектерде де жалпы анестезиямен жүргізіледі. Импульсті бояғыш лазер сондай-ақ теріде жара тудырмай, терінің жасару әсеріне қол жеткізу үшін қолданылады. Безеу, күйік және жара тыртықтарында да жақсы нәтижелер алынады.

• Аллергиялық тестілер: прик (шаншу) тестімен тағамдық және қоршаған орта аллергендері анықталады. Нәтиже 20 минутта шығады. Патч (жапсырма) тестімен теріге жанасқанда реакция тудыратын аллергендер анықталады. Арқаға жапсырма жабыстыру арқылы жасалатын тест 48 сағаттан және 96 сағаттан кейін бағаланады.

• Химиялық пилинг: Теріге гликоль қышқылын жағу арқылы терінің жасаруын көздейді. 2 апта аралықпен барлығы 4 сеанс, 20%, 35%, 50% және 70% концентрацияларда жүргізіледі.

• Теріні тазалау: Тері бумен ашылғаннан кейін қара нүктелер, акне кисталары, кератин кисталары және май кисталары тазаланады.

• Дермароллер: Үстінде металл микроинелері бар роликтерді бетке қолдану. Пайда болған көптеген микроарналарға арнайы сарысулар мен маскалар жағылады.

• Мезотерапия: Тері мен шашты қалпына келтіретін, қоректендіретін, жаңартатын заттарды арнайы инелермен тері ішіне енгізу.

• Ошақ ішіне инъекция: Келоид сияқты тері ауруларында және ошақты алопецияда дәрілерді, әсіресе кортизонды, тері ішіне енгізу.

• Тырнақты алу: Дәрімен емдеу мүмкін болмаған жағдайларда, әсіресе тырнақтың етке өсуінде қолданылады.

• Абсцессті дренаждау: Қабынған зақымданулар емшара бөлмесінде жергілікті анестезиямен тазартылады.

Дерматолог терінің күтімін жасай ма?

Иә, дерматологтар медициналық мақсаттағы тері күтімін жасай алады. Тері күтімін оны қамтитын сала — косметикалық дерматология бойынша маманданған дәрігерлер жүргізеді. Тері күтімі кезінде дерматологтар химиялық пилинг, склеротерапия және лазерлік ем сияқты процедураларды қолдануы мүмкін.

Дерматолог безеуді емдей ме?

Безеуді дерматолог дәрігер емдейді. Емдеу әдістері науқастың жасына, безеудің түріне және оның қай жерде шыққанына байланысты өзгеруі мүмкін. Дерматологтар ретиноид, бензоил пероксиді, кортикостероид және антибиотик құрамды дәрілер тағайындауы мүмкін. Олар тамақтану әдетін өзгертуді ұсынып, лазерлік және жарық терапиясы сияқты әдістерді қолдануы мүмкін.

Дерматолог экземаны емдей ме?

Экзема — тері аурулары арасында жиі кездесетін ауру, оны емдеу дерматология емханаларында жүргізіледі. Дерматологтар құрғақтықты кетіру үшін ылғалдандырғыштар, қышуды басу үшін антигистаминдік дәрілер, қызару, ісіну және бөртпені кетіру үшін иммуносупрессивті дәрілер мен кортизонды жақпамайлар тағайындауы мүмкін.

Тері аурулары қандай?

Жоғарыда аталған тері ауруларына қоса, жасқа байланысты дақтарды, ауыз қуысының афталарын, гемангиоманы, қызыл жалпақ теміреткіні, терінің құрғауын, пигментация бұзылыстарын, күн аллергиясын, варикозды тамырларды және тамыр ақауларын атауға болады.

Дерматологияның басқа атауы қандай? «Джилдийе» — дерматология ма?

«Джилдийе» (cildiye) — Түркияда дерматология саласының халық арасында белгілі әрі жиі қолданылатын атауы. Емхана бөлімі тері және венерологиялық аурулар бөлімі деп те аталады.

Тері ауруларын анықтауда қандай құрылғы қолданылады?

Тері ауруларын анықтауда дерматоскоп деп аталатын құрылғы қолданылады. Қолмен алып жүруге болатын дерматоскопта үлкейту мен жарықтандыруды қамтамасыз ететін линзалар жүйесі бар.

Тері аурулары әлем халқының 30-70%-ына әсер етуі мүмкін және барлық аурулар арасында ең жиі кездесетін төртінші топ болып табылады. Барлық жастағы адамдарға әсер ету мүмкіндігіне байланысты оларды емдеу өте маңызды, әйтпесе кейінгі сатыларда елеулі қаржылық шығындар мен психикалық бұзылыстарға әкелуі мүмкін. Сондықтан тері аурулары бойынша маманданған дерматологтармен кеңесу ұсынылады. Егер сізде немесе жақындарыңызда емдеуді қажет ететін тері аурулары мен белгілері болса, дерматология емханасына жазылуды ұсынамыз.