Витилиго — теріде пайда болатын ақшыл ақ дақтармен сипатталатын дерматологиялық ауру. Дене бөлігінің кез келгенінде пайда болуы мүмкін; бірақ көбінесе бет, мойын, қол және әжім, кесік немесе күйік сияқты терінің зақымданған жерлерінде пайда болады. Витилигоның дамыған және таралған аймақ түріне қарай өзгеруі мүмкін. Аутоиммундық ауру болып табылады, ал жағдайлардың бір бөлігі генетикалық тұқым қуалайды. Ауырсыну, қабыну және ісіну сияқты симптомдар тудырмайды, бірақ косметикалық көріністі әсер еткендіктен, пациенттер емдеу талабымен дерматология поликлиникаларына жүгіне алады.

Витилиго дегеніміз не?

Теріңнің және шаштың түсі меланин деп аталатын пигментпен анықталады. Әртүрлі себептермен бұл пигмент жойылып, тері түсі қалыпты жағдайдан ашық болып көрінеді. Тері түсіндегі осындай тұрақсыз түс жоғалуы витилиго ауруы деп аталады. Витилиго басталуы әдетте жиырмасыншы жастардың ортасында болады, бірақ кез келген жаста пайда болуы мүмкін. Дақтардың өлшемі мен саны да адамнан адамға өзгеріп отырады. Уақыт өте келе дамып, теріде кең аймақтарда пигменттің жойылуына себеп болуы мүмкін. Витилиго — аутоиммундық бұзылыс. Аутоиммундық бұзылыстар ағзаның иммундық жүйесінің өзінің тіндері мен ағзаларына шабуыл жасауынан пайда болады. Иммундық жүйе меланоцит деп аталатын пигмент жасушаларына шабуыл жасайды және теріде ағару ауруы дамиды. Витилиго ауруы бар пациенттердің %15-25-іне дейінде кем дегенде бір басқа аутоиммундық бұзылыс бар. Егер басқа аутоиммундық ауру болмаса, витилиго пациенттің жалпы денсаулық жағдайына және физикалық жұмысына жағымсыз әсер етпейді. Витилиго дүние жүзі бойынша халықтың %0.5-1-ін зардап шегетін кең таралған ауру. Бас терісінде дамыған витилиго шаш пен кірпікке ақ немесе күміс түске айналуына себеп болуы мүмкін. Витилигоның төрт негізгі түрі бар:

Сегменттік емес витилиго: Дененің екі жағында және бірдей бөліктерінде пайда болады. Витилигоның ең кең таралған түрі. Пигменттің жойылуы жылдам және дененің кең бөліктерін қамтитын зақымдануларды тудырады.

Сегменттік витилиго: Әдетте балалық шақта пайда болады және тек бір аймақты зақымдайды. Бұл аймақ аяқ, қол және беттің бір бөлігі болуы мүмкін. Өте сирек кездеседі, түс өзгерісі дамыған аймақтарда шаш түсуі де болады. Сегменттік витилиго бір жақты витилиго деп те аталады. Бұл витилиго түрінің дамуы әдетте пайда болғаннан кейін 1-2 жылдан соң тоқтайды.

Аралас витилиго: Сегменттік және сегменттік емес витилиғонның қоспасы және сирек кездеседі.

Жіктелмеген витилиго: Жергілікті, жалпыланған және әмбебап болып табылатын жіктелмеген ішкі түрлері бар. Жергілікті витилиго ағзада тек бір немесе бірнеше аймақта депигментацияның дамуымен сипатталады. Жалпыланған витилиго ең жиі кездесетін ішкі түр, ағзада таралған депигментациялар байқалады. Әмбебап витилиго ең ауыр ішкі түр. Тері бетіндегі пигментацияның барлығы дерлік жоғалады.

Витилиго белгілері қандай?

Витилиго ақ дақ ауруының белгілері жеңіл болуы мүмкін және ағзаның кішкентай аймағына әсер етуі мүмкін немесе ауыр болып, теріңің кең аймағына әсер етуі мүмкін. Негізгі белгілері — тері түсінің жоғалуы. Бұл табиғи түс жоғалулары депигментация деп аталады. Витилиго белгілерін мына түрде санауға болады:

Теріңің кез келген бөлігінде, әсіресе қол, аяқ, білек және бетте пайда болатын сүт ақ дақтар,

Бас терісіндегі пигментация жоғалуына қосымша шаштың ағаруы,

Кірпік пен қастың бір бөлігінде түс өзгерістері,

Ауыз және мұрын ішкі шырышқабатында түс өзгерістері,

Құлақ пен көздерде ісіну және кейбір қабыну жағдайлары,

Естү қабілетінің төмендеуі,

Сезімталдығы артқан тері тіні,

Аутоиммундық жағдайларға бейімділік,

Көз түсінің өзгерістері,

Кейбір жағдайларда депигментация болмай-ақ теріде қышыну сезімі,

Кенет жоғалып, кенет қайта қалпына келетін тері пигменттері.

Витилиго неге себеп болады?

Теріге және шашқа түс беретін пигменттер меланин деп аталады және меланоцит жасушалары арқылы синтезделеді. Бұл жасушалар өлсе немесе меланин пигментін өндіруді тоқтатса, витилиго тері ауруы дамиды. Пигмент жасушаларының бұзылуына немесе өлуіне қандай факторлардың себеп болатыны толық анықталмаған. Алайда мына факторлармен байланысты деп есептеледі:

Аутоиммундық ауру: Иммундық жүйенің сау меланоцит жасушаларын зиянды және бөтен басқыншы ретінде қабылдап, аса күшті реакция беруімен бірге жасушаларды жояды.

Генетикалық өзгерістер: Генетикалық мутациялар меланоциттердің жұмыс істеу тәсіліне әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар отбасында витилиго туралы анамнездің болуы тағы бір себеп болып табылады.

Стресс: Әсіресе апаттан немесе жарақаттан кейін ағза үнемі эмоционалдық стреске ұшыраса, меланоцит жасушаларының өндіретін пигмент мөлшері теріс бағытта әсер етеді.

Қоршаған орта тітіркендіргіштері: Ультракүлгін сәулелену және уытты химиялық заттармен жанасу сияқты факторлар пигмент өндірісіне әсер етуі мүмкін.

Витилиго диагнозы қалай қойылады?

Әдетте көзбен қарап тексеру витилиго диагнозын қою үшін жеткілікті. Тексеру кезінде Вуд шамы қолданылып, витилиго pityriasis versicolor сияқты басқа тері жағдайларынан ажыратылады. Вуд шамында теріде жарқырайтын ультракүлгін сәуле қолданылады, тексеру қараңғы бөлмеде жүргізіледі және шам теріден 10-13 см шамасындай қашықтықта ұсталады. Дерматологтар тексеру кезінде пациенттің медициналық анамнезі мен генетикалық анамнезі туралы ақпарат алу мақсатында әртүрлі сұрақтар қоюы мүмкін. Сондай-ақ аутоиммундық ауруларды бақылау үшін әртүрлі қан талдауларын тапсыруды сұрауы мүмкін.

Витилиго емі қалай жүргізіледі?

Витилиго ауруын емдеу қажет емес, себебі бұл ауру ағза үшін белгілі зиянға ие емес. Жағымсыз әсерлері тек косметикалық. Әсіресе бетте ақ дақтардың пайда болуы адамның психикалық денсаулығына жағымсыз әсер етуі мүмкін. Бұл жағдай адамның әлеуметтік ортадан алшақтауына және өзіне деген сенімділіктің зақымдалуына себеп болуы мүмкін. Витилиго дақтарын теріде бұрынғы түске қайтару немесе қалған түсті жою арқылы біркелкі тері тонын алуды қамтамасыз ететін емдеу нұсқалары бар. Витилиго емдеу әдістерін қысқаша былай атап өтуге болады:

Дәрілер: Витилиго емінде қолданылатын жергілікті дәрілер әдетте ауру барысын жеңілдетуге және пигментацияның белгілі бір мөлшерде қайта қалпына келуіне бағытталған. Ең жиі қолданылатын жергілікті дәрілер — жергілікті кортикостероидтар. Бұл дәрілерді міндетті түрде дерматологтың кеңесіне сәйкес қолдану қажет. Барлық тері типіндегі пациенттерге бірдей қолайлы емдеу әдісі емес, теріні жұқартып, сезімтал ету сияқты кейбір жанама әсерлері бар.

Жарық терапиясы: Фототерапия тері түсінің қайта оралуына көмектесетін процедура. Ультракүлгін B (UVB) сәулелері және медициналық лазерлер қолданылып емдеу жүргізіледі. Теріде нәтижені көру үшін бірнеше жарық терапиясы сеансы қажет. Емдеу аяқталмай тоқтатылса, әсері ұзаққа созылмайды.

Депигментация: Бұл әдісте витилигодан зардап шеккен аймақтарға сай келетіндей етіп тері тоны ашылады. Әдетте медициналық өнімдер қолданылып емдеу жүргізіледі.

Операция: Тері графтысы деп аталатын, ағзаның бір бөлігінен тері алынып, басқа бір бөлігін жабу процедурасы қолданылуы мүмкін. Тыртық, инфекция және репигментация сияқты ықтимал асқынулар болуы мүмкін.

Кеңес беру: Витилиго диагнозы қойылған кейбір адамдар терісіндегі өзгерістерге байланысты өзіне деген сенімділігін, уайымдарын немесе депрессиясын жақсартуға көмектесу үшін кеңес ала алады.

Витилиго туралы жиі қойылатын сұрақтар

Жоқ, әр ақ дақ витилиго емес. Химиялық лейкодерма, tinea versicolor, альбинизм және pityriasis alba аурулары ағзада ақ нүктелердің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда бұл аурулар витилигомен шатастырылуы мүмкін. Сондықтан диагнозды маман жүргізуі қажет. Витилиго белгілері ағзаның кез келген жерінде пайда болуы мүмкін, бірақ ең жиі байқалатын жерлер — қол, аяқ, бет, ауыз, ерін және мұрын ішіндегі шырышты қабаттар, жыныс мүшелері, қолтық астары, шап және жамбас сияқты бір-біріне үйкелетін аймақтар. Витилиго адамның өміріне қауіп төндіретін немесе жұқпалы ауру емес. Алайда косметикалық көрініс пациенттің өмір сапасына жағымсыз әсер етуі мүмкін. Психикалық денсаулық мәселелеріне себеп болуы мүмкін. Қатерлі ісік емі кезінде қолданылатын иммунотерапияның витилигоға себеп болуы мүмкін екені белгілі. Алайда бұл витилиго да тері қатерлі ісігіне айналуы мүмкін дегенді білдірмейді. Меланин пигменті теріні күннен қорғайды, сонымен қатар пигментсіз дақтар күн күйігіне көбірек бейім болады. Күн зақымы тері қатерлі ісігі қаупін арттыруы мүмкін. Алайда кейбір зерттеулерге сәйкес витилиго генетикасы адамдарды тері қатерлі ісігіне қарсы қорғай алады деп қорғалады. Осы зерттеулерге сәйкес витилигосы бар адамдардың тері қатерлі ісігін дамыту ықтималдығы витилигосы жоқтарға қарағанда үш есе аз екені анықталған. Медициналық емдеу, фототерапия және операция сияқты процедуралармен витилиго дақтары жеңілдетілуі немесе жойылуы мүмкін. Витилиго ауруы бар адамдардың шамамен %10-20-сы теріннің түсін толық қайтарады. Ерте диагностика емдеудің табысты болуын қамтамасыз етеді. Витилиго дақтары күнге сезімталдықтың дамуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан күннен қорғанысты қамтамасыз ету ауруының өршуін алдын алады. Пациенттер SPF 30 және одан жоғары күн қорғаныш құралдарын қолдану арқылы күннен қорғана алады және осылай сыртқа шыға алады. Витаминдер теріні пигменттеу процесінде маңызды рөл атқарады. Витилиго емі үшін дерматологтар емдеу жоспарына A, C, E, B12, D витаминдері және фолий қышқылы сияқты витаминдерді енгізуі мүмкін. B12 витамині меланин өндірісіне жағымсыз әсер ететін гомоцистеин өндірісін тежейді. B12 витаминінің осы қызметін атқара алуы үшін фолий қышқылымен бірге қабылдау қажет. A, C және E витаминдері антиоксидант рөлін атқарады және меланоциттердің ерте бұзылуына себеп болатын эпидермальді оксидативті стрессті алдын алады. Аутоиммундық бұзылыстарда жалпы D витаминінің жетіспеушілігі байқалады, иммундық жүйені қорғаушы әсеріне байланысты қабылдау ұсынылатын витаминдер қатарында бар. Бұл витаминдерді қабылдамас бұрын міндетті түрде маман кеңесін алу керек. Витилиго физикалық жанасу арқылы адамнан адамға таралмайтын пигментация бұзылысы. Косметикалық өзгерістер және осы өзгерістердің тудырған ыңғайсыздық сезімінен басқа қаупі жоқ. Витилигоның тұрақты емі жоқ, бірақ симптомдарды жоюға немесе ауру барысын баяулатуға мүмкіндік беретін қолдаушы емдеу әдістері бар. Осы әдістер туралы және ауруға қатысты сұрақтарыңызға жауап алу үшін дерматологпен кеңесе аласыз.