Колаген — аминқышқылдарынан тұратын ақуыз молекуласы. Ол ағзада табиғи түрде кездеседі. Дәнекер тіндердің жасушааралық кеңістігіне құрылымдық қолдау көрсетеді. Ағзаға қажетті күш пен құрылымдық тірек береді. Кернеуге қарсы көрсететін жоғары төзімділігінің арқасында тері, сіңірлер, сүйектер мен байламдар үшін тиімді аралық зат ретінде қызмет атқарады. Колаген ақуызы түзілетін құрылым түріне байланысты бірнеше топқа бөлінеді. Ашылған 28 түрлі колаген түрі болғанымен, адам ағзасында 90% мөлшерінде I тип, II тип, III тип және IV тип түрлері кездеседі.
Колаген дегеніміз не?
Колаген — құрамында көміртек, оттек және сутек бар аминқышқылдарынан тұратын ақуыз. Глицин, пролин, гидроксипролин және аргинин деп аталатын аминқышқылдары бірігіп колаген ақуызын түзеді. Колагеннің синтезделуі негізінен фибробласт деп аталатын арнайы жасушаларда жүзеге асады. Бұл синтез жасушаішілік және жасуша сыртындағы ортада да жүре алады. Бұл сөз грек тілінде «желім» деген мағынаны білдіретін «kolla» сөзінен шыққан. Ағзадағы ақуыздың шамамен 30%-ы колагеннен тұрады. Олар ағзаның барлық жерінде, әсіресе теріде, шашта, тырнақтарда, сүйектерде, сіңірлер мен байлам құрылымдарында болады. Терінің икемділігін, көлемі мен ылғалдылығын сақтау үшін гиалурон қышқылы және эластин сияқты заттармен бірге жұмыс істейді. Сондай-ақ теріні, шашты және тырнақтарды құрайтын кератин сияқты ақуыздардың түзілу процесіне қолдау көрсетеді.
30 жастан кейін күн, қоршаған ортаның стресі, қартаю, алкоголь және темекі сияқты факторлардың әсерінен ағзаның колагенді ыдырату процесі жеделдеп, сапалы колаген өндіру қабілеті төмендейді. Осы кезеңде колаген қоймаларын толықтыру үшін маманның ұсынысы бойынша әртүрлі қоспалар мен жергілікті өнімдерді қолдану арқылы колаген өндірісін ынталандыруға болады. Колаген қоспалары сүйек, шеміршек және тері сияқты колагенге бай жануарлар бөліктерінен алынатын ұнтақ, капсула немесе сұйық түрінде болуы мүмкін. Бұл қоспалар көбінесе гидролизденген түрде сатылымға шығарылады, өйткені гидролизденген колаген ағза оңай сіңіре алатындай етіп ыдыратылады. Құрамында ретиной қышқылы, гликоль қышқылы және пептидтері бар өнімдер терідегі колаген синтезін белсендіре алады. Теріні зиянды ультракүлгін сәулелерден қорғайтын күннен қорғайтын кремдер бар колагенді сақтап қалуға да көмектеседі. Тұрақты тері массажы арқылы проколагеннің түзілуі ынталандырылуы мүмкін. Осылайша қартаюға қарсы кремдердің пайдасын да арттыруға болады.
Колаген түрлері қандай?
Әрқайсысы әртүрлі биологиялық қызметке ие 28 колаген түрі бар. Алайда адам ағзасында маңызды рөл атқаратын кең таралған түрлеріне I тип, II тип, III тип, IV тип және V тип жатады. Негізгі колаген түрлері туралы мынадай ақпараттарды беруге болады:
I типті колаген: Ағзадағы колагеннің 90%-ы I типке жатады. Әсіресе тері, сүйек, қан тамырлары, тістер, сіңір, байлам және басқа дәнекер тіндерде орналасатын негізгі компонент болып табылады. Шеміршек тінінен басқа ағзаның барлық жерінде кездеседі. Ағзаның бұл бөліктерінде деформация орын алмауы үшін кернеу күшін тудырады және құрылымдық тірек береді. Сондай-ақ жарақатқа жауап ретінде және талшықты аурулардағы талшықты түйіндерде синтезделуі мүмкін. Жасушааралық байланысқа көмектеседі, жасушалардың өсуін және өз міндеттерін атқаруын ынталандырады. I типті колаген алынатын көздерге сиыр колагені мен теңіз колагені жатады.
II типті колаген: Көбінесе шеміршек тінінде болады және шеміршектің негізгі компоненті болып саналады. Сондай-ақ дамып келе жатқан қарнықта (қарқабақта) және шыны тәрізді денеде де кездеседі. Буындарды қорғайтын шеміршекке сынғыштыққа қарсы төзімділік пен серпімділік береді. Осылайша буын сақтауын қолдап, артрит симптомдарын азайта алады. Әдетте екі немесе одан да көп колагеннің кешені түрінде кездеседі. II типті колаген алынатын көздерге тауық және теңіз колагендері жатады.
III типті колаген: Тері, өкпе, бұлшықеттер, ішектер және тамыр қабырғаларында болатын колаген түрі. Әдетте қуыс мүшелердің қабырғаларында кездеседі. I типті колагенмен бірге жұмыс істеп, құрылымдық қолдау мен серпімділік қамтамасыз етеді. Қан тамырлары мен мүшелердің тұтастығы үшін маңызды. Сиыр колагені оның негізгі көздерінің қатарына кіреді.
IV типті колаген: Терінің базальды жарғақшасында, эндотелий жасушаларында және эпителий жасушаларында кездеседі. Әртүрлі тін қабаттарын бөліп тұратын базальды жарғақшаларға қолдау және сүзу (фильтрация) қызметін атқарады. Басқаша айтқанда, базальды жарғақша қабаттарын түзеді. Бүйректер, көз бұршақтары және ішкі құлақтарда да IV типті колаген түрі кездеседі. Әдетте әртүрлі колаген қоспаларының құрамдас бөлігі ретінде қоспа түрінде кездеседі.
V типті колаген: Теріде, шашта, қабықша (қабық) қабатында және плацента тінінде кездеседі. Жасуша беттері мен түктердің пайда болуы үшін қажет. Әдетте әртүрлі колаген қоспаларының құрамында болады.
Колаген қоспаларын таңдаған кезде адамның жеке денсаулық қажеттіліктері ескерілуі тиіс. Буын денсаулығына қатысты проблемалары бар немесе буын денсаулығын қолдағысы келетін адамдарға шеміршек пен буын қызметін қолдау үшін II типті колагені бар қоспаны қолдану қолайлы болуы мүмкін. Тері, шаш және тырнақ денсаулығын қолдағысы келетін адамдар терінің икемділігін арттыру, әжімдерді азайту, шаш пен тырнақтарды күшейту үшін I және III типті колагені бар қоспаларды таңдай алады. Кешенді түрде пайда көргісі келетін адамдар I, II, III, IV және V түрлерін қамтитын көптік колаген қоспаларын пайдалана алады немесе осы түрлері бар тағамдар мен сусындарды тұтына алады. Алайда бұл қоспаларды қолданар алдында міндетті түрде денсаулық сақтау маманымен кеңесіп, тиісті қоспа мазмұны туралы толығырақ ақпарат алу қажет.
Колагеннің пайдасы қандай?
Адам ағзасының көптеген маңызды бөліктерінің құрылымына қатысатын колаген пайдасы жағынан маңызды болып табылады және жалпы денсаулықты сақтау үшін де қажет. Колаген қоспаларын қолданудың кең таралуына байланысты бұл мәселелер жиі зерттеледі, бірақ оның пайдасын толық растау үшін ғылыми зерттеулер әлі де қажет. Колагеннің ерекше аталып өтетін ықтимал пайдалары төмендегідей:
Бүйрек сүзуін (фильтрациясын) қолдауы мүмкін.
Жүрек және тамыр денсаулығын қолдауы мүмкін.
Буын денсаулығының жақсаруын ынталандырып, артрит белгілерін азайтуы мүмкін.
Теріге серпімділік беріп, терінің ылғалдылығын арттыруы мүмкін.
Сүйектерді күшейтіп, сүйек тығыздығын қолдауы мүмкін.
Жаралардың жазылу процесіне және иммундық жауапқа көмектесетін жасушалардың қоныс аударуын қолдауы мүмкін.
Жасушалардың байланысуына көмектесіп, өсуі мен қызметін атқаруын қамтамасыз ете алады.
Тері әжімдері мен салбырауын жақсарта алады.
Өлі тері жасушаларының жаңаруын қамтамасыз ете алады.
Мүшелерде қорғаныш қабықшасын түзеді.
2-типті диабетте қандағы глюкоза тепе-теңдігін реттеуге көмектесе алады.
Қан айналымы мәселелерін шешуге көмектеседі.
Қозғалу қабілетін жақсарта алады.
Бұлшықеттердің кішірейюіне, әлсіреуіне және бұлшықет ауырсынуларына жол бермеуі мүмкін.
Асқорыту жүйесінің ішкі қабатының жұқаруы салдарынан пайда болуы мүмкін асқазан-ішек жолдарының мәселелерін жеңілдете алады.
Шашта және бас терісінде пайда болатын жұқаруды азайта алады.
Тырнақтың өсуін тездетіп, сынған және жарылған тырнақ көрінісін азайта алады.
Қан тамырлары пішінінің сақталуына көмектесіп, атеросклероз және инфаркт қаупін азайта алады.
Колагені бар тағамдар қандай?
Колаген үлкен молекулалы ақуыз болып табылады. Сол себепті оның ағзаға сіңуі бүтін күйінде жүзеге аспайды. Тамақтану арқылы қабылданған колаген ақуыздары аминқышқылдарына ыдырайды. Сондықтан колагені бар тағамдар ағзадағы колаген деңгейінің күрт көтерілуіне әкеп соқпайды. Алайда колаген өндірісін қолдайтын шикізаттары бар көптеген тағамдарды күнделікті тамақтану рационына қосуға болады. Колаген өндірісін ынталандыратын тағамдар:
Апельсин, құлпынай, бұрыш және брокколи сияқты C дәрумені бар тағамдар
Саңырауқұлақ, қырыққабат, жержаңғақ, бидай сияқты пролині бар тағамдар
Қызыл ет, күркетауық, тауық және жержаңғақ сияқты глицині бар тағамдар
Жасыл жапыrakты өсімдіктер, орман жаңғағы мен тофу сияқты мысы бар тағамдар
Құс еті, үрмебұршақ, ноқат және сүт өнімдері сияқты мырышы бар тағамдар
Жануарлар және өсімдік тектес колаген көздері:
Сүйек сорпасы
Балық және теңіз өнімдері
Тауық еті
Жұмыртқаның ақтығы
Қызыл ет
Бұршақ тұқымдастар мен үрмебұршақ
Арпа, бидай және киноа
Ашытылған соя
Алоэ вера
Колаген жетіспеушілігі және колаген артықтығы дегеніміз не?
Колаген жетіспеушілігі жас ұлғайған сайын басталады, бірақ адамның генетикасы мен өмір салты бұл бұзылудың қаншалықты жылдам жүретініне әсер етеді. Ультракүлгін сәулелер, қоршаған ортаның ластануы, дұрыс тамақтанбау, темекі мен алкогольді тұтыну бос радикалдардың түзілуіне әкеліп, колагендердің ыдырау процесін жылдамдатады. Колаген мөлшерінің азаюына байланысты тері әжімдер түсіріп, икемділігін жоғалтуы мүмкін. Сонымен қатар бұлшықет, буын және қан айналымы мәселелері де дамуы мүмкін.
Теріде немесе басқа тіндерде колагеннің тым көп болуы, яғни колаген артықтығы қабыну мен фиброзға (қалыңдауға) әкелетін аутоиммунді аурудың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұл ауру склеродерма ретінде белгілі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сүйек тығыздығының жоғалуы және бұлшықет әлсіреуі бар адамдар, терінің ылғалдылығы мен серпімділігін арттырғысы келетін адамдар, менопауза кезеңіндегі әйелдер мен остеопорозбен ауыратын науқастар дәрігердің ұсынысы бойынша колаген қоспаларын қолдана алады. Ешқандай денсаулық мәселесі жоқ адамдар да дәрігерлердің рұқсатымен колаген қоспаларын қолдана алады. Колаген тапшылығы тікелей өлшенбейді, бірақ колаген деңгейінің азайғанын көрсететін кейбір белгілер бар. Колаген жетіспеушілігінің белгілеріне терінің әжім түсіріп салбырауы, бұлшықет әлсіздігі мен ауыруы, сіңір мен байламдардың қатаюы және серпімділігін жоғалтуы, қозғалу қабілетінің төмендеуі, әртүрлі асқазан-ішек жолдары және жүрек-қан тамырлары мәселелері жатады. Колагеннің тікелей салмақ жоғалтуды қамтамасыз ететін әсері жоқ. Алайда бұлшықет құрылымын қолдайтындықтан, жанама түрде салмақ тастау процесіне үлес қоса алады. Әсіресе денсаулық мәселелері бар адамдарға дәрігермен кеңеспей тұрып колагенді қоса алғанда кез келген қоспаны қолдану ұсынылмайды. Дәрігерге немесе денсаулық сақтау маманына жүгініп, колагенді қолдана бастау жақсы нәтижелер беруі мүмкін. Колагеннің етеккір цикліне оң немесе теріс ешқандай әсер ететіні туралы ғылыми зерттеу жоқ. Адамның денсаулық сақтау маманымен кеңесіп, осы тақырып бойынша жан-жақты ақпарат алуы ұсынылады. Колагендердің арықтауға әсері жоқ. Алайда салмақ мәселесі 2-типті диабет немесе асқорыту бұзылыстарына байланысты туындаса, гидролизденген колагендер осы ауруларға оң әсер етіп, салмақ тастау процесін қолдай алады.
Теріге, шашқа, буындар мен бұлшықеттерге тигізетін оң әсерлеріне байланысты соңғы жылдары колагенді қолдану айтарлықтай өсті. Көбінесе сенімді өнім болып саналғанымен, жүкті және бала емізетін әйелдерге, егде жастағы адамдарға және созылмалы аурулары бар жандарға сақтықпен қолдану ұсынылады. Колаген қоспалары күн өткен сайын түрленіп; ұнтақ колаген, таблетка колаген және ішілетін колаген сияқты көптеген нұсқалар ұсынылуда. Адам өзіне ең қолайлы колаген түрі мен формасын таңдай алуы үшін осы өнімдерді қолдану бойынша дәрігердің кеңесіне жүгінгені жөн.
Бұл тақырып бойынша толығырақ ақпарат алғыңыз келсе, Дерматология бөлімімізге келе аласыз немесе маман доктор Джемиле Дилек УЙСАЛ (Uzm. Dr. Cemile Dilek UYSAL) хабарласып, сізге ең қолайлы колаген қолдауы туралы маман пікірін ала аласыз.
