Халық арасында сашқырану деп аталатын дерматологиялық ауру — белгілі бір аймақтардағы шаш түсуін білдіреді. Кейбір сашқырану ауыр дәрежеге жетіп, адамдарда эстетикалық мазасыздық туғызады және өмір сапасына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан сашқыранды ерте анықтау ауруының өршуін болдырмау үшін үлкен маңызға ие.

Сашқырану ауруы дегеніміз не?

Медициналық әдебиетте алопеция ареата деп аталатын сашқырану ауруы — миллиондаған адамға әсер ететін шаш түсу жағдайы. Әдетте иммундық жүйенің қателесіп шаш фолликулдарына шабуыл жасауы салдарынан пайда болады. Бұл жағдай бас терісінің әртүрлі аймақтарында дөңгелек немесе сопақ пішінді шашсыз алаңдар түзеді. Сашқырану атауынан бөлек, дененің басқа аймақтарына да әсер етуі мүмкін. Мысалы, сақал, мұрт, қас және дененің басқа аймақтарында дөңгелек дақ түрінде шаш түсуін туғызуы мүмкін. Ауыр жағдайларда толық таз болу (alopecia totalis) немесе дене шашының барлығының түсуі (alopecia universalis) сияқты сашқырану түрлері пайда болуы мүмкін.

Бұл жағдай кез келген жас тобындағы, жыныстағы және этникалық тектегі адамдарға әсер етуі мүмкін, ал басталуы жастықтан шаш қылдарын табу немесе айнадан терінің жалаңаш аймақтарын байқау сияқты кенет болуы мүмкін. Көптеген адам үшін сашқырануның эмоционалдық әсері физикалық белгілер сияқты ауыр болуы мүмкін. Шаштың қашан өсетініне қатысты белгісіздікпен күресу, әлеуметтік жағдайларды реттеу және бейнеге байланысты мәселелермен айналысу — бұл жағдаймен өмір сүретіндердің кездесетін ортақ күрестері.

Сашқырану белгілері қандай?

Сашқырану белгілері әдетте шаш түсуінің өзімен шектеледі, бірақ бірнеше белгімен көрінуі мүмкін. Сашқырану белгілеріне мыналар жатады:

Дөңгелек немесе сопақ пішінді шаш түсуі: Сашқыранудың алғашқы белгілерінің арасында шаштың белгілі бір аймақтарында дөңгелек немесе сопақ пішінді түсулер болады. Бұл аймақтар шашсыз және ақ болғандықтан бас терісінде анық байқалады.

Қышу немесе қолайсыздық: Кейбір адамдар алопеция ареата кезінде зардап шеккен аймақтарда жеңіл қышуды немесе қолайсыздықты сезінуі мүмкін. Бұл шаш түсумен бірге пайда болуы және адамның осы аймақтарға қол тигізуден аулақ болуына себеп болуы мүмкін.

Шаш түсінің өзгеруі: Алопеция ареатамен бірге зардап шеккен аймақтардағы шаш түсінде өзгерістер болуы мүмкін. Бұл өзгерістер зардап шеккен шаштың ағаруы немесе сұрғылттануы түрінде болуы мүмкін.

Тырнақтардағы өзгерістер: Алопеция белгілерінің арасында тырнақ өзгерістері де болуы мүмкін. Аурудың барысында тырнақтарда жолақтану немесе ойықшалар сияқты белгілер байқалуы мүмкін.

Сашқырану белгілері адамнан адамға өзгеріп, кейбіреулерде айқынырақ, ал басқаларында жеңілірек болуы мүмкін. Сонымен қатар белгілер уақыт өте өзгеріп немесе жоғалуы мүмкін.

Сашқырану неден пайда болады?

Алопеция ареатаның нақты себебі белгісіз болғанымен, генетикалық, қоршаған орта және иммунологиялық факторлардың үйлесімінен туындайтыны ойластырылады. Сашқырану себептері мыналар:

Генетикалық бейімділік: Алопеция ареатаның ұрпақтан ұрпаққа берілетініне дәлелдер бар. Егер сізде сашқыраны бар туыс болса, сізде де сашқырану пайда болу қаупі жоғары болуы мүмкін.

Аутоиммунды жауап: Алопеция ареата — дене иммундық жүйесінің қателесіп өз шаш фолликулдарын нысанаға алатын аутоиммунды бұзылыс. Бұл аутоиммундық реакция шаш фолликулдарының айналасында қабынуды туғызып, олардың кішіреюіне және ақыр соңында шаш өндіруді тоқтатуына әкеледі. Оның себебі әлі зерттеу тақырыбы болғанымен, генетикалық және қоршаған орта факторларының іске қосатын күрделі өзара әрекеттесу екені ойластырылады.

Қоршаған орта тітіркендіргіштері: Белгілі химиялық заттар, ластауыштар немесе аллергендермен жанасу сияқты қоршаған орта факторлары алопеция ареатаның дамуына ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар дене жарақаты, хирургиялық операция немесе қатты эмоционалдық стресс сияқты психотравматикалық оқиғалар кейбір жағдайларда алопеция ареатаның басталуымен байланыстырылған.

Иммунологиялық теңгерімсіздік: Иммундық жүйедегі теңгерімсіздіктер, әсіресе иммундық жауаптың артық белсенділігі алопеция ареатаның дамуында орталық рөл атқарады. Қабыну цитокиндерінің өндірілуі және Т жасушалары сияқты иммундық жасушалардың аномальды белсенділігі зардап шеккен адамдарда шаш фолликулдарының бұзылуына ықпал етеді.

Сашқыранды қалай диагностикалайды?

Сашқыранды тиімді басқару және емдеу үшін ерте диагноз өте маңызды. Денсаулық сақтау мамандары сашқыранның диагнозын қою үшін мына әдістерді қолдана алады:

Клиникалық тексеру: Сашқыранды анықтау дерматологтардың егжей-тегжейлі клиникалық тексеруінен басталады. Сашқыранның сипатты белгісі — бас терісінде, сақал аймағында, қастарда немесе дененің басқа шашты аймақтарында кенет пайда болатын дөңгелек немесе сопақ пішінді шаш түсуі. Зардап шеккен аймақтар басқа шаш түсу жағдайларымен салыстырғанда қабыну немесе із қалдырмай тегіс болуы мүмкін.

Медициналық тарих: Денсаулық сақтау мамандары пациенттің отбасылық тарихын қоса алғанда медициналық тарихын, аутоиммунды жағдайларын немесе шаш түсуіне қатысты кез келген отбасылық тарихын сұрауы мүмкін. Кейбір жағдайларда сашқырану стреске байланысты пайда болуы мүмкін болғандықтан, соңғы кездегі стресті оқиғалар немесе аурулар туралы ақпарат сұралуы мүмкін.

Трихоскопия: Трихоскопия — шашты және бас терісін үлкейтілген деңгейде зерттеу үшін қолданылатын инвазивті емес диагностикалық әдіс. Бұл әдіс денсаулық сақтау мамандарына шаш талшығын, шаш фолликулын және бас терісінің басқа құрылымдарын бақылауға мүмкіндік беріп, сашқыранды анықтауға көмектеседі.

Бас терісі биопсиясы: Кейбір жағдайларда сашқырануды растау үшін бас терісінің биопсиясы жасалуы мүмкін. Бас терісі биопсиясы кезінде зардап шеккен аймақтан шағын тін үлгісі алынып, микроскоп астында зерттеледі. Бұл басқа шаш түсу себептерін жоққа шығару және шаш фолликулдарында пайда болған қабыну өзгерістері туралы қосымша ақпарат беру үшін жасалуы мүмкін.

Қан анализдері: Жалпы денсаулық жағдайын бағалау және алопеция ареатамен байланысты қалқанша безінің бұзылулары және аутоиммунды аурулар сияқты негізгі медициналық жағдайларды бақылау үшін қан анализдері тағайындалуы мүмкін. Алопеция ареатаға арналған арнайы қан анализі болмаса да, кейбір жағдайларда қабыну немесе аутоиммунитет маркерлері жоғары болуы мүмкін.

Сашқыранды қалай емдейді?

Сашқыранды емдеудің нақты әдісі әлі жоқ. Дегенмен, бұл жағдайды басқару және шаштың қайта өсуін ынталандыру үшін көптеген емдеу нұсқалары бар. Алопеция ареатаны емдеу әдістері мыналар:

Кортикостероидты кремдер немесе жағындар: Зардап шеккен бас терісіне тікелей жағылатын кортикостероидтар қабынуды азайтуға және шаш өсуін ынталандыруға көмектеседі.

Антралин кремі: Бұл топикалық дәрі теріңің иммундық жауабын өзгерту арқылы шаш фолликулдарын қалыпты шаш өсуін жалғастыруға ынталандыруы мүмкін.

Топикалық иммунотерапия: Кейбір жағдайларда топикалық иммунотерапия шаш өсуін қоздыруы мүмкін аллергиялық реакцияны туғызу үшін бас терісіне жағылады.

Кортикостероидты инъекциялар: Кортикостероидты инъекциялар бас терісіндегі таз аймақтарына тікелей салынып, иммундық жүйе жауабын басуға және шаш өсуін ынталандыруға көмектесуі мүмкін.

Тромбоцитке бай плазма (PRP) инъекциялары: Пациенттің қанынан алынған PRP бас терісіне енгізілгенде шаш өсуін ынталандыруы мүмкін.

Кортикостероидты таблеткалар: Сашқыранның ауыр жағдайларында иммундық жүйе жауабын басу және шаш түсуін одан әрі болдырмау үшін ауыз арқылы қабылдайтын кортикостероидтар тағайындалуы мүмкін.

JAK ингибиторлары: Бұл әдіс аутоиммундық реакцияны басу арқылы сашқыранды емдеуде үміт күттіретін нәтижелер көрсетті.

Эксимер лазерлік терапия: Мақсатты жарық терапиясы зардап шеккен бас терісінің аймақтарына UVB сәулелерін жіберу арқылы иммундық жауапты реттейді және шаш өсуін ынталандыруы мүмкін.

Төмен деңгейлі лазерлік терапия: LLLT құрылғылары бас терісіндегі қан айналымын жақсартатыны ойластырылатын төмен энергиялы лазер жарығын шығару арқылы шаш өсуіне көмектесуі мүмкін.

Шаш көшіру (трансплантация): Ауқымды немесе үздіксіз шаш түсуі бар адамдар үшін шаш көшіру түбегейлі шешім бере алады. Бұл процедура кезінде шаш фолликулдары сау шаш өсетін бас терісі аймақтарынан хирургиялық жолмен көшіріледі.

Жиі қойылатын сұрақтар

Алопеция ареата әдетте бас терісінде немесе дененің басқа шашты аймақтарында кенет пайда болатын кішкентай, дөңгелек таз дақтармен басталады. Бұл дақтар уақыт өте ұлғайып, көрші дақтармен қосылып, шаш түсетін үлкенірек аймақтар туғызуы мүмкін. Алопеция ареатаның басталуы адамдар арасында ауырлығы мен барысы жағынан әртүрлі болуы мүмкін. Сашқырану өту уақыты адамдар арасында едәуір ерекшеленеді. Кейбір жағдайларда шаштар бірнеше ай ішінде қайта өсуі мүмкін, ал басқаларында жылдар бойы сақталып қалуы мүмкін. Емдеу тиімділігі, негізгі денсаулық факторлары және терапияға жеке жауап беру емделу процесіне әсер ететін факторлар болып табылады. Алопеция ауруы әдетте қышуды туғызбайды. Дегенмен кейбір адамдар шаш түсуінен бұрын зардап шеккен аймақтарда жеңіл қышуды немесе мелшілдеуді сезуі мүмкін. Қышу көбінесе басқа бас терісі жағдайларымен немесе теріні қасу немесе тітіркендіру салдарынан дамуы мүмкін екінші реттік инфекциямен байланысты. Жоқ, алопеция ареата жұқпалы емес. Тікелей байланыс, жеке заттарды бөлісу немесе ауа арқылы жұқпайды. Алопеция ареата иммундық жүйенің қателесіп шаш фолликулдарын нысанаға алуы салдарынан туындайтын аутоиммунды жағдай ретінде қабылданады. Дегенмен психологиялық стресстің иммундық жүйеге әсер ететіні белгілі және бұл алопеция ареата сияқты аутоиммунды жағдайлардың дамуына немесе нашарлауына ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар шаш түсуінің өзінің эмоционалдық әсері стресс пен алаңдаушылықты күшейтіп, психологиялық факторлардың жағдайға әсер етуі мүмкін айналымды туғызуы мүмкін. Дәрумен тапшылықтары әртүрлі шашқа байланысты мәселелерге ықпал ете алса да, белгілі бір дәрумен тапшылығы мен алопеция ареата арасында тікелей байланыс жоқ. Дегенмен теңгерімді тамақтану арқылы негізгі дәрумендер мен минералдарды алу жалпы шаш денсаулығы үшін маңызды. Шаш түсуімен күресу эмоционалдық тұрғыдан ауыр болуы мүмкін, ал алопеция ареата бар адамдар жағдайдың эмоционалдық әсерімен күресу үшін қолдау топтарынан, кеңес беруден немесе терапиядан пайда көре алады. Тәжірибесін түсінетін басқа адамдармен байланыс орнату құнды қолдау мен ынталандыру бере алады. Егер сізде сашқырану белгілері болса, ерте диагноз және емдеу үшін ең жақын денсаулық сақтау мекемесіне жүгіне аласыз.