Periferik Arter (Atardamar) Hastalığı
Periferik arter (atardamar) hastalığı çoğunlukla bacaklarda görülen bu hastalıkta damar duvarında kolesterol ve yağ birikimi (ateroskleroz) plakları oluşur ve kan akımı azalır. Bu plaklar ilerledikçe etkilenen bölgeye yeterince oksijenli kan ulaşamaz. Periferik arter hastalığı nedenleri arasında sigara kullanımı ve hipertansiyon yer alır. Ayrıca hastalığın varlığı kalp veya beyin damarlarında da benzer tıkanıklıkların gelişebileceğini işaret eder ve kalp krizi ile inme riskini artırır. Dolayısıyla periferik arter hastalığı yaşam kalitesini düşürmesinin yanı sıra ciddi kalp-damar komplikasyonları için de uyarı niteliğindedir.
Periferik Arter (Atardamar) Hastalığı Nedir?
Periferik arter hastalığı vücudun uç noktalarına kan taşıyan atardamarların zamanla daralması ya da tamamen tıkanmasıyla ortaya çıkan ciddi bir dolaşım bozukluğudur. Genellikle fark edilmeden ilerleyen bu durum, damarların içinde biriken yağ ve kolesterol içerikli plakların (aterosklerotik plaklar) damar duvarlarını sertleştirmesi ve daraltmasıyla gelişir. Bu plaklar arttıkça kan akışı kısıtlanır ve dokular yeterince oksijenle beslenemez hale gelir.
Periferik arter hastalıkları bu yüzden yalnızca bir dolaşım problemi değil, aynı zamanda ilerleyen dönemde yaşam kalitesini ciddi ölçüde etkileyebilecek bir damar sağlığı sorunu halini alır. Plak birikimi zamanla damarı daraltır veya tamamen tıkar. Sonuçta kas ve dokulara yeterince kan taşınamaz. Periferik arter hastalığı dolaşım yetmezliğinin ilerlemesi durumunda yürüyüş sırasında ağrı, istirahat ağrısı ve yara iyileşme bozukluklarına neden olabilir.
Periferik Arter Hastalığı Belirtileri Nedir?
Periferik arter hastalığında özellikle kalp sıkıntısı veya egzersiz sonrası baldır, uyluk veya kalçadaki kramp veya ağrı durunca kısa sürede geçer. Bu belirtiye yol açan sebep kasların gereksinim duyduğu kanın yeterince ulaşamamasıdır. Hastaların yaklaşık dörtte biri tipik bu yakınmayı yaşarken diğerlerinde daha hafif veya hiç semptom olmayabilir. Periferik arter anevrizma genellikle belirti vermeden ilerleyebilir ve yırtılma riski taşır. Bunun dışında belirtiler şunlardır:
- Etkilenen ayak veya bacakta tüy ve tırnak büyümesinde azalma,
- Etkilenen tarafın diğer ayağa göre daha soğuk olması,
- Cilt renginde solukluk,
- Morarma veya mavimsi renk değişimi.
İleri durumlarda dinlenirken ortaya çıkan istirahat ağrısı görülür. Bu durumda ayakta bile ağrı duyulur ve uzun sürer. Damar hastalığı ilerledikçe bacak veya ayaktaki yaralar yavaş iyileşir veya hiç iyileşmeyebilir hatta enfekte olabilir. Bu yaralar genellikle parmaklar, topuk veya bacakta görülür ve tedavi edilmezse doku kaybına kadar gidebilir.
Periferik Arter Hastalığı Tanısı Nasıl Konulur?
Tanı için doktor detaylı hikaye ve muayene yapar, ardından bazı testlere başvurur. Öncelikle doktor yürüme esnasında bacak ağrısı şikayeti olup olmadığını, tırnak ve deri sorunları ile aile öyküsünü sorgular. Periferik arter muayenesi sırasında nabızlar değerlendirilir ve kan akımı kontrol edilir. Periferik arter muayenesi fiziksel değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerini kapsar. Atardamarlarda zayıflamış nabızlar veya steteskopla kan akımına bağlı uğultu saptanabilir. Ayrıca bacak derisinde yaralar, solukluk veya enfeksiyon gibi bulgular aranır. Periferik arter anjiyografi damardaki tıkanıklıkları görüntülemek için kullanılan bir yöntemdir.
ABI testiyle ayak bileği ile kol bileğindeki kan basınçları karşılaştırılır. Gerekirse egzersizli ABI ayakta 6 dakikalık yürüme testi veya doppler ultrasonografi gibi başka noninvaziv testler de uygulanabilir. Periferik arter doppler testi damar içinden geçen kan akımını değerlendirmek için yapılır. İleri tetkikler arasında anjiyografi de bulunur. Damar içine kontrast madde enjekte edilerek X-ray, BT veya MR anjiyografi ile tam konum ve darlık derecesi belirlenir. Bu yöntemler bacağın hangi bölgesinde ne kadar daralma olduğunu netleştirmek için kullanılır.
Periferik Arter Hastalığı Tedavisi Nasıldır?
Periferik arter hastalığı tedavisi yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaçlarla desteklenebilir. Bu amaçlara ulaşmak için öncelikle yaşam tarzı değişiklikleri önerilir. Sigara hem plak oluşumunu hızlandırır hem de mevcut daralmaların kötüleşmesine neden olur. Diyabet ve periferik arter hastalığı birlikte görüldüğünde iyileşme süreci yavaşlayabilir. Fazla kilolu hastalarda kilo vermek, kan basıncı ve kan şekerinin kontrolüne yardımcı olarak damar sağlığını iyileştirir. Günlük düzenli yürüyüş gibi egzersizler bacaklardaki dolaşımı güçlendirir.
Tedavinin bir diğer önemli ayağı ilaç kullanımıdır. Kolesterolü düşürücü statinler plak ilerlemesini yavaşlatır ve aterosklerozun kötüleşmesini önler. Özellikle bacak ağrısı fazla ise dolaşımın açılmasına yardımcı olabilecek cilostazol gibi ilaçlar reçete edilebilir.
Periferik Arter Hastalığı Cerrahisi Nasıl Yapılır?
Periferik arter ameliyatı tıkanan damarın açılması veya bypass edilmesi için yapılır. Anjiyoplasti ile kateter ucundaki balon şişirilir ve damarın daralmış kısmını açar. Ardından gerekirse içine metalik stent (atardamar içi destek) yerleştirilir. Anjiyoplasti açık ameliyata göre daha az invaziv bir yöntemdir; genellikle lokal anestezi altında, küçük kesilerle yapılır ve hastanın hastanede kalış süresi kısadır. İşlem sonrası hasta çabuk hareket edebilir ancak bazı durumlarda (özellikle uzun segment tıkanıklıklarda) balonla tam açıklık sağlanamayabilir ve tekrar daralma (restenoz) gelişebilir. Anjiyoplasti genel anestezi gerektirmeden yapılabildiğinden riski daha düşüktür fakat her zaman mümkün olmayabilir.
Bypass (baypas) ameliyatı ise tıkanıklığı geçecek şekilde yeni bir yol oluşturma işlemidir. Cerrahi olarak, hastanın kendi bacağından alınan bir toplardamar (safen ven) veya yapay greft (sentetik damar) kullanılarak tıkalı atardamarın üzerinden geçen bir köprü (greft) inşa edilir. Örneğin, uyluktan aşağıdaki büyük femoral arterdeki tıkanıklık için uyluk-alt bacak arterleri arasına yeni bir damar bağlantısı konulabilir. Açık cerrahide ciltte daha büyük kesiler gerekir ve iyileşme süresi uzundur. Bypass uzun vadede kan akımını etkili şekilde geri kazandırabildiği için, ileri darlık ve tıkanıklıklarda tercih edilen yöntemdir. Ameliyat sonrası hastada tekrar greft tıkanıklığı olasılığı olduğu için düzenli takip (doppler ultrason gibi) önemlidir. Başarı oranı uygun hasta seçiminde yüksektir; tıkalı damarın yerine bağlı olarak femoro-popliteal (uyluk-alt bacak) veya aorto-bifemoral gibi farklı bypass teknikleri uygulanabilir.
Çok uzun ve karmaşık tıkanıklıklarda cerrahi bypass önerilirken, kısa segment daralmalarda anjiyoplasti yeterli olabilir. Her iki yöntemde de amaç, etkilenen bölgeye kan akışını yeniden sağlamak, ağrıları gidermek ve yara iyileşmesini desteklemektir.
Sık Sorulan Sorular
Periferik Arter Hastalığına Hangi Bölüm Bakar?
Bu hastalık genellikle kalp damar cerrahisi ve kardiyoloji (iç hastalıkları) uzmanları tarafından takip edilir. Ayak ve bacak damar problemleri için damar cerrahisi, kalp hastalığı risklerinin değerlendirilmesi için ise kardiyoloji bölümü ilgili uzmanlık alanıdır. İlk muayene için aile hekimleri veya dahiliye uzmanları da hastayı yönlendirebilir.
Periferik Arter Hastalığı Kimler Risk Altındadır?
Periferik arter hastalığı risk faktörleri arasında yaş, kolesterol yüksekliği ve obezite sayılabilir. En önemli risk faktörü sigara içmektir. Diyabet, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, fazla kilo ve hareketsiz yaşam tarzı da damar sağlığını olumsuz etkileyen başlıca faktörler arasındadır.
Genç yaşta kalp krizi veya felç gibi damar hastalığı olan aile bireylerinin olması da kişisel riski artıran genetik bir temel oluşturur. Özellikle diyabet hastalarında damar duvarlarındaki hasar süreci hızlandıkça bu grup bireylerde periferik arter hastalığı daha sık ve daha şiddetli seyreder.Bu faktörlere sahip kişilerde arter duvarlarında daha hızlı plak oluşumu olur.
Ayakta Damar Tıkanıklığı Belirtileri Nelerdir?
Ayaktaki arterlerdeki darlık veya tıkanıklık varsa özellikle yürüdükçe ayakta yanma veya kramp tarzı ağrı oluşur. Gece yatarken veya istirahatte ayaklarda yanma, zonklama hissi ortaya çıkabilir. Ayak tabanında cilt soğuk, parlak veya soluk bir hal alır, tırnak büyümesi yavaşlar. Ayakta sık yaralanma, cilt enfeksiyonu veya iyileşmeyen ülserler olabilir. Bu bulgular, ayaktaki kan akışının yetersiz kaldığının işaretleridir.
Damar Hastalığının Belirtileri Nelerdir?
Genel anlamda arter hastalıklarında, etkilenen bölgeye giden kan azalır. Bacaklarda bu durum, yürüme ile artan ağrı, dinlenince geçen kas krampları şeklinde görülür. Etkilenen bacakta güçsüzlük, uyuşma ve ısı kaybı hissi olabilir. Ciltte parlaklaşma, soğukluk, tüy dökülmesi ve yavaş iyileşen yara veya ülserler damar hastalığının diğer belirtileridir. El ve kollarda benzer damar daralmalarında parmaklarda renk değişikliği ve soğukluk görülebilir.
Bacaktaki Damar Tıkanıklığının Belirtileri Nelerdir?
Bacaktaki tıkalı damarlar en sık baldır veya uyluk kasında yürüme esnasında kramp veya ağrı şeklinde kendini gösterir. Bu ağrı molası verdiğinizde geçer (klasik kladikasyo). Laktat ve periferik arter hastalığı, dolaşım bozukluğuna bağlı olarak birlikte değerlendirilen önemli iki seçenek. Periferik arterlerde, bacak kasları yeterli oksijen alamadığında enerji üretimi anaerobik yolla gerçekleşir ve bu süreçte laktat artar. Bu durum kaslarda ağrı gibi belirtilerin ortaya çıkmasının nedeni olabilir .
İlerlemiş vakalarda istirahatta bile bacak ağrısı olabilir. Ayrıca etkilenen bacakta soğukluk, uyuşma, parlak cilt, tırnak incelmesi veya kıllarda azalma görülebilir. İyileşmeyen yaralar veya cilt ülserleri de ileri aşamada ortaya çıkabilir. Damar tıkanıklığı olan bacakta nabızlar zayıflar ya da kaybolur. Genel olarak bacak ağrısı, cilt değişiklikleri ve yara sorunları bacaktaki damar daralmasının belirtisidir.
Bacaklarda ağrı, soğukluk, renk değişikliği veya iyileşmeyen yaralar mı fark ettiniz?
Periferik arter hastalığı erken dönemde fark edildiğinde tedavi başarısı artar. Hisar Hospital Kalp ve Damar Cerrahisi uzmanlarımızdan randevu alarak kişiye özel tanı ve tedavi seçeneklerini öğrenebilirsiniz.