Қалқанша безі дегеніміз не?
Қалқанша безі — мойынның алдыңғы бөлігінде, «адам алмасы» деп аталатын шеміршектің дәл астында орналасқан көбелек тәрізді мүше. Салмағы шамамен 20 грамм. Ол ағзамыз үшін өмірлік маңызы бар гормондарды бөледі.
Қалқанша безінің қызметі қандай?
Қалқанша безі Т3-Т4 гормондарын бөледі. Бұл гормондар қан айналымына түсіп, метаболизмімізді реттейді және оның жылдамдығын бақылайды. Ағзаның әртүрлі мүшелері мен тіндерінде жүрек соғу жиілігі, холестерин деңгейі, салмақ, психологиялық жағдай, етеккір циклі сияқты көптеген жүйелерге қатысты функцияларға әсер етеді. Халықтың шамамен 30-40 пайызында қалқанша безінің түрлі аурулары кездеседі. Қалқанша безі аурулары әйелдерде жиірек байқалады.
Қалқанша безінің жиі кездесетін аурулары қандай?
- Зооб (бұғақ)
- Тиреоидиттер
- Қалқанша безінің қатерлі ісігі
- Зооб дегеніміз не?
- Зооб — қалқанша безінің түрлі себептерге байланысты ұлғаюы нәтижесінде пайда болады. Әдетте бұл ұлғаюлар қалқанша безінде түйіндердің дамуы түрінде болады. Олар жалғыз немесе көптеген болуы мүмкін. Ішінде сұйықтық бар кисталар түрінде де кездеседі. Диффузды зооб кезінде қалқанша безі тұтастай ұлғаяды. Өте жиі кездескенімен, басым көпшілігі қатерсіз болып келеді. Түйіндер миллиметрлік өлшемде немесе бүкіл мойынды алып жататын үлкен өлшемде болуы мүмкін. Қалқанша безі түйіндерін міндетті түрде тексеру қажет.
- Симптомдары қандай?
- Көбінесе ешқандай белгісіз өтеді. Дегенмен, мойынның алдыңғы бөлігінде өсіп келе жатқан түзіліс ретінде қолға білінуі мүмкін. Өлшемі ұлғайған сайын ентігу, жұтудың қиындауы, дауыстың қарлығуы сияқты шағымдарға себеп болуы мүмкін. Қанға тым көп қалқанша безі гормонын бөлетін гиперактивті түйіндер жүрек соғуының жиілеуі, ашушаңдық, салмақ жоғалту, қолдың дірілдеуі және тершеңдік,
- ұйқысыздық, іш өту арқылы көрінеді. Гипотиреоз белгілеріне жүрек соғуының баяулауы, салмақ қосу, іш қату, депрессия, шаршағыштық, шаштың сынуы мен түсуі, терінің құрғауы, ұмытшақтық және етеккір циклінің бұзылуы жатады.
- Гипертиреоз дегеніміз не?
- Қалқанша безінің қажетті мөлшерден артық гормон бөлетін жағдайы гипертиреоз (улы зооб) деп аталады. Улы зооб түйінді немесе түйінсіз болуы мүмкін. Түйінсіз улы зооб Базедов-Грейвс ауруы деп те аталады.
Гипертиреоз
Гипертиреоз (улы зооб) белгілері:
- Жүрек соғуының жиілеуі,
- Қолдың және дененің дірілдеуі,
- Кенеттен салмақ жоғалту,
- Шаштың түсуі,
- Терінің қышуы,
- Тамақта толу сезімі,
- Тәбеттің шамадан тыс ашылуына байланысты көп тамақ ішу және су ішу,
- Шамадан тыс тершеңдік,
- Тез шаршау,
- Ашушаңдық жиі кездесетін шағымдар болып табылады.
Кейбір пациенттер жүрек айнуы, іш өту, құсу және жиі дәретке шығуға шағымданады. Бұл айтылғандардың барлығы бір уақытта болмауы мүмкін. Кейбір шағымдар бірінші кезекте байқалады, ал басқалары тек дәрігердің сұрақтарынан кейін ғана анықталуы мүмкін. Түйінсіз зообы бар кейбір пациенттерде көздің ұлғаюы және алға қарай шығуы (экзофтальм) мүмкін. Пациенттерді тексеру кезінде жүрек соғысының жиілегені, тыныс алудың жылдамдағаны, қолдардың дірілдегені және алақанның терлегені байқалады.
Гипотиреоз емі
Қан анализі нәтижесінде диагноз расталғаннан кейін, жетіспейтін қалқанша безі гормонын қабылдау арқылы тез жазылуға болады. Мұндай пациенттер өмір бойы дәрі ішуге мәжбүр. Емдеуде қолданылатын гормонның стандартты дозасы жоқ. Сондықтан әр пациент үшін өлшеулер мен бақылаулар арқылы нақты және дұрыс демеуші доза анықталуы керек.
Қалқанша безі түйінін қалай анықтауға болады?
Айна алдында қалқанша безін тексеруге болады. Ол үшін мойынның алдыңғы бөлігінде, адам алмасының дәл астында кеңею немесе ісіну бар-жоғын қарау керек. Қалқанша безі осы аймақта орналасқан. Бұл тексеруді басты артқа шалқайтып жасаған жөн. Егер бұл аймақта кеңею немесе ісіну байқалса, дәрігерге жүгіну қажет.
Қалқанша безі түйінін диагностикалауда не істеу керек?
Егер қалқанша безіңізде түйін табылса, оны эндокринолог немесе эндокриндік хирург бақылап, емдеуі тиіс. Дәрігер сізден тәуекел факторлары туралы егжей-тегжейлі ақпарат алады, тексеру жүргізеді және қажетті тесттерді тағайындайды. Алдымен қандағы қалқанша безі гормондарының деңгейі және қалқанша безінің ультрадыбыстық зерттеуі (УДЗ) талап етіледі. Көптеген пациенттерге түйіннен жасуша үлгілерін алу үшін жіңішке инелі биопсия жасалады. Бұл процедура қалқанша безінің жіңішке инелі аспирациялық биопсиясы деп аталады. Көбінесе УДЗ бақылауымен және патолог маманының қатысуымен жасалады. Тағы бір әдіс — қалқанша безінің сцинтиграфиясы. Бұл әдіс түйіндердің белсенділігі (ыстық немесе суық түйін) туралы ақпарат береді.
Қалқанша безі түйіндерін емдеу
Түйіндерді емдеу олардың сипатына байланысты. Егер биопсия нәтижесінде түйін қатерсіз болып шықса және өсу үрдісі байқалмаса, кішігірім түйіндерді жай ғана бақылауда ұстауға болады. Кейде түйіндердің өсуін тоқтату немесе кішірейту мақсатында гормондық ем тағайындалады. Егер УДЗ кезінде түйіндердің өсуі байқалса, инелі биопсия қайталануы керек. Биопсия нәтижесінде күмәнді жасушалар байқалса, пациентке ота жасалады. Сондай-ақ, кеңірдек пен өңешке қысым түсуінен ентігу немесе жұтудың қиындауы болса, ота жасау таңдалады.
Қалқанша безіне ота жасау қауіпті ме? Ота орнында тыртық қала ма?
Қазіргі уақытта қалқанша безі хирургиясында минималды инвазивті (аз жарақаттайтын) әдістер алдыңғы орында. Технологияның дамуымен қалқанша безіне ота жасау қан тамырларын тігусіз немесе байлаусыз жабатын арнайы құрылғылардың көмегімен жүзеге асырылады.
Тиісті жағдайларда отаны өте кішкентай тілік арқылы жасауға болады. Бұл жоғары технологиялық әдіс жоғары жиілікті ультрадыбыстық энергияны пайдалана отырып, тіндердегі ақуыздардың сутегі байланыстарын жояды.
Қан тамырлары салыстырмалы түрде төмен температурада (80°C) аз жылу зақымымен жабылады. Ота кезінде дауыс байламдарына баратын жүйкелер мен ағзаның кальций балансын реттейтін парақалқанша бездерін зақымданудан қорғауға мүмкіндік туады.
Зерттеулер бұл әдістің классикалық әдіске қарағанда ота уақытын қысқартатынын көрсетті. Сондай-ақ, ота аз қан жоғалтумен өткендіктен, пациенттің ауырсынуды басатын дәрілерге деген қажеттілігі төмендейді. Үлкен тіліктердің болмауы эстетикалық көріністі сақтауға және тезірек жазылуға көмектеседі.
Пациенттер әдетте отадан кейін бір түн ауруханада қалып, келесі күні үйіне жіберіледі. Отадан кейін сөйлеуге шектеу қойылмайды. Олар қысқа мерзімде қалыпты өмірге орала алады. Тілік эстетикалық әдіспен жабылғандықтан, жіптерді алудың қажеті жоқ.
Кімдер тәуекел тобына жатады?
- Отбасында зооб, қалқанша безі түйіні, қатерлі ісік немесе тиреоидит сияқты аурулары бар адамдар,
- Бұрын қалқанша безі түйініне байланысты ота жасатқандар,
- Шылым шегетіндер,
- Менопауза кезеңіндегі әйелдер,
- Бас пен мойын аймағына сәулелік терапия (радиотерапия) алған адамдар үнемі тексеріліп тұруы керек.
