ირიბი კისერი

ირიბი კისერი, რომელიც სამედიცინო ლიტერატურაში ტორტიკოლისის სახელითაა ცნობილი, არის ჯანმრთელობის პრობლემა, რომელსაც ახასიათებს კისრის ერთ მხარეს გადახრა, განსაკუთრებით ბავშვობის ასაკში. ირიბი კისერი არის დარღვევა, რომელიც შეიძლება გამოვლინდეს კისრის გვერდებზე არსებული კუნთებიდან ერთში ან ორივეში ერთდროულად, რაიმე მიზეზით დაზიანების შედეგად. ირიბი კისერი შეიძლება იყოს თანდაყოლილი, ისევე როგორც შეძენილი. თავის ერთ მხარეს გადახრასთან ერთად, კისრის კუნთებში შეშუპება და სახის სიმეტრიის დარღვევა ასევე შეიძლება ირიბი კისრის სიმპტომებად ჩაითვალოს.

ტორტიკოლისი უმეტესად კუნთებში წარმოქმნილი პრობლემის შედეგად ვლინდება, თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში ნევროლოგიური დარღვევების მსგავსმა უფრო სერიოზულმა ჯანმრთელობის პრობლემებმაც შეიძლება გამოიწვიოს ირიბი კისერი. ირიბი კისრის დაავადება შეიძლება ადვილად დადგინდეს ამ სფეროში სპეციალისტი ექიმის ფიზიკური გასინჯვის შედეგად. გარდა ამისა, კისრის რენტგენი, თავისა და კისრის კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT) და სხვა გამოსახულების მეთოდები ფართოდ გამოიყენება დაავადების საბოლოო დიაგნოზის დასმაში. მკურნალობის პროცესი ძირითადად ფიზიკური თერაპიით იწყება. ირიბ კისერთან დაკავშირებული კითხვები სტატიის შემდგომ ნაწილებში დეტალურად არის განხილული.

რა არის ირიბი კისერი (ტორტიკოლისი)?

ირიბი კისერი (ტორტიკოლისი), რომელსაც კისრის კუნთების სპაზმი და სიმკვრივე ახასიათებს, შეიძლება იყოს თანდაყოლილი ან შეძენილი ჯანმრთელობის პრობლემა. ირიბი კისრის მქონე ადამიანებში, როგორც წესი, თავის ერთი მხარე ერთ მიმართულებით არის გადახრილი, ხოლო ნიკაპი — მეორე მიმართულებით. ზოგიერთ შემთხვევაში ირიბი კისერი შეიძლება თავისით გამოსწორდეს, თუმცა განმეორების რისკის გამო მკურნალობის პროცესი სპეციალისტი ექიმის კონტროლის ქვეშ უნდა მიმდინარეობდეს.

ირიბი კისერი შეიძლება იყოს თანდაყოლილი, ისევე როგორც შეძენილი (მიღებული). მიზეზი საბოლოოდ უცნობია (იდიოპათიური ტორტიკოლისი), თუმცა რთული მშობიარობის შემდეგ ახალშობილებში ირიბი კისრის განვითარების რისკი შეიძლება არსებობდეს. გარდა ამისა, ბავშვის პოზიციამ დედის მუცელში მშობიარობამდე ასევე შეიძლება გამოიწვიოს ირიბი კისერი. მშობიარობისას გამოვლენილ ირიბ კისერს კონგენიტური ტორტიკოლისი ეწოდება. ტორტიკოლისის ყველა შემთხვევას თუ გავითვალისწინებთ, ყველაზე ხშირად გვხვდება კონგენიტური ტორტიკოლისი. ირიბი კისერი, რომელიც მსოფლიოში ფართოდ გავრცელებული კისრის დეფორმაციაა, დაახლოებით ყოველ 100 მშობიარობაზე 0,3-დან 1,9-მდე შემთხვევაში გვხვდება, რასაც მრავალი კვლევა ადასტურებს. ამასთან, კუნთისა და ნერვის დაზიანების მქონე ყველა ადამიანში შეიძლება განვითარდეს ირიბი კისერი. სხვა სიტყვებით, ირიბი კისერი, რომელიც, როგორც წესი, დაბადებასთან ერთად ვლინდება, ყველა ასაკობრივ ჯგუფში შეიძლება გაჩნდეს. ზოგიერთი კვლევა აჩვენებს, რომ ადამიანების დაახლოებით 90%-ს ცხოვრების ერთ პერიოდში ირიბი კისრის განვითარების რისკი აქვს.

რა არის ირიბი კისრის მიზეზები და რისკ-ფაქტორები?

ირიბი კისრის შემთხვევების უმეტესობას იდიოპათიური შემთხვევები შეადგენს, ანუ ისეთი შემთხვევები, რომელთა მიზეზიც საბოლოოდ უცნობია. ზოგიერთი კვლევა აჩვენებს, რომ გენეტიკურ ფაქტორებს შეიძლება ჰქონდეს გავლენა ირიბი კისრის განვითარებაზე, თუმცა ამ საკითხთან დაკავშირებით საკმარისი მტკიცებულება არ არსებობს. ტორტიკოლისი შეიძლება გამოწვეული იყოს მშობიარობისას მიღებული დაძაბულობით, ისევე როგორც ტვინის დაზიანებით. ამიტომ, ბავშვებში კისრის გამრუდება რომ შეამჩნიოთ, დროის დაკარგვის გარეშე უნდა დაუკავშირდეთ სპეციალისტ ექიმს და ჩაიტაროთ საჭირო კონტროლი.

კისრის კუნთები ზედაპირულ და ღრმა ჯგუფებად იყოფა. კისრის წინა მხარეს განლაგებული და ხელით შესაგრძნობი სტერნოკლეიდომასტოიდური (SCM) კუნთი თავის საწინააღმდეგო მხარეს შებრუნებისა და იმავე მიმართულებით გადახრისთვისაა პასუხისმგებელი. ირიბი კისერი სხვადასხვა მიზეზით შეიძლება განვითარდეს ამ კუნთის დაჭიმულად დარჩენის შედეგად. ირიბი კისრის მიზეზები ტიპის მიხედვით შეიძლება განსხვავდებოდეს. ირიბი კისრის ძირითადი სახეობები და მიზეზები შემდეგია:

თანდაყოლილი ტორტიკოლისი: დაბადებამდე და/ან მშობიარობისას კისრის კუნთებში რაიმე მიზეზით დეფორმაციის არსებობა თანდაყოლილი ტორტიკოლისის ძირითად მიზეზებს წარმოადგენს. თანდაყოლილი ტორტიკოლისის ძირითად მიზეზებს წარმოადგენს ისეთი მშობიარობამდელი პოზიცია, როგორიცაა ბავშვის საშვილოსნოში მოჭერა, SCM კუნთის ანომალია, რთული მშობიარობა, ბავშვის კისრის კუნთებში სისხლდენა ან სისხლის დაგროვება (ჰემატომა), ბავშვის კუნთოვან ქსოვილში ფიბროზის სახელით ცნობილი გამკვრივება, ასევე კლიპელ-ფეილის სინდრომი — თანდაყოლილი ანომალია, რომელიც ბავშვის ხერხემლის ორი ან მეტი მალის შერწყმით ხასიათდება.

ტრავმა: კისრის არეში დამწვრობის ან ჭრილობის სახის ტრავმები შეიძლება გამოიწვიოს კისრის კუნთების დაზიანება და შესაბამისად, ირიბი კისერი.

ოკულარული ტორტიკოლისი: თვალის ზოგიერთი კუნთის სხვადასხვა მიზეზით დაზიანებამ შეიძლება ირიბი კისრის განვითარებამდე მიგვიყვანოს.

ნევროლოგიური პრობლემები: ინსულტის მსგავსმა ნევროლოგიურმა პრობლემებმაც შეიძლება გამოიწვიოს ირიბი კისერი.

სპაზმური ტორტიკოლისი (დისტონია): ემოციური სტრესი, ზედმეტი ფიზიკური დატვირთვა ან მოულოდნელი მოძრაობები შეიძლება ირიბი კისრის მიზეზი გახდეს.

ზემოთ ჩამოთვლილის გარდა, შეძენილი, ანუ მოგვიანებით განვითარებული ირიბი კისრის ბავშვებში ყველაზე ხშირ მიზეზად ერთ-ერთი ისაა, რომ ნებისმიერი მიზეზით, მაგალითად ინფექციის ან დაზიანების გამო, იზრდება ყელის შეშუპება. ყელში შეშუპება შეიძლება გამოიწვიოს ხერხემლის ზემოთ მდებარე ქსოვილის გაშლილობა, მალების ადგილიდან გადანაცვლება და კისრის კუნთების შეკუმშვა. გარდა ამისა, რისკ-ფაქტორებს შორის შეიძლება ჩაითვალოს კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დაავადებები, მაგალითად რეფლუქსი, ან არასწორი ძილის პოზიცია.

რა არის ირიბი კისრის სიმპტომები?

კისრის კუნთების სპაზმი და სიმკვრივე, თავის ერთ მხარეს გადახრა ან შებრუნება დაავადების ყველაზე მნიშვნელოვანი სიმპტომებია. თუ ახალშობილს თანდაყოლილი ირიბი კისერი აქვს, მშობლებმა შეიძლება პრობლემა ვერ შეამჩნიონ, სანამ ბავშვი რამდენიმე კვირის არ გახდება. მშობიარობის შემდეგ შეძენილი ტორტიკოლისი, როგორც წესი, მაშინ შეინიშნება, როცა ბავშვი 4-6 კვირის ასაკს მიაღწევს. თუმცა, ბავშვებში ირიბი კისრის დიაგნოზის დასმა სპეციალისტ ექიმებს ფიზიკური გასინჯვით შეუძლიათ. ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ მშობიარობიდან მოყოლებული, ბავშვები ექიმების მიერ რეკომენდებული ინტერვალებით რეგულარულად გაივლიან კონტროლს. ამასთან, სიმპტომები დაავადების ტიპის მიხედვით შეიძლება განსხვავდებოდეს. თანდაყოლილი ირიბი კისრის ძირითადი სიმპტომები შემდეგნაირად შეიძლება ჩამოვთვალოთ:

ბავშვის თავსა და/ან ზურგში მოძრაობის შეზღუდვა,

ბავშვის თავის ერთ მხარეს გადახრა, ნიკაპის კი მეორე მხარეს გადახრა,

ბავშვის მხრებიდან ერთი მეორესთან შედარებით უფრო მაღლა მდებარეობა,

კისრის კუნთში ხელით შესაგრძნობი შეშუპება ან კვანძი,

სახის ერთი მხარის მეორესთან შედარებით უფრო პატარა ზომა, ანუ სახის ასიმეტრია.

ზემოთ ჩამოთვლილი სიმპტომების დიდი უმრავლესობა მოგვიანებით შეძენილ ირიბ კისერშიც ვლინდება. გარდა ამისა, მოგვიანებით განვითარებული ტორტიკოლისის შემთხვევებში შეიძლება გამოვლინდეს თავის ტკივილი, მძიმე კისრის ტკივილი, ასევე თავის კანკალი.

თუ ბავშვის კისერზე შესაგრძნობ შეშუპებას, კვანძს ან სიმკვრივეს შეამჩნევთ, ანუ ირიბი კისრის ზემოთ ჩამოთვლილი სიმპტომებიდან ერთს ან რამდენიმეს, ნუ დააყოვნებთ და დაუკავშირდით ბავშვთა ექიმ-სპეციალისტს.

როგორ ისმება ირიბი კისრის დიაგნოზი?

ირიბი კისრის დიაგნოზი შეიძლება დაისვას ბავშვთა ექიმ-სპეციალისტის ფიზიკური გასინჯვით. გასინჯვისას ექიმმა მშობლებს შეიძლება დაუსვას კითხვები, მაგალითად, როგორ მიმდინარეობდა მშობიარობა და იყო თუ არა მშობიარობამდე რაიმე პრობლემა. სამედიცინო ანამნეზის შეგროვების შემდეგ ექიმი ხელითა და თვალით ამოწმებს ბავშვის კისრის კუნთებს. ნორმალურ პირობებში კისრის კუნთებში შეშუპება, სიმკვრივე, კისრის მოძრაობების შეზღუდვა ან კისრის ერთ მხარეს გადახრა ფიზიკური გასინჯვისას მარტივად შეინიშნება. თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში ექიმებმა დიაგნოზის დასადასტურებლად შეიძლება გამოიყენონ გამოსახულების მეთოდები, როგორიცაა კისრის რენტგენი, CT (კომპიუტერული ტომოგრაფია) ან MR (მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია), თავისა და კისრის არის შესასწავლად.

როგორ მკურნალობენ ირიბ კისერს?

ირიბი კისრის დიაგნოზის დასმის შემდეგ ექიმები დაავადების ტიპისა და სიმძიმის მიხედვით მკურნალობის გეგმასადგენენ. ირიბი კისრის მკურნალობაში მნიშვნელოვანი ადგილი ფიზიკურ თერაპიას უკავია. მკურნალობის მთავარი მიზანია, რაიმე მიზეზით შეკლებული კისრის კუნთი ნორმალურ მდგომარეობაში დააბრუნოს. ამ მიზნით გამოიყენება გაჭიმვისა და გაწელვის ვარჯიშები. ფიზიკური თერაპიის ადრეულ ეტაპზე დაწყება შეიძლება დაეხმაროს უფრო მოკლე დროში დადებითი შედეგის მიღებაში. დიაგნოზის დასმის შემდეგ ექიმები მშობლებს აწვდიან ინფორმაციას გაჭიმვისა და გაწელვის ვარჯიშების შესახებ. ვარჯიშები დღის განმავლობაში რამდენჯერმე უნდა გამეორდეს. ვარჯიშების დროს შეიძლება საჭირო გახდეს ბავშვის თავის ნელა და ფრთხილად მეორე მხარეს დაჭერა და შემდეგ გაწელვა. გაჭიმვისა და გაწელვის ვარჯიშების გარდა, მკურნალობის ნაწილია ბავშვისთვის პოზიციის ცვლილებების გაკეთება, მაგალითად, ექიმის მიერ რეკომენდებული სხვადასხვა პოზიციით დაწვენა. იმ შემთხვევაში, თუ სახლში ჩასატარებელი ეს ვარჯიშები არასაკმარისი აღმოჩნდება, შესაძლოა მკურნალობა საავადმყოფოს პირობებში, ექიმის კონტროლის ქვეშ უნდა გაგრძელდეს. ირიბი კისრის მკურნალობაში მულტიდისციპლინურ მიდგომაზე დაყრდნობით, მკურნალობა შეიძლება გაგრძელდეს ფიზიკური თერაპიისა და რეაბილიტაციის სპეციალისტთან, ორთოპედთან და/ან ბავშვთა ნევროლოგიის სპეციალისტთან ერთად. მძიმე ხარისხის ტორტიკოლისის შემთხვევებში გაჭიმვა-გაწელვის ვარჯიშები არასაკმარისი შეიძლება აღმოჩნდეს. ასეთ შემთხვევაში პრობლემური SCM კუნთის გაგრძელება შეიძლება საჭირო გახდეს ორთოპედი ქირურგის მიერ ჩასატარებელი ოპერაციით.

როგორ ხდება ირიბი კისრის გრძელვადიანი მკურნალობა და მონიტორინგი?

ირიბი კისრის შემთხვევაში მკურნალობის ადრეულ ეტაპზე დაწყება მკურნალობის წარმატების შანსს მნიშვნელოვნად ზრდის, როგორც წესი, რამდენიმე თვის განმავლობაში ბავშვებში გაუმჯობესება იწყება. თუმცა, განსაკუთრებით გვიან დაწყებული მკურნალობის შემდეგ და/ან მძიმე ტორტიკოლისის დროს, გრძელვადიან პერსპექტივაში დაავადება შეიძლება განმეორდეს. ამიტომ, მკურნალობის წარმატებით დასრულების შემთხვევაშიც კი, მნიშვნელოვანია, რომ ბავშვები ექიმების რეკომენდაციით რეგულარულ ინტერვალებში კონტროლზე მიიყვანონ და სახლში შესრულდეს ექიმების მიერ რეკომენდებული ვარჯიშები.

ხშირად დასმული კითხვები

ირიბი კისერი განსაკუთრებით ჩვილობის ასაკში გავრცელებული ჯანმრთელობის პრობლემაა. ქვემოთ განხილულია ირიბ კისერთან დაკავშირებული ხშირად დასმული კითხვებიდან ზოგიერთი. ირიბი კისრის მქონე ბავშვების თავი ერთ მხარეს არის გადახრილი. გარდა ამისა, კისრის კუნთში შეიძლება იყოს სიმკვრივე, სპაზმი და შეშუპება. ირიბი კისრის ადრეულ ეტაპზე მკურნალობის დაწყების შემთხვევაში, რამდენიმე თვის განმავლობაში ბავშვებში თვალსაჩინო გაუმჯობესება შეიძლება მიღწეულ იქნას. ირიბი კისრის მქონე პაციენტებისთვის მკურნალობის ძირითად ვარიანტებს შორის ერთ-ერთი ფიზიოთერაპიაა. განსაკუთრებით ადრეულ ეტაპზე ფიზიოთერაპიის დაწყება დაავადების მკურნალობაში ეფექტურია. იმ შემთხვევებში, როცა ფიზიოთერაპიით დადებითი შედეგი ვერ მიიღწევა და/ან ტორტიკოლისი მძიმე ხარისხისაა, შეიძლება საჭირო გახდეს ქირურგიული ჩარევა. მკურნალობის შემდეგ მნიშვნელოვანია, გაჭიმვა-გაწელვის ვარჯიშები ექიმების რეკომენდაციით გაგრძელდეს და რეგულარულად მოხდეს ექიმთან კონტროლზე მისვლა. ირიბი კისრის პროგრესირების თავიდან აცილებაში მნიშვნელოვანია ადრეული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა. ადრეულ ეტაპზე მკურნალობის დაწყება შეიძლება დაეხმაროს დაავადების პროგრესირების თავიდან აცილებაში.