Hipotermi
Hipotermi vücut sıcaklığının olması gerekenden daha düşük değerlere düşmesidir. 35 °C ve altı vücut sıcaklığı hipoterminin gerçekleştiğini gösterir. Yaygın olarak soğuk bölgeler, serin mevsimler ile birlikte ilaçlar, yanık ve deri hastalıkları, bazı sağlık sorunları gibi içsel ve dışsal nedenlerden kaynaklanabilir. Hipotermi tüm vücut dokularını etkiler ve semptomlar ısı kaybının şiddetine bağlıdır. Uzun süreli soğuk maruziyeti vücutta üretilenden daha fazla ısı ve enerji tüketilmeye başlanır. Depolanan enerjinin tüketilmesi vücut sıcaklığının düşmesine sebebiyet verir.
Hipotermi kaç derece düştüğüne bağlı olarak şiddetlenebilir. Çok düşük vücut sıcaklığı beynin fonksiyonlarını olumsuz etkileyebilir, tehlikeli sonuçlara yol açabilir çünkü kişi hipotermi olduğunu fark etmeyebilir ve tıbbi müdahale yardımı sağlayamayabilir. Düşük sıcaklıktaki ortamlarda daha yaygın görülse de normal sıcaklıktaki ortamlarda da meydana gelebilir. Sıklıkla 30-49 yaş grubu yetişkinleri etkiler ancak her yaşta ortaya çıkabilir. Kadınlara kıyasla erkekleri daha çok etkileyen hipotermi şiddetli vakalarda hayati tehlikeye sebep olabilir. Bu nedenle acil bir tıbbi durumdur ve müdahale edilmesi gerekir. Tedavi edilmeyen hipotermi hastalığı böbrek yetmezliği, karaciğer hasarı, kalp durması, koma ve ölümle sonuçlanabilir.
Hipotermi Nedir?
Hipotermi vücut sıcaklığının 35 °C ve altında olması durumudur. Vücudun ürettiği ısı ve çevreye verilen ısının belirli bir dengede olması vücut sıcaklığını oluşturur. Sağlıklı bir insanda vücut sıcaklığı ortalama 36,5- 37,5 °C`dir. Vücut sıcaklığı dengesinin korunması için çeşitli mekanizmalarla vücut ısı kaybeder. İletim, buharlaşma, solunum, konveksiyon ve radyasyon yoluyla ısı kaybı gerçekleşebilir. Buharlaşma ve solunum su damlacıklarının ısı ile birlikte kaybını içerir. Buharlaşma ısı yoluyla sıvının gaza dönüştürülmesidir. Bu mekanizmalar kuru, rüzgârlı ve serin ortamlarda hipotermiyi tetikleyebilir. Konvektif ısı kaybı hava moleküllerinin belirli bir ısıya sahip nesnenin yanından geçerken meydana getirdiği soğutmadır. Rüzgârlı ortamlarda ciltle doğrudan temas eden hava tabakası vücuttan ısı taşır ve bu nedenle rüzgârlı koşullarda vücudu soğutma etkisi gibi ısı değişiklikleri görülür. En hızlı ısı kaybı olan ısı radyasyonu vücudun çevreye elektromanyetik enerji yayması ile ilişkilidir. İletim yoluyla ısı kaybı ise temas halindeki nesneler arası gerçekleşen ısı alışverişini kapsar. Vücut sıcaklığının düşmesi yani hipotermi evreleri hafif, orta ve şiddetli olarak sınıflandırılır:
- Hafif hipotermi: Vücut sıcaklığının 32 ilâ 35 °C`ye düşmesidir.
- Orta şiddette hipotermi: Vücut sıcaklığının 28 ilâ 32 °C`ye düşmesidir.
- Şiddetli hipotermi: Derin hipotermi olarak da bilinir. Vücut sıcaklığının 28 °C altında olmasıdır.
Vücut sıcaklığının kontrol altına alınması ve hipotermi tedavisi için evreleme yöntemine başvurulur.
Hipotermi Belirtileri Nelerdir?
Hipotermi belirtileri ısı kaybının hangi evrede olduğuna göre değişkenlik gösterebilir. Vücut sıcaklığının 32-35 °C`ye düştüğü hafif hipotermi semptomları spesifik değildir ve hafif şiddettedir. Hafif hipotermi belirtileri şunları kapsayabilir:
- Titreme,
- Mide bulantısı,
- Açlık,
- Yorgunluk,
- Kuru ve soluk cilt,
- Yavaş hareketler ve tepkiler,
- Hızlı kalp atışı ve zayıf nabız,
- Hızlı solunum,
- Uyku hali,
- Aşırı idrara çıkma,
- Konuşma zorluğu,
- Kafa karışıklığı.
Orta şiddetli hipotermi vücut sıcaklığı 28-32 °C`ye düştüğünde ortaya çıkan tıbbi durumdur. İlerlemiş bilişsel fonksiyonlar ve cilt semptomlarını içerir. Bu semptomlar arasında:
- Geniş gözbebekleri,
- Anormal kalp ritmi ve düşük kan basıncı,
- Konuşma zorluğu,
- Reflekslerde zayıflık,
- Yavaşlamış kalp atış hızı ve nefes alışverişi,
- Zihinsel işlevlerde gerilik,
- Halüsinasyon görme,
- Azalmış titreme,
- Mavimsi cilt rengi,
- Artmış kas sertliği yer alabilir.
28 °C`nin altına düşen vücut sıcaklığı şiddetli hipotermiye işaret eder. Hayati tehlikeye yol açabilen bir tablo olabilir ve acil tıbbi müdahale gerektirir. Şiddetli hipotermi belirtileri şunlardır:
- Düşük kan basıncı,
- Refleks kaybı,
- Düşük kalp atış hızı ve aritmi,
- Azalmış idrar,
- Akciğerlerde sıvı,
- Tam kas sertliği,
- Kardiyak arrest,
- Koma ve ölüm.
Bebeklerde hipotermi belirtileri soğuk ve parlak kırmızı cilt, hareketsizlik, enerji kaybı şeklinde olabilir.
Hipotermi Neden Olur?
Vücut sıcaklığı beyinde bulunan hipotalamus merkezi tarafından kontrol edilir. Merkezi ve çevresel sinir sisteminden gelen sinyalleri değerlendirerek vücut sıcaklığı homeostazını sağlar. Hipotalamus sıcaklığın korunması ve üretilmesi yoluyla hipotermiyle başa çıkmaya çalışır. Isı korunması yalıtımın arttırılması yani kalın giyinmek, ateş yakmak, egzersiz yapmak gibi davranışsal tepkiler yoluyla sağlanır. Isı üretimi tiroksin, adrenalin gibi katekolaminler, adrenal hormonlar, bazal metabolizma hızı, titreme gibi fizyolojik faaliyetlerden etkilenir. Soğuğa karşılık bazal metabolizma, kas tonusu, adrenalin ve tiroksin hormonu seviyeleri arttırılır. Bu tepkiler sayesinde vücutta ısı üretimi yaklaşık iki katına çıkar. Bazal metabolizma hızının ve kas tonusun artmasına ek olarak titreme sonucu ısı üretimi yaklaşık iki ilâ beş kat arttırılır. Soğuğa maruziyet haricinde hipotermi sebepleri arasında yaygın olarak şunlar bulunur:
- Yaşlanma,
- Yetersiz beslenme,
- Hipoglisemi (kan şekeri düşüklüğü),
- Yanıklar,
- Soğuk ve yağışlı açık hava faaliyetleri,
- Alkol kullanımı,
- Uyuşturucu madde kullanımı,
- Sedef hastalığı, dermatit gibi cilt hastalıkları,
- Hipotiroidizm,
- Hipoadrenalizm,
- Hipopituitarizm,
- Anoreksiya nervoza,
- Parkinson hastalığı, demans gibi hastalıklar,
- Kafa ve omurilik travmaları,
- Tümörler,
- Wernicke hastalığı,
- Felç,
Bebekler ve küçük çocuklar yetişkinlere oranla daha kolay ısı kaybeder. Ayrıca vücut sıcaklığının artırılması için yeterli enerji depolarına sahip değillerdir. Hipotermi bebek ve çocuklarda hareket sırasında çok fazla enerji tüketilmesi nedeniyle fark edilmeyebilir. Ek olarak anestezikler, sedatif hipnotikler, beta blokerler, nöroleptikler gibi ilaçlar da hipotermi nedenleri arasında yer alabilir.
Hipotermi Tanısı Nasıl Konur?
Hipotermi tanısı sırasında tıbbi geçmiş, yaralanma ve travma varlığı, çevresel maruziyetler ve semptomlar incelenir. Hipotermi geçiren hastalarda sıklıkla soğuğa maruziyet öyküsü bulunur. Bu nedenle solunum ve kalp durması riskine karşılık acil muayene sağlanır. Tanı sırasında semptomların etkili bir şekilde tespit edilmesi önemli bir adımdır. Hava yolu ve solunum, dolaşım, bilinç durumu ve sakatlık birincil muayenede hızlı bir şekilde değerlendirilir. Kişide bilinç kaybı, solunumun durması ve nabzın olmaması gibi hayati bulgular kontrol edilir. Hipotermi klinik olarak tanı aşamasında evreleme tekniğine başvurulur. Hafif hipotermi yaşlılarda daha zor fark edilebilir.
Standart klinik termometreler kesin tanı için yeterli olmayabilir. Özellikle ağızdan ölçümde kullanılan termometrelerin çoğu 35 °C altı sıcaklıkları okumayabilir. Hafif ve orta şiddetli hipotermi hastaları bilinçli haldeyken rektal ve mesane sıcaklıkları ölçülebilir. Özel düşük okumalı rektal termometre, rektal termistör problar, timpanik termometre ve mesane probları tanı aşamasında kullanılabilen cihazlardır. Bazı durumlarda birden fazla yöntem aynı anda kullanılabilir. Ayrıca havayolu açık hastalarda kesin sonuçlar için özofagus probu ile sıcaklık ölçülebilir.
Hipotermi Tedavisi Nasıl Yapılır?
Hipotermi tedavisi ilk yardım uygulamaları ve tıbbi tedaviyi içerir. İlk yardım sırasında kişinin gerektiği kadar hareket ettirilmesi önemlidir. Masaj, ovalama, şiddetli ve sarsıcı hareketlerden kaçınılması gerekir. Mümkün olduğunca hasta kuru ve sıcak bir ortama taşınmalı, soğuk ve rüzgârdan korunmalıdır. Düz pozisyonda tutulan hasta ıslak ve soğuk kıyafetler giyiyorsa çıkarılmalı veya giysiler kesilmelidir. Isıtma amacıyla kişi kuru battaniye, palto gibi kalın kumaşlarla örtülmelidir. Nabız ve solunum belirtileri olmadan da hasta bilinçsiz görünebilir. Solunumu duran veya yüzeyel solunuma sahip hastaya eğitimli kişiler tarafından temel yaşam desteği sağlanmalıdır. Kişinin bilinci açıksa ve yutkunabiliyorsa ılık/sıcak kafeinsiz ve alkolsüz sıvılar verilebilir. Ayrıca ılık veya hafif sıcak suyla yapılan kompresler doğrudan cilde uygulamadan vücudun ısıtılması sağlanabilir. Tıbbi müdahale ekipleri geldiğinde vücut sıcaklığının yükseltilmesi amacıyla acil bakım uygulamaları yapılır. Tıbbi yardım şunları içerir:
- Hafif hipotermi durumunda ısıtmalı battaniye ve ılık sıvı desteği sağlanır.
- Kanın ısınmasına yardımcı olmak amacıyla damardan çözeltiler verilebilir.
- Hemodiyaliz makinesi kullanılarak hastanın kanı alınarak ısıtılır ve yeniden vücuda gönderilir.
- Maske veya tüp yardımıyla nemlendirilmiş oksijen kullanımı ile hava yolları ısıtılabilir, vücut sıcaklığının yükselmesi sağlanabilir.
Bebeklerde hipotermi tedavisi için ek olarak farklı yöntemler kullanılabilir. Bazı sağlık sorunlarının yönetilmesinde hipotermi tedavi olarak uygulanabilir ve hipotermi endikasyonları olarak gösterilebilir.
Sık Sorulan Sorular
Hipotermi Kimlerde Daha Sık Görülür?
Hipotermi için soğuk ortamlarda bulunan kişiler, bebekler ve küçük çocuklar, yaşlılar, rüzgârlı, karlı, soğuk ve yağışlı havalarda açık hava faaliyetleri ile uğraşanlar, evsiz insanlar, alkol ve uyuşturucu madde kullananlar, hormonal bozuklukları olanlar, yaralanma ve travma geçiren kişiler, felç, anoreksiya nervoza, Parkinson, demans, sepsis, deri hastalıkları olanlar risk altında olabilir. Ayrıca sakinleştiriciler, anestezikler, opioidler, antipsikotikler gibi ilaç grupları soğuğa karşı vücut tepkisini değiştirebilir veya bozabilir.
Hipotermi Vücutta Hangi Etkileri Yapar?
Hipotermi vücutta birçok organ ve sistemi etkileyerek kendini gösterebilir. Hafif, orta ve şiddetli semptomlara göre ayrılabilir. Genel olarak ciltte solukluk, soğuk hissi, kuruluk, titreme, uyku hali, bilinç bulanıklığı ve konuşma zorluğu, reflekslerde zayıflık, kalp atışı ve kan basıncında azalma, çarpıntı ve aritmi, hızlı ve yüzeyel solunum, bitkinlik, mide bulantısı, halüsinasyon görme ve zihinsel işlev geriliği, kaslarda sertlik, kardiyak arrest, koma ve ölüm gibi etkilere sahip olabilir.
Hipotermi Ne Kadar Sürede Tehlikeli Olur?
Hipotermi şüphesi bulunan veya semptomlar gösteren kişilerin acil tıbbi müdahale alması gerekir. Bu nedenle kişi bekletilmemeli, ilk yardım sağlanmalı ve acil yardım merkezi aranmalıdır. Hipotermi belirtilerinden herhangi biri veya birkaçı varlığında eğitimli kişilerden ilk yardım alınmalıdır.
Hipotermi İlk Yardım Nasıl Yapılır?
Hipoterminin ilk yardımı hastanın nazikçe ılık, sıcak ve kuru bir ortama taşınması ve fazla hareket ettirilmemesi ile başlar. Acil yardım ekiplerine ulaşarak detaylı hasta öyküsü verilmelidir. Kişinin solunum ve nabzı kontrol edilmeli, hava yolu açıklığı sağlanmalıdır. Kişi sert hava koşullarından mümkün olduğunca korunmalı, düz pozisyonda tutulmalıdır. Islak, dar ve soğuk giysiler nazikçe çıkarılmalı, birkaç kat kuru battaniye veya ceket ile örtülmelidir. Bilinci açık olmayan, solunum ve nabzı durmuş hastaya temel yaşam desteği sağlanmalıdır.
Hipotermi Ölümcül müdür?
Hipotermi zamanında ve uygun tedavi sağlanmadığında ölümcül olabilir. Hafif hipotermi geçiren hastalar acil tıbbi yardım alırsa uzun vadeli komplikasyon riski olmadan tamamen iyileşebilir. Orta ve şiddetli hipotermi geçiren kişilerde zamanında ve doğru tedavi ile hayati risk düşürülebilir.
Hipotermi Nasıl Önlenir?
Soğuk, karlı, rüzgârlı ve yağışlı koşullarda kat kat giyinmek, sıcak giysilerin bulundurulması, ev ortamının 20 °C üstünde tutulması, vücudun hareket etmesinin sağlanması, sıcak yiyecek ve içeceklerin tüketilmesi, düzenli olarak ısınma molalarının verilmesi, alkol ve bazı ilaçlardan kaçınılması hipoterminin önlenmesinde doğru yaklaşımlardır.
Hipotermi Kendiliğinden Düzelir mi?
Hipotermi kendiliğinden düzelmez ve ısıtma sağlanana kadar devam edebilir. Bu nedenle hipotermi süresi belirlenemez. Komplikasyonların önlenmesi ve hayati tehlikenin atlatılması için acil müdahale sağlanmalıdır.
Hipotermi Tekrarlayıcı Bir Durum mudur?
Hipoterminin tekrarlaması altta yatan durumun düzeltilmesi ile ilişkilidir. Hipotermiye yol açan kaynakların uzaklaştırılması ve uygun tedavi ile vücut sıcaklığı normale döndürülebilir ancak doğuştan veya sonradan edinilmiş rahatsızlıklar nedeniyle tekrarlayan hipotermi atakları görülebilir. Bu ataklar yavaşlamış hareketler, kafa karışıklığı, terleme, kalp atışının yavaşlaması gibi semptomlar verebilir.
Hipotermi İçin Hangi Doktora Gidilir?
Hipotermi için endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları bölümü uzman doktorlarına başvurulabilir. Tanı ve tedavinin sağlanmasında etkilenen vücut bölgeleri için farklı bölüm uzmanlarından yardım alınabilir.
Hipotermi Hayati Risk Taşıyabilir. Geç Kalmayın!
Hipotermi, zamanında müdahale edilmediğinde ciddi ve yaşamı tehdit eden sonuçlara yol açabilen acil bir durumdur. Soğuğa maruziyet sonrası gelişen titreme, bilinç bulanıklığı, konuşma güçlüğü veya aşırı halsizlik gibi belirtiler varsa vakit kaybetmeden tıbbi destek alınmalıdır.
