Қатерлі ісік — әлемде және біздің елімізде таралу жиілігі біртіндеп артып келе жатқан аурулардың бірі. Әлемде миллиондаған, ал біздің елімізде жыл сайын шамамен 150 мың адамға қатерлі ісік диагнозы қойылады. Алайда, өткенмен салыстырғанда, заманауи медицинаның дамуымен қатерлі ісікті ерте анықтауда айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді.
Қатерлі ісікке қарсы тұрақты тексерулер және жылына кемінде бір рет жасалатын Check-up арқылы ауруды ерте кезеңде анықтап, диагноз қойып, емдеуді бастауға болады.
Ерте диагностика пациенттің өмір сүру ұзақтығын ғана емес, сонымен бірге оның өмір сүру сапасын да арттырады. Сондықтан қатерлі ісікті емдеумен қатар, оны ерте анықтау өмірлік маңызды болып табылады.
Hisar Intercontinental Hospital медициналық онкология бөлімшесінде қатерлі ісік диагнозы қойылған пациенттерді бақылау және емдеу жүргізіледі. Қатерлі ісікті ерте диагностикалау мен емдеуде ақпарат пен хабардарлықтың маңыздылығына сеніп дайындаған бұл бөлімде сіз әйелдерде ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлерін, сондай-ақ басқа да қатерлі ісік түрлерін, олардың белгілерін, ерте диагностиканың маңыздылығын және емдеу әдістері туралы барлық егжей-тегжейлі ақпаратты таба аласыз.
Әйелдерде ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлері
- Сүт безі қатерлі ісігі
- Жатыр мойны қатерлі ісігі
- Жатыр қатерлі ісігі
- Аналық без қатерлі ісігі
- Қалқанша без қатерлі ісігі
- Тері қатерлі ісігі
- Көмей қатерлі ісігі
- Ұйқы безі қатерлі ісігі
- Асқазан қатерлі ісігі
- Тоқ ішек қатерлі ісігі
- Бауыр қатерлі ісігі
Сүт безі қатерлі ісігі
Сүт безі қатерлі ісігі дегеніміз не?
Бұл әсіресе соңғы жылдары әйелдерде таралу көрсеткіші өсіп жатқан қатерлі ісік түрлерінің басында тұр. Тиімді скринингтік бағдарламалар арқылы ерте диагностика жасалғанда өлім деңгейі айтарлықтай төмендейтін сүт безі қатерлі ісігі әлемде әрбір 8 әйелдің біреуінде, ал Түркияда әрбір 12 әйелдің біреуінде кездеседі. Сүт безіндегі сүт бездері мен өзектерін қаптайтын жасушалардың бақылаусыз көбейіп, денеге таралуынан пайда болатын сүт безі қатерлі ісігі алдымен жақын маңдағы аймақтарға, содан кейін сүт безіне жақын лимфа түйіндеріне таралуы мүмкін. Ерте диагностика өте маңызды болатын сүт безі қатерлі ісігінің нақты себебі әлі толық белгісіз және сүт безі қатерлі ісігі анықталған әйелдердің үштен екісі қауіп факторлары болмаса да, бұл ауруға шалдығады.
Кімдерге қауіп төнеді?
- Әйелдер (Әйелдерде сүт безі қатерлі ісігі ерлерге қарағанда жиі кездеседі),
- 50-70 жас аралығындағы, менопаузадан кейінгі кезеңдегі әйелдер,
- Отбасы тарихында сүт безі қатерлі ісігі болғандар (Барлық сүт безі қатерлі ісігі жағдайларының 20-30%-ында отбасында қатерлі ісік болған адамдар бар. Әсіресе анасы, әпкесі, қызы сияқты бірінші дәрежелі туыстарында қатерлі ісік болғандардың қаупі жоғары),
- Сүт безі қатерлі ісігінің 5-10%-ы анасынан немесе әкесінен берілетін BRCA1 және BRCA2 гендеріндегі өзгерістерден туындайды.
- Бұрын сүт безі қатерлі ісігімен ауырған пациенттер (Бұл пациенттерде екінші сүт безінде де қатерлі ісіктің даму қаупі 3-4 есе жоғары),
- Бұрын жасалған биопсия арқылы қатерсіз ісік анықталған пациенттер (Бұл пациенттерді жіті бақылау қажет. Себебі бұл ісіктер кейіннен қатерлі ісіктің даму қаупін тудыруы мүмкін),
- Бұрын қатерсіз сүт безі ауруларын өткергендер (жасушалардың ретсіз дамуы және сүт безі бөліктерінде аномальды жасушалардың болуы қатерсіз сүт безі ауруларының қаупін арттырады),
- Балалық немесе жастық шағында әсіресе кеуде аймағына сәулелік терапия алғандар,
- 12 жасқа дейін етеккірі келіп, 55 жастан кейін менопауза басталғандар,
- Ешқашан босанбаған әйелдер (Бұл әйелдерде көп босанғандарға қарағанда сүт безі қатерлі ісігінің даму қаупі жоғары),
- Босанған, бірақ баланы емізбегендер (Әсіресе 1,5-2 жыл сияқты ұзақ мерзімді емізудің сүт безі қатерлі ісігін азайтатынын көрсететін зерттеулер бар),
- 30 жастан кейін бірінші баласын туғандар,
- Алкоголь мен темекі қолданатындар,
- Ұзақ мерзімді гормондық терапия алатындар,
- Жоғары әлеуметтік-экономикалық деңгейдегі отбасылардың қыздары (Бұл адамдар ерте дамиды және ерте жастан етеккірі келеді; оқу және жұмыс мүмкіндіктерінің әртүрлілігіне байланысты кешірек тұрмысқа шығып, балалы болады.),
- Семіздік, артық салмақ проблемасы барлар қауіп тобында.
Белгілері қандай?
Сүт безі қатерлі ісігі ерте кезеңде белгі бермейтін қатерлі ісік түрі болып табылады. Сондықтан төмендегі белгілердің кез келгені болса, дереу дәрігерге хабарласыңыз.
- Сүт безінде немесе қолтық астында екі аптадан астам уақыт бойы ісік сезілсе,
- Сүт безінің пішінінде немесе өлшемінде өзгеріс болса; екі сүт безі арасында соңғы кезде пайда болған асимметрия байқалса,
- Етеккір кезінде сүт безінде басқаша ауырсыну сезілсе,
- Емшек ұшында қабыршақтану, сыдырылу болса,
- Емшек ұшынан қанды бөліністер келсе,
- Сүт безінің терісі «апельсин қабығы» сияқты көрінсе,
- Емшек ұшының орналасуы өзгерсе,
- Емшек ұшы ішке қарай тартылса,
- Қолтық астында қатаю, ісіну немесе түйін болса, кідірместен маман дәрігерге хабарласыңыз.
Сүт безі қатерлі ісігін ерте анықтау үшін белгілі бір диагностикалық әдістер бар. Олар:
Өзін-өзі тексеру: 1. Тегіс жерге шалқаңыздан жатыңыз және сол қолыңызды басыңыздың астына қойыңыз. Оң қолыңызбен сол сүт безіңізді тексеріңіз. Саусақтарыңыздың (сұқ саусақ, ортаңғы және аты жоқ саусақ) көмегімен баяу кішкентай айналмалы қозғалыстар жасаңыз. Бұл қозғалысты жасағанда саусақ ұштарын емес, тегіс жағын қолдану керек. Сүт безінің жоғарғы бөлігін аздап басып, саусақтарыңызды бүкіл сүт безінің айналасында жүргізіңіз. Ерекше түйін, ісіну немесе қатаю жоқтығына көз жеткізіңіз. Тексеруді бастаған нүктеге келгенше айналмалы қозғалыстармен және аздап басумен жалғастырыңыз. Содан кейін емшек ұшы мен қолтық асты аймағын да дәл осылай айналмалы қозғалыстармен тексеріңіз. Сол сүт безін тексеру аяқталғаннан кейін оң қолыңызды басыңыздың астына қойып, бұл жолы сол қолыңызбен оң сүт безіңізді тексеруіңіз керек.
2. Айна алдына тұрып, қолдарыңызды екі жаққа жіберіп, содан кейін жамбасыңызды ұстап, тік тұрыңыз. Енді сүт бездеріңізді алдынан және жанынан мұқият тексеріңіз. Соңғы тексеруден бері пайда болған өлшем мен пішін айырмашылықтарын, сүт безіндегі шұңқырлануды, жиырылуды, емшек ұштарының көрінісі мен орналасуындағы ерекше өзгерістерді анықтаңыз.
3. Шалқаңыздан жатып жасаған тексеруді енді түрегеп тұрып, сол қолыңызды жоғары көтеріп, қолтық астыңыз керілген күйде қайталаңыз. Осылайша қолтық асты мен сүт безіңізді айналмалы қозғалыстармен қайта бақылаңыз.
4. Екі сүт безіңіздің ұшын бас бармақ пен сұқ саусақ арасына алып, аздап қысыңыз. Егер емшек ұшынан кез келген қабыну түріндегі бөлініс немесе сұйықтық келсе, міндетті түрде дәрігерге көрініңіз. Тексеру кезінде кез келген күдікті түйін немесе қатаю тапсаңыз, дүрбелеңге түспей, міндетті түрде дәрігерге хабарласыңыз.
Дәрігердің тексеруі: Егер сізде ешқандай шағым болмаса да, 20-40 жас аралығында болсаңыз үш жылда бір рет; 40 жастан асқан болсаңыз жылына бір рет сүт безі саласында тәжірибелі жалпы хирургия маманына тексерілуіңіз керек. Дәрігер тексеру кезінде қатерсіз сүт безі түйіндерін табуы мүмкін. Бұл түйіндер әдетте жұмсақ, беті тегіс, дөңгелек және қозғалмалы болады. Қатерлі түйіндер болса қаттырақ, беті тегіс емес және тінге тығыз жабысқандықтан оңай қозғалмайтын құрылымдар болып келеді.
Визуализациялау әдістері
Қазіргі медициналық технологияның мүмкіндіктерімен сүт безін визуализациялау арқылы сүт безі қатерлі ісігін мүмкін болатын ең ерте кезеңде анықтауға болады. Әсіресе соңғы уақытта қолмен сезілмейтін, бірақ визуализациялау әдістерімен анықталатын сүт безі қатерлі ісіктері жиі кездеседі. Сүт безі қатерлі ісігін диагностикалау үшін жиі қолданылатын әдістер:
Мамография: Сүт безі қатерлі ісігін анықтаудағы негізгі әдіс болып табылатын мамография төмен деңгейлі рентген сәулелерін қолдану арқылы сүт безі ауруларын бағалауға мүмкіндік беретін әдістердің бірі. Бұл «алтын стандарт» ретінде қабылданған әдіспен тексеру кезінде анықталмаған кішкентай түйіндер мен өзгерістерді көруге болады. Сүт безі екі пластина арасында қысылып, әртүрлі позицияларда суретке түсіріледі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 40 жастан бастап әрбір әйелдің жылына бір рет скринингтік мамографиядан өтуін қолдайды. Тұрақты мамографиядан өтетіндер арасында сүт безі қатерлі ісігінен өлім деңгейі 33%-ға төмендегені байқалады.
Ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ): Мамографияға қосымша зерттеулердің бірі. Визуализация ультрадыбыстық дыбыс толқындарының көмегімен жүзеге асырылады. Дыбыс толқындарының шағылысуы компьютер арқылы жиналып, экранда кескін жасалады. Мамографияда анықталған түйіндердің ішкі құрылымы туралы ақпарат береді. Сонымен қатар қатерсіз және қатерлі ісіктерді ажыратуға көмектеседі. Әсіресе жас пациенттерде мамографияға қарағанда көбірек ақпарат беретіндіктен жиі таңдалады.
Магнитті-резонанстық томография (МРТ): Бүгінгі таңда кеңінен қолданыла бастаған МРТ құрылымдық және функционалдық деректерді біріктіру қабілетіне байланысты сүт безі қатерлі ісігін анықтау үшін ең сезімтал әдістердің бірі болып саналады.
Биопсия: Патологиялық зерттеу үшін күдікті түйіннен үлгі алу әдісі. Жіңішке ине, автоматты жуан ине немесе хирургиялық әдіспен тін үлгісі алынып, патологиялық зерттеуге жіберіледі.
Ерте диагностика және емдеу
Ауруды ерте кезеңде анықтау адам өмірін сақтап қалады. Сүт безі қатерлі ісігін ерте анықтау үшін 20-40 жас аралығындағы әйелдер үш жылда бір рет, ал 40 жастан кейін жылына бір рет дәрігерге қаралып, мамографиядан өтуі үлкен артықшылық береді.
Сүт безі қатерлі ісігінде қолданылатын хирургиялық әдістер
Ерте кезеңде қойылған диагнозбен өмір сүру көрсеткіші 90%-дан асады. Сүт безі қатерлі ісігін емдеудегі маңызды әдістердің бірі — хирургия. Ота арқылы ісік алынып тасталады, содан кейін ісіктің қайталануын және басқа мүшелерге таралуын болдырмау үшін қосымша емдеу әдістері қолданылады. Сүт безі қатерлі ісігіне қатысты ең маңызды зерттеулердің бірі лимфа түйіндерін сақтауға бағытталған. Бұрын қолтық асты лимфа түйіндеріне таралуы байқалғанда, лимфа тініне таралмаса да, лимфа түйіндері толығымен алынатын. Бұл қолдың ісінуіне, функционалдық бұзылуларға және ең бастысы пациенттердің психологиялық күйзелісіне әкелетін. Жаңадан жасалған «Күзетші лимфа түйінінің биопсиясы» (Sentinel Lymph Node Biopsy) арқылы лимфа тініне толық араласпай, тек таралу болған бөлігі алынады; осылайша пациент артық және ауыр хирургиялық араласудан қорғалады.
Сүт безі қатерлі ісігін емдеудегі оталарды 3 негізгі топқа бөлуге болады:
Радикалды мастэктомия: Қатерлі тінмен бірге бүкіл сүт безі алынады; сол уақытта немесе кейінірек пациентке силикон протезімен немесе өз тіндерімен сүт безін қалпына келтіруге болады.
Теріні сақтайтын мастэктомия: Сүт безі тіні толығымен алынады, бірақ сүт безінің терісі сақталуы мүмкін. Алынған тіннің орнына силикон протезі қойылып, табиғи көрініс қамтамасыз етіледі.
Сүт безін сақтайтын ота: Мұндай оталарда ісік пен оның айналасындағы біршама сүт безі тіні бірге алынады, ал сүт безі орнында қалады. Осылайша табиғи көрініс те, пациенттің психологиялық жағдайы да сақталады. Отадан кейін аурудың қайталануын болдырмау үшін 5-7 апта бойы радиотерапия жүргізіледі. Сүт безін сақтайтын оталар жүкті әйелдерге, бір сүт безінде бірнеше ісік ошағы бар пациенттерге, бұрын осы аймаққа радиотерапия алғандарға мүлдем жасалмайды.
Жатыр мойны қатерлі ісігі
Жатыр мойны қатерлі ісігі дегеніміз не?
Дүние жүзінде әйелдерде ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлерінің бірі. Басқа әйелдер қатерлі ісіктерінен басты айырмашылығы — тұрақты скринингтік тестілер жасалса, оны ерте кезеңде анықтауға болады және ерте анықталған жағдайда емдеудің сәттілік деңгейі өте жоғары. Жатыр мойны қатерлі ісігі — «сервикс» деп аталатын жатырдың мойнында дамитын қатерлі ісік түрі. Сервикс — жатырдың төменгі бөлігінде орналасқан, жатыр мен қынапты қосатын мүше. Ол екі бөліктен тұрады: эктосервикс (сыртқы бөлігі қынапқа жақын) және эндосервикс (ішкі бөлігі жатырға жақын). Қатерлі ісіктердің көбі осы екі бөліктің түйіскен жерінде пайда болады. Бұл ауру жатырдың ішкі қабатындағы (эндометрий) жасушалардың сыртқы факторлардың әсерінен өзгеруі және бақылаусыз өсуі нәтижесінде дамиды. Эндометрий қабаты гормондарға сезімтал тін болып табылады. Егер гормоналды бұзылыстарға байланысты дер кезінде диагноз қойылып, емделмесе, уақыт өте келе жасушалық өзгерістер нәтижесінде қатерлі ісік пайда болуы мүмкін.
Жатыр қатерлі ісігі
Жатыр қатерлі ісігі дегеніміз не?
Бұл әйелдерде ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлерінің бірі. Оның басты ерекшелігі — ерте кезеңде анықталуы және емдеудің тиімділігі. Жатырдың ішкі қабатындағы жасушалардың бақылаусыз өсуінен пайда болады.
Аналық без қатерлі ісігі
Аналық без қатерлі ісігі — көбінесе менопаузадан кейін пайда болатын, «өте айлакер» ауру. Ол ерте кезеңде белгі бермейді, бірақ ерте анықталса, емделу мүмкіндігі 90%-ға жетеді. Белгілері: іштің кебуі, тәбеттің төмендеуі, кіші дәретке жиі шығу және іштің ауруы.
Қалқанша без қатерлі ісігі
Қалқанша безіндегі жасушалардың шамадан тыс көбеюінен пайда болады. Әдетте мойын аймағындағы түйін ретінде көрінеді. Негізгі емдеу жолы — хирургиялық ота және радиоактивті йодпен емдеу.
Тері қатерлі ісігі
Меланома — тері қатерлі ісігінің ең қауіпті түрі. Меңдердің түсі, пішіні немесе өлшемі өзгерсе, міндетті түрде дәрігерге қаралу керек. Күн сәулесінен қорғану — ең басты алдын алу жолы.
Көмей қатерлі ісігі
Пациенттердің 95%-ы — темекі шегетіндер. Негізгі белгісі — 2 аптадан астам уақытқа созылған дауыстың қарлығуы.
Ұйқы безі қатерлі ісігі
Өте тез таралатын және қауіпті ауру. Белгілері: сарғаю, тәбеттің жоғалуы және бел аймағындағы ауырсыну. Алкоголь мен темекі басты себепкер болып табылады.
Асқазан қатерлі ісігі
Дұрыс тамақтанбау (тұзды, ысталған тағамдар) басты себеп. Белгілері: асқазан аймағындағы ауырсыну, тез тою сезімі және салмақ жоғалту.
Тоқ ішек қатерлі ісігі
Тоқ ішектегі полиптерден дамиды. 50 жастан асқан соң тұрақты колоноскопия жасату маңызды. Клетчаткаға бай тағамдар жеу аурудың алдын алуға көмектеседі.
Бауыр қатерлі ісігі
Гепатит B және C, сондай-ақ цирроз бауыр қатерлі ісігіне әкелуі мүмкін. Белгілері: оң жақ қабырға астының ауруы, іштің ісінуі және әлсіздік.
