Çfarë është demenca? Simptomat, llojet dhe metodat e trajtimit

Demenca është një sindromë e karakterizuar nga rënia graduale dhe e vazhdueshme e funksioneve mendore, që ndikon ndjeshëm aftësinë e personit për të kryer aktivitetet e tij/saj në jetën e përditshme. Kryesisht prek individët në moshë të shtyrë, demenca mund të prekë edhe të rriturit në moshën e mesme për arsye të ndryshme. Ky sindromë, që shfaqet me harresë, çrregullime të perceptimit dhe ndryshime në sjellje, në një shkallë që e vështirëson jetën e përditshme, është një problem shëndetësor progresiv. Megjithatë, njohja e hershme e simptomave dhe marrja e një takimi me një mjek specialist për kontrollet e nevojshme mund të ndihmojë në kontrollimin e simptomave.

Çfarë është demenca?

Demenca është një sindromë neurodegjenerative që shfaqet me rënie progresive të funksioneve njohëse, si kujtesa, të menduarit, perceptimi, të folurit dhe aftësia për të marrë vendime, si dhe me ndryshime në sjellje. Ky sindromë, emri i së cilës rrjedh nga fjala latine “demens”, që do të thotë humbje e mendjes, ka si karakteristikën më tipike përkeqësimin progresiv të dëmtimit njohës. Në gjuhën e përditshme quhet edhe plakje mendore. Kjo sindromë mund të shfaqet për shkak të shumë faktorëve që mund të shkaktojnë rënie të funksioneve njohëse dhe mendore. Për këtë arsye, specialistët nuk e vlerësojnë demencën si sëmundje të veçantë, por si sindromë të shkaktuar nga probleme të ndryshme shëndetësore. Si në Turqi ashtu edhe në mbarë botën, me plakjen gradualisht të popullsisë, numri i pacientëve me demencë po rritet çdo ditë. Sipas statistikave që Organizata Botërore e Shëndetësisë ka publikuar për demencën, mbi 55 milionë njerëz jetojnë me këtë sindromë, dhe nëse nuk merren masa, ky numër mund të rritet edhe më shumë.

Demenca është një sindromë që zhvillohet si pasojë e dëmtimit të qelizave nervore në tru. Sipas zonës së trurit që preket, ekzistojnë lloje të ndryshme demence, si demenca me trupëza Lewy, demenca frontotemporale etj. Edhe pse shumë njerëz nuk e kuptojnë plotësisht dallimin midis demencës dhe Alzheimerit, sëmundja e Alzheimerit është një nga llojet e demencës. Alzheimeri, që njihet se përbën rreth 60-70% të rasteve të demencës, është lloji më i shpeshtë i demencës. Llojet kryesore të demencës janë si më poshtë:

Sëmundja e Alzheimerit: Kur flitet për demencën, njerëzit para së gjithash mendojnë për sëmundjen e Alzheimerit. Kjo kryesisht për faktin se shumicën e madhe të rasteve të demencës e përbëjnë pacientët me Alzheimer. Alzheimeri zhvillohet si pasojë e grumbullimit anormal të pllakave amiloide dhe të proteinave të quajtura tau në tru, që shkakton ndërprerjen e komunikimit midis qelizave nervore. Në fillim shfaqet me çrregullime të lehta të kujtesës, ndërsa në fazat e mëvonshme pacientët mund të kenë vështirësi në njohjen e të afërmve dhe në gjetjen e vendeve që vizitonin shpesh.

Demenca vaskulare: Demenca vaskulare shfaqet si pasojë e ngushtimit ose bllokimit të enëve të gjakut në tru, që shkakton zvogëlimin e rrjedhjes së gjakut dhe oksigjenit drejt trurit, dhe si rezultat neuronet dëmtohen.

Demenca me trupëza Lewy: Grumbullimi i proteinave të quajtura trupëza Lewy në tru shkakton prishjen e komunikimit midis neuroneve, qelizave nervore të trurit. Ky lloj demence, që përbën rreth 5-10% të rasteve, në disa raste mund të quhet edhe demencë parkinsoniane. Shkaku më i rëndësishëm i kësaj është se ndër simptomat kryesore të demencës me trupëza Lewy janë ngadalësimi i lëvizjeve, ngurtësia e muskujve dhe dridhjet, simptoma tipike të parkinsonizmit.

Demenca frontotemporale: Ky lloj demence, që zhvillohet si pasojë e dëmtimit të neuroneve në lobet frontale (të përparmë) ose temporale (anësore) të trurit, është shkaku më i shpeshtë i simptomave të demencës, veçanërisht në grupmoshën e mesme.

Si ndodh demenca?

Demenca mund të shfaqet nën ndikimin e shumë faktorëve, para së gjithash të procesit natyral të plakjes, faktorëve gjenetikë dhe zakoneve të jetesës jo të shëndetshme. Sipas kësaj, faktorët kryesorë të rrezikut për demencën janë si më poshtë:

Mosha: Edhe pse nuk është pasojë natyrale e plakjes, mosha është një nga faktorët kryesorë të rrezikut për demencën. Te personat mbi 65 vjeç, rreziku për të zhvilluar demencë mund të jetë më i lartë.

Predispozita gjenetike: Te personat me histori demence në familje, rreziku për të zhvilluar demencë mund të jetë më i lartë.

Sindroma Down: Personat me sindromën Down mund të kenë rrezik më të lartë për të zhvilluar demencë kur arrijnë moshën e mesme, krahasuar me personat e shëndetshëm.

Faktorët e lartpërmendur janë faktorë të pandryshueshëm të demencës dhe të rrezikut të saj. Megjithatë, ekzistojnë edhe faktorë rreziku të ndryshueshëm për demencën. Ata janë si më poshtë:

Ushqyerja e shëndetshme dhe e ekuilibruar: Mungesa e disa vitaminave dhe mineraleve mund të shkaktojë prishje të funksioneve njohëse. Një plan ushqimor i shëndetshëm dhe i ekuilibruar, i pasur me lëndë ushqyese si vitaminat dhe mineralet, mund ta zvogëlojë rrezikun e demencës. Disa specialistë tregojnë se dieta në stil mesdhetar, veçanërisht e pasur me fruta, drithëra të plota, arra dhe fara, mund të ndihmojë në ruajtjen e funksioneve njohëse.

Konsumi i tepërt i alkoolit: Konsumi i tepërt i alkoolit mund të shkaktojë dëmtimin e qelizave të trurit.

Faktorët e rrezikut të lidhur me sëmundjet kardiovaskulare: Probleme shëndetësore si obeziteti dhe diabeti, si dhe përdorimi i duhanit dhe zakonet e jetesës sedentare, faktorë rreziku që rrisin rrezikun e sëmundjeve kardiovaskulare, mund të ndikojnë gjithashtu negativisht në funksionet njohëse.

Humbja e dëgjimit dhe e shikimit: Edhe pse shkaku nuk dihet me saktësi, disa specialistë thonë se te personat me probleme shëndetësore si humbja e dëgjimit dhe e shikimit, rreziku për demencë është më i lartë.

Mungesat e vitaminave: Veçanërisht mungesa e vitaminës B12 dhe B6, si dhe mungesat e ndryshme të vitaminave dhe mineraleve, mund të shkaktojnë prishje të funksioneve njohëse.

Sëmundjet kronike: Probleme shëndetësore si insuficienca renale dhe insuficienca hepatike mund ta rrisin rrezikun e demencës.

Infeksionet: Sëmundjet infektive si meningjiti dhe HIV mund të dëmtojnë indin e trurit dhe të shkaktojnë demencë.

Traumat e kokës: Traumat e kokës të shkaktuara nga arsye të ndryshme mund të shkaktojnë dëmtimin e qelizave nervore të trurit.

Sëmundjet neurologjike: Probleme neurologjike shëndetësore si goditja në tru (ictus) dhe Parkinsoni mund ta rrisin rrezikun e demencës.

Përveç të lartpërmendurave, faktorë mjedisorë si ndotja e ajrit, si dhe probleme të ndryshme shëndetësore si depresioni ose apnea e gjumit, mund ta rrisin gjithashtu rrezikun e demencës.

Cilat janë simptomat e demencës?

Simptomat fillestare të demencës shfaqen zakonisht me rënie të lehtë të funksioneve njohëse. Për këtë arsye, fillimi i demencës shpesh mund të mos vihet re nga pacientët dhe të afërmit e tyre. Megjithatë, meqenëse ky sindromë është progresiv, me kalimin e kohës mund të rritet intensiteti i simptomave, madje personi mund të bëhet i varur nga të tjerët. Simptomat kryesore të demencës janë:

Dobësimi i kujtesës: Dobësimi i kujtesës është i pari që vjen ndërmend kur flitet për simptomat e demencës. Pacientët mund të kenë vështirësi në kujtimin e vendeve dhe fytyrave me të cilat ishin njohur më parë.

Vështirësi në gjuhë dhe komunikim: Gjatë të folurit, te pacientët hasen shpesh simptoma si vështirësia në gjetjen e fjalëve, në ndërtimin e fjalive ose ndërprerjet gjatë të folurit.

Dobësimi i aftësisë për të menduar dhe për të marrë vendime: Personi mund të ketë vështirësi në bërjen e planeve, zgjidhjen e problemeve dhe marrjen e vendimeve, gjëra që më parë i kryente lehtësisht në jetën e përditshme.

Prishje e perceptimit të kohës dhe hapësirës: Prishja e perceptimit të kohës dhe hapësirës është një nga simptomat që hasen shpesh te pacientët me demencë.

Vështirësi në kryerjen e aktiviteteve të përditshme: Në fazat e avancuara, pacientët mund të mos jenë në gjendje të plotësojnë nevojat themelore si veshja, ngrënia dhe higjiena personale.

Përveç simptomave njohëse të demencës, te pacientët mund të shfaqen gjithashtu ndryshime emocionale dhe të sjelljes, si depresioni, ankthi, nervozizmi, shqetësimi dhe agresiviteti.

Si diagnostikohet demenca?

Meqenëse demenca është një çrregullim që mund të ketë shumë shkaqe të ndryshme dhe të shfaqet me simptoma të ndryshme, për të vendosur diagnozën e saktë duhen bërë vlerësime të hollësishme. Në fazën e parë të procesit diagnostik, mjeku specialist u bën pyetje pacientit dhe të afërmve të tij, si p.sh. cilat simptoma shfaq pacienti, sa kohë kanë vazhduar këto simptoma dhe si janë zhvilluar me kalimin e kohës. Gjithashtu hulumtohet historia e përgjithshme mjekësore e pacientit dhe nëse ka raste demence në familje. Një nga metodat e rëndësishme të përdorura në diagnostikimin e demencës janë testet neurokognitive, që ndihmojnë në vlerësimin e aftësive njohëse të pacientit. Këto teste, që shërbejnë për testimin e funksioneve mendore si kujtesa, vëmendja, zgjidhja e problemeve, aftësitë gjuhësore dhe aftësia për arsyetim, mund të ndihmojnë për të kuptuar shkallën e dëmtimit njohës dhe në cilat fusha janë vërejtur humbje.

Përveç kësaj, për të përjashtuar probleme të tjera shëndetësore që mund të shkaktojnë simptoma demence, si mungesat e vitaminave, problemet e tiroides ose sëmundjet infektive, specialistët mund të përdorin analiza të ndryshme laboratorike. Teknikat e imazherisë, si tomografia e kompjuterizuar (TK) dhe rezonanca magnetike (RM), luajnë gjithashtu një rol të rëndësishëm në diagnostikimin e demencës. Me anë të këtyre metodave të imazherisë, specialistët mund të vlerësojnë nëse ka anomali në tru, si tumore, goditje ose grumbullim lëngjesh. Për të studiuar ndryshimet në tru, si grumbullimet e proteinave që janë të zakonshme te pacientët me Alzheimer, mund të bëhen skanime me tomografi me emision pozitronesh (PET). Gjithashtu, në rastet e nevojshme, specialistët mund t’i drejtohen edhe metodave të vlerësimit psikiatrik.

Si bëhet trajtimi i demencës?

Gjatë trajtimit të demencës, specialistët planifikojnë më shpesh një proces trajtimi të orientuar drejt menaxhimit të simptomave të sëmundjes dhe rritjes së cilësisë së jetës së pacientit. Procesi i trajtimit fokusohet në ngadalësimin e progresit të sëmundjes dhe lehtësimin e simptomave. Ndryshimet e shkaktuara nga efektet anësore të barnave, çrregullimet metabolike, tumoret e trurit ose traumat e kokës, që shkaktojnë harresë, mund të trajtohen me metoda të ndryshme trajtimi. Te llojet e demencës që nuk kthehen, si sëmundja e Alzheimerit dhe demenca vaskulare, specialistët gjatë planifikimit të trajtimit synojnë lehtësimin e simptomave dhe ngadalësimin e progresit të sëmundjes. Në këtë proces, rëndësi kanë masat mjedisore, hapat që do ta lehtësojnë jetën e përditshme të pacientit, aktiviteti fizik dhe ndërveprimet sociale si metoda mbështetëse. Ndryshimet e bëra në shtëpi për sigurinë e pacientëve dhe rikrijimi i disa rutinave të përditshme mund të ndihmojnë në zvogëlimin e konfuzionit te pacientët. Ushtrimi kontribuon në ruajtjen e funksioneve fizike dhe mendore, ndërsa mund të lehtësojë probleme psikike si depresioni.

Pyetje të shpeshta

Demenca mund të zhvillohet si rezultat i kombinimit të faktorëve gjenetikë dhe mjedisorë. Te personat me histori demence në familje, ky rrezik mund të jetë më i lartë, por nuk mund të thuhet se faktorët gjenetikë janë përcaktues në të gjitha rastet. Sot ekzistojnë teste për të zbuluar disa ndryshime gjenetike që rrisin rrezikun e demencës.

Edhe pse demenca nuk mund të parandalohet plotësisht, rreziku i zhvillimit të sëmundjes mund të minimizohet me ndryshime të stilit të jetës që zvogëlojnë faktorët e rrezikut. Me diagnozën e hershme dhe trajtimin, simptomat mund të kontrollohen.

Për të marrë më shumë informacion rreth bronkitit dhe për të eksploruar opsionet e trajtimit, mund të na kontaktoni.

Shëndeti juaj është i rëndësishëm për ne! Nëse keni ndonjë pyetje, mund të vizitoni faqen tonë për të marrë takim ose për të na kontaktuar.

Konsultohuni me specialistët tanë për të gjetur zgjidhjen më të mirë për shëndetin tuaj.