Аналық без кистасы дегеніміз не? Белгілері қандай?

Аналық без кистасы дегеніміз не? Белгілері қандай?

Аналық бездер — әр әйелдің репродуктивтік кезеңі ішінде жұмыртқа жасушаларының жетілуін және ұрықтануға дайындалуын, сонымен қатар түрлі гормондардың өндірілуін қамтамасыз ететін ағзалар. Әр әйелде оң және сол жақта екі данадан бар аналық бездердің ішінде пайда болуы мүмкін кистозды құрылымдар аналық без кистасы деп аталады. Әсіресе репродуктивтік жастағы әйелдер арасында жиі кездесетін аналық без кисталары көбінесе қатерсіз сипатта болады және бірнеше ай бақылаудан кейін кішірейіп, жоғалу бейімділігіне ие. Алайда қатерлі екені анықталған, қан кетуге немесе соған ұқсас асқынуларға әкелетін немесе белгілі бір уақыт бақыланғанына қарамастан жақсарту байқалмайтын кисталар хирургиялық емдеуді қажет етуі мүмкін.

Аналық без кистасы дегеніміз не?

Аналық без тінінің ішінде дамитын, көбінесе ішінде сұйықтық толы қаптар аналық без кистасы деп аталады. Аналық бездің етеккір (адет) циклі барысында атқаратын қалыпты функциялары кезінде фолликулалық кисталар сияқты кейбір кішкентай құрылымды кисталардың пайда болуы — қалыпты жағдай, және олар репродуктивтік дайындық процестерінің бір бөлігі болуы мүмкін. Мұндай кисталар әдетте кішкентай болады және процесс барысында өздігінен жоғалады. Алайда кейбір жағдайларда кисталар өздігінен жоғалмайды, тіпті үнемі өсу бейімділігін көрсетуі мүмкін. Бұл кисталар қатерлі немесе қатерсіз болуы мүмкін болғандықтан, міндетті түрде қосымша зерттеуді қажет етеді. Сонымен қатар қатерсіз кисталарда да өсу барысында жарылу (рупту́ра) немесе аналық бездің өз маңайында айналуы (торсия) сияқты асқынулар байқалуы мүмкін. Сондықтан бақылау арқылы кішіреймейтін кисталардың түрі нақты анықталуы, қатерлі ісік ықтималдығына қатысты зерттеулері жасалуы және қауіп тудыратын кисталар хирургиялық операция көмегімен алынуы тиіс.

Аналық без кисталарының түрлері қандай?

Аналық без кисталарының үлкен бөлігі әйелдің репродуктивтік жүйесінде қалыпты етеккір циклінің бір бөлігі ретінде тұрақты түрде пайда болатын және міндетін орындағанда жоғалатын кисталардан тұрады. Функционалдық кисталар деп аталатын және табиғи процестердің үздіксіздігі үшін қажет болатын бұл кисталар тек бала көтеру жасында байқалады, ал менопаузадан кейін және балалық шақта байқалуы мүмкін емес. Функционалдық кисталардан тыс қалатын кисталар патологиялық кисталар деп аталады, ал қатерлі кисталар көбінесе осы топқа кіретін кисталардан тұрады.

Функционалдық кисталар

Аналық бездерде әр ай сайын жұмыртқаны жетілдіру процесі барысында фолликулалар деп аталатын кішкентай кисталар пайда болады. Осы процестердегі кез келген ақаулық аналық бездерде киста пайда болуына себеп болуы мүмкін. Әдетте ауырсынуды тудырмайтын және зиянсыз функционалдық кисталардың екі немесе үш етеккір циклі ішінде өздігінен жоғалуы күтіледі. Функционалдық кисталар өз ішінде фолликулалық кисталар және корпус лютеум кисталары болып табылатын екі кіші түрге ие.

Фолликулалық кисталар

Етеккір циклінің ортасына келетін күндерде жұмыртқа жасушасының фолликула ішінен сыртқа шығып, фаллоп түтігіне қарай жылжи бастауы керек. Алайда кез келген проблеманың салдарынан фолликула жарылмаған кезде ол ішіндегі жұмыртқа жасушасын шығара алмайды және фолликулалық киста түрінде өсуін жалғастырады. Аналық бездерде пайда болатын және көбі қатерсіз болатын қарапайым кисталар көбінесе осылай пайда болады.

Корпус лютеум кисталары

Фолликуланың жарылып, жұмыртқа жасушасын шығаруынан кейін қалған фолликуланың кішіреюі және эстроген мен прогестерон гормондарын синтездей бастауынан кейін фолликула корпус лютеум деген атқа ие болады. Корпус лютеумнан жұмыртқа ұрықтанған жағдайда жүктіліктің басталуы үшін қажетті гормон бөлінісі жалғасады. Жұмыртқаның шығарылған қуысы кейбір жағдайларда бітеліп қалғанда ішінде сұйықтық немесе қан жиналуы орын алады, осылайша корпус лютеум кисталары пайда болады.

Патологиялық кисталар

Аналық бездерде пайда болатын және етеккір (адет циклімен байланысты) процестерге қатысты емес кисталар патологиялық кисталар болып табылады. Патологиялық кисталардың ауырсыну, қан кету және репродукциямен байланысты мәселелер сияқты асқынуларға әкелу ықтималдығы функционалдық кисталарға қарағанда жоғарырақ. Дермоидты кисталар, шоколад кисталары (эндометриялық кисталар) және кистаденомалар осы топқа кіреді. Әсіресе дермоидты кисталар мен кистаденомалар өте үлкен мөлшерге жетіп, аналық бездерде торсия (бұралу) тудыруы және қан ағымын бөгеп, ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін.

Дермоидты кисталар

Аналық бездерде жұмыртқа өндіруге жауапты герминативтік жасушалардан шығатын дермоидты кисталар медицинада тератома деп те аталады. Қап тәрізді құрылымдар болып табылатын және сирек жағдайда қатерлі екені байқалатын бұл кисталардың құрамында май, тері, шаш, тіс сияқты әртүрлі тіндер болуы мүмкін.

Эндометриялық (шоколад) кисталар

Жатырдың ішкі бетін қаптайтын эндометрий қабатына тиесілі жасушалардың жатырдан тыс бір аймаққа орналасып, тін дамытуы — эндометриоз деп аталатын ауруды туғызады. Бұл тіндердің аналық без бетінде пайда болуы жағдайында эндометриялық кисталар немесе халық арасындағы атауымен шоколад кисталары пайда болады.

Кистаденомалар

Аналық бездің беткі бөлігіндегі жасушалардан тұратын кистаденомалар сұйық немесе шырышқа ұқсас құрамы бар болуы мүмкін кисталар. Мұндай кисталар өте үлкен мөлшерге жетуі мүмкін.

Аналық без кисталарының белгілері қандай?

Аналық без кисталарының өте үлкен бөлігі, түріне байланысты болғанымен, көбінесе ерте кезеңде ешқандай белгі бермейді және ультрадыбыстық көрсетілімдер кезінде кездейсоқ анықталады. Алайда шоколад кисталары сияқты кейбір киста түрлері немесе үлкен мөлшерге жеткен кисталар әртүрлі белгілермен көрінуі мүмкін. Мұндай жағдайларда байқалатын жалпы аналық без кистасының белгілеріне мыналар жатқызылуы мүмкін:

Жамбас аймағында (төменгі іш және шап аймағында) ауырсыну

Іште ісіну немесе қолмен сезілетін түйін

Іште толықсу немесе қысым сезімі

Иілу, ұрық позициясына өту сияқты қимылдар кезінде күшейетін ауырсыну

Етеккір кезеңдерінің қатты ауырсынумен немесе көп қан кетумен өтуі

Етеккір қанынан басқа байқалатын аралық қан кету және дақтану

Жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну

Жоғарыдағыдай белгілер кешіретін науқастардың әйелдер аурулары және босану маманына жүгініп, тексеруден өтуі қажет. Аналық без кистасында жарылу немесе торсия дамыған жағдайда кистаның орналасқан жағында кенеттен басталатын, пышақ сұғылғандай ауырсыну пайда болуы мүмкін. Сондықтан мұндай жағдайда уақытты босқа жібермей, міндетті түрде жедел қызметке жүгіну керек.

Аналық без кисталары қалай диагноз қойылады?

Аналық без кистасының белгілерін сезінетін немесе жалпы гинекологиялық тексеруден өтетін әйелдерде жүргізілетін қарапайым ультрадыбыстық зерттеу арқылы аналық без кистасы оңай анықталады. Іштен ультрадыбыс немесе вагиналды ультрадыбыс арқылы аналық бездер мұқият зерттеліп, кез келген кисталардың бар-жоғы, болған жағдайда кисталардың мөлшері мен түрі анықталуы мүмкін. Қатерлі болуы ықтимал деп ойланған кисталар үшін қан анализдері көмегімен ісік маркерлері деп аталатын қан параметрлері тобына қарауға болады. Сонымен қатар дәрігер репродуктивтік гормондардың деңгейін анықтауға бағытталған кейбір тесттерді де тағайындауы мүмкін. Ультрадыбыстық табылғылар мен қолдаушы қан табылғылары ескеріліп, аналық без кисталары диагноз қойылып, бар кисталардың түрі анықталуы мүмкін. Содан кейін кистаның түрі мен мөлшері ескеріліп, дәрігеріңіз бақылау және емдеуге бағытталған жоспар жасайды.

Аналық без кисталары қалай емделеді?

Аналық без кистасын емдеу процесі кистаның түрі мен мөлшері, науқастың денсаулық жағдайы, жүктілік жағдайы сияқты факторлар ескеріліп, адамға және ауруға тән түрде анықталады. Сонымен қатар науқастың жасы, бұрын босанған-босанбағаны, қатар жүретін аурулары сияқты мәселелер де емдеу процесінде әсер етуі мүмкін. Сондықтан науқастың анамнезі мұқият жиналғаннан кейін кистаның түріне және мөлшеріне сәйкес жеке емдеу жоспары анықталуы тиіс. Репродуктивтік жастағы әйелдерде кіші мөлшерлі, функционалдық киста түріндегі кисталар үшін келесі етеккір кезеңдеріне жаңа бақылау қабылдауы беріледі. Мөлшері үлкен немесе өздігінен жақсармайтын кисталар үшін емдеу нұсқалары қарастырылуы тиіс. Менопаузаға дейінгі және одан кейінгі кезеңдердегі кисталарда қатерлі болу ықтималдығы репродуктивтік жасқа қарағанда әлдеқайда жоғары. Сондықтан осы кезеңдерде кіші мөлшерлі кисталар үшін де қосымша зерттеу әдістеріне жүгіну қажет.

Аналық без кисталарына қатысты қызықтыратын тағы бір мәселе — аналық без кисталары жүкті болуға кедергі келтіре ме, соны білу. Аналық без кисталарының көбі, әсіресе қарапайым және функционалдық кисталар, жүкті болуға кедергі емес. Алайда аналық бездің резервіне зиян келтіретін, аналық бездің бүкіл бетін жауып тұратын үлкен мөлшерлі кисталар жүктілікке кедергі болуы мүмкін. Сонымен қатар шоколад кисталары сияқты кейбір киста түрлері гормоналдық тепе-теңдікті бұзып, овуляция реттілігіне теріс әсер етуі немесе жүктілік басталған жағдайда оның жалғасуына кедергі болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда жүктілікті жоспарлаған науқастардың гинекология мамандарының пікіріне жүгінуі осы тұрғыда пайда әкеледі.

Дәрі-дәрмекпен емдеу

Репродуктивтік жаста кездесетін, өздігінен жақсармайтын немесе өсу бейімділігін көрсететін кисталар үшін дәрі-дәрмекпен емдеу, әдетте, емдеу нұсқаларының алғашқысын құрайды. Мұндай жағдайларда әдетте бірнеше ай бойы контрацептивтік таблетка қолдану ұсынылып, кистаның өздігінен еруін қолдау ұсынылуы мүмкін. Эндометриома кистасы, дермоидты киста сияқты функционалдық киста түрінде болмайтын кисталар үшін қан тесттері сияқты қолдаушы диагностикалық тесттерден алынатын нәтижелерге сәйкес емдеу жоспарлау пайдалы.

Хирургиялық емдеу

Кистаның денсаулық тұрғысынан қауіп тудыруы, белгілі бір уақыт ішінде жоғалмауы, дәрі-дәрмекпен емдеуге жауап бермеуі немесе мөлшерінің ұлғаюы жағдайларында хирургиялық емдеу арқылы алып тасталуы қажет. Хирургиялық операция туралы шешім қабылданбас бұрын кистаның орналасуы, мөлшері және науқасқа тән ерекшеліктер ескеріліп, мұқият жоспар жасалуы тиіс. Көп жағдайда аналық без сақтаушы хирургиялық шаралар аясында аналық бездің мүмкіндігінше сақталуы, тек кистаның алып тасталуы мақсат етіледі. Алайда кейбір жағдайларда, сирек болса да, кистаның капсула құрылымы жеке алғанда алынбайтындай етіп аналық бездермен бірге өсіп кетуі мүмкін. Мұндай оқиғаларда бір аналық бездің немесе екі аналық бездің бірден алынуы қажет болуы мүмкін. Мұндай ықтималдыққа дайындық ретінде операцияға дейін науқастың бұрын бала көтерген-көтермегені де бағаланып, пайда мен зиян ескеріліп, операция туралы шешім қабылдануы тиіс.

Аналық без кистасын операциялау әдетте жабық әдіс (лапароскопия) арқылы жүзеге асырылады. Алайда кисталар өте үлкен болған жағдайда немесе кеңірек көру және араласу аймағы қажет болғанда ашық операцияға да жүгінуге болады. Жабық операцияда іштің сыртында 0,5–1 см сияқты кіші мөлшерлі бірнеше кесіктен камера және лапароскопиялық ұштар іш ішіне жеткізіледі және операция камерадан бақыланып, жабық ортада жүргізіледі. Науқас шамамен бес күн ішінде күнделікті іс-әрекетіне, шамамен үш апта ішінде жұмыс өміріне оралуы мүмкін. Ашық хирургиялық әдіспен (лапаротомия) жүргізілетін кисталық операцияларда жазылу процесі 6 аптаға дейін созылуы мүмкін.

Егер сіз де аналық без кистасының белгілерін сезініп жатсаңыз немесе жалпы гинекологиялық тексеруден өткіңіз келсе, әйелдер аурулары және босану маманына жүгініп, тексеру мен тексерулеріңізді жасата аласыз.