HPV вакцинасы дегеніміз не?
Адам папилломавирусы (HPV) адамдарда ең кең таралған вирус түрі болып табылады. Ең жылдам жұғу жолы көбінесе жыныстық жолмен немесе тері жанасуы арқылы жұғып, таралады. HPV вирусы ағзаның көптеген аймағына жете алады. Пенис, жатын мойны (жатырды қынаппен жалғастыратын бөлік), қынап, вулва (сыртқы жыныс жүйесі), анус, ауыз аймағы, орофаринкс (тамақтың дәл артындағы кеңістік) және басқа да шырышты қабат аймақтарына жұғып, бұл аймақтарда қатерлі ісікке себеп бола алады. Жұғып таралуының алдын алу үшін HPV вакцинасы бар. Вакцина арқасында жыныс мүшелеріндегі сүйелдердің және жатын мойны қатерлі ісігінің вирус арқылы жұғып таралуы болдырылмайды және вирустан қорғауға көмектеседі.
Вирусты тежеп, жұғуын болдырмау үшін Америка Құрама Штаттарының Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы мақұлдаған gardasil 9 деген, ұл және қыз балаларға кішкентай жастан бастап жасатуға болатын HPV вакцинасы жасалды. Вакцина HPV вирусының көптеген түрлеріне қарсы қорғаныс береді.
Вакцина қыз балаларға және әйелдерге вирусқа ұшырамай тұрып жасатылса, жатын мойны қатерлі ісігіне шалдығу қаупін барынша азайтады. Сонымен қатар ер адамдарға да вакцина жасатылса, олар вирус тудыратын әсерлерден қорғалып, ер адамдардан әйелдерге вирустың жұғып таралуы болдырылмайды. Вирус жұққаннан кейін бірнеше түрлі белгі пайда болады. HPV вирусы ер және әйел адамдардың сыртқы жыныс аймағында сүйелдер пайда ете алады, әйелдерде қынап және вулва қатерлі ісігіне себеп бола алады, анал қатерлі ісіктерге, ауыз, тамақ және мойын қатерлі ісіктеріне себеп бола алады.
HPV вакцинасы Америкада, Аустралияда және Еуропаның көптеген елдерінде ұлттық вакцинация бағдарламасына енгізілген. Түркияда HPV вакцинасы Денсаулық сақтау министрлігінің Ұлттық вакцинация бағдарламасы аясына кірмейді және Әлеуметтік қамсыздандыру мекемесі (SGK) тарапынан өтелмейді. Вакцинаның жасатылуына әсер ететін ең маңызды факторлардың бірі — ата-аналардың вирус және вакцина туралы білімінің жеткіліксіздігі, ойлау тәсілі мен табыс деңгейінің мүмкіндік бермеуі болуы мүмкін. HPV вирусы туралы жүргізілген көптеген зерттеудің арқасында адамдардың хабардар болуынан ұлттық вакцинация бағдарламасындағы вакциналарды қоса алғанда HPV вакцинасының маңызы артып, вакцина салдырған адамдар саны күн санап өсуде.
HPV вакцинасы кімдерге жасалады?
HPV вакцинасы кішкентай жастан бастап жасатылуы мүмкін вакцина түрі болып табылады. Жасөспірімдік кезеңде жасатылуы ең жоғары қорғанысты қамтамасыз етеді. 15 жастан кейін жасатылған вакцина аз қорғаныс беруі мүмкін. Сондықтан ерте жаста вакцинация жасау өмірлік маңызы зор. Ең ертесі 9 жаста вакцина жасатуға болады. Ең идеалды жас ретінде 12–13 жастағы ұл және қыз балаларға жасату мақсатталады, ал 26 жасқа дейінгі аралықта жасатылуы аса маңызды.
HPV вакцинасы жүкті әйелдерге және ауыр дертпен ауыратын адамдарға ұсынылмайды. Ағзада айтарлықтай ауыр кез келген аллергия болса, дәрігерді хабардар ету өте маңызды. Сонымен қатар вакцина салынғаннан кейін ағзада кез келген реакция немесе аллергия туындаса, дәрігерге барып тексерілу қажет.
HPV вакцинасы неге жасалуы керек? Пайдасы қандай?
HPV вакцинасы, әсіресе жатын қатерлі ісігін қоса алғанда, көптеген аурудың алдын алуда маңызды вакцина болып табылады. HPV вирусы анал қатерлі ісігінің, жатын мойны қатерлі ісігінің, қынап қатерлі ісігінің және вульва қатерлі ісігінің алдын алуда үлкен маңызға ие. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) жатын мойны қатерлі ісігінің және жоғарыда аталған көптеген қатерлі ісіктің алдын алу үшін HPV вакцинасының халық денсаулығы саласында басымдыққа ие екенін және ұлттық вакцинация бағдарламасында болуының өте маңызды екенін жеткізеді. HPV вакцинасы иммунитетті қорғаумен қатар ер адамдарға жасатылуы арқылы вирустың әйелдерге жұғуын болдырмайды. Ерте араласу жағдайында көптеген аурудан сақтану үшін HPV вакцинасы назардан тыс қалдырылмауы керек.
HPV вакцинасының көптеген зерттеуден кейін қауіпсіз екені анықталған. Бірақ назар аударылуы керек кейбір жағдайлар болуы мүмкін. Жалпы алғанда ағзаға әсері жеңіл. Ең көп кездесетін жанама әсер — егу жасалған аймақта ауырсыну, ісіну немесе қызару болуы. Кейбір адамдарда егуден кейін бас айналу немесе есінен тану болуы мүмкін. Егуден кейін 15 минут отырып демалу арқылы есінен тану қаупін азайтуға болады. Бас ауыруынан басқа, жүрек айну жағдайында құсу, шаршау және әлсіздік туындауы мүмкін.
HPV вакцинасы неше доза жасатылады?
HPV вакцинасы жас ерекшелігіне қарай өзгеше болады. 11–12 жас аралығындағы балаларға кемінде 6 айда бір рет болу шартымен 2 доза HPV вакцинасы ұсынылады. 9–10 жастағы балалар мен 13–14 жастағы балаларға да 11–12 жас аралығындағыдай екі дозалық бағдарламаға сай вакцина жасау ұсынылады. Көптеген зерттеу нәтижесінде екі дозалық бағдарламаның 15 жасқа дейінгі балаларда қорғаныс тұрғысынан тиімдірек екені көрсетілген. 15 жастан 26 жасқа дейінгі кезеңде вакцинаның үш доза алуы ұсынылады.
HPV вакцинасын дәрігерлер дозасын реттеп жасатуы ұсынылады. Дәрігердің бақылауынсыз жасатылмауы керек.
HPV инфекциясының диагнозы қалай қойылады?
Жыныстық жолмен жұғатын HPV инфекциясы жатын мойны қатерлі ісігін, анус, қынап, пенис, вульва және орофаринкс қатерлі ісіктерін қоса алғанда, көптеген қатерлі ісікке себеп болады. Тері жанасуы нәтижесінде де HPV инфекциясы жұғуы мүмкін. Мұндай жанасуда тері бетінде әртүрлі белгілер көрінеді. Көп жағдайда осы белгілер арқылы жұққан вирустың түрі анықталады. Әдетте сүйел ретінде байқалады және сүйел түрлерінің ерекшелігіне қарай HPV вирус түрі анықталуы мүмкін. Төменде сүйел түрлері көрсетілген.
Жыныс мүшелеріндегі сүйелдер Кішкене түйіршік көлеміндегі дөңес өсінділер түрінде көрінеді. Әйелдерде жыныстық сүйелдер көбінесе вульва аймағында кездеседі, бірақ анус айналасында, жатын мойнында және қынапта да пайда болуы мүмкін. Кейбір жағдайда қынап ішінде де жыныстық сүйелдер пайда болуы мүмкін. Ер адамдарда жыныстық сүйелдер әдетте пенис пен аталық без аймағында немесе анус айналасында байқалады. Жыныстық сүйелдер қышып, тітіркенгенімен, өте қатты ауырсынуға себеп болмайды.
Кең таралған/қарапайым сүйелдер Кең таралған/қарапайым сүйелдер пішіні жағынан дөңгелек, беті қатты құрылымды болады. Әдетте қол мен саусақтарда және аяқта кездеседі. Көп жағдайда олардың қатты болуы және үлкендігінен көрініс жағынан мазалайды. Сыртқы әсерден зақымдалуға, қан кетуге және ауырсынуға сезімтал болуы мүмкін.
Плантарлық сүйелдер Плантарлық сүйелдер қол-аяқ пен саусақтарда пайда болуы мүмкін сүйел түрі. Орналасқан жеріне қарай ауырсыну дәрежесі әртүрлі болады. Плантарлық сүйелдер аяқ өкшесінде және табанның астыңғы бөлігінде қатты пайда болған жағдайда мазасыздық туғызады.
Жалпақ сүйелдер Жалпақ сүйелдер беті сәл қалыңдаған, үстіңгі жағы тегіс әрі сәл қоңыр түсті сүйел түрі. Кез келген жерде байқалуы мүмкін. Балаларда әдетте бет аймағында, ер адамдарда сақал аймағында, әйелдерде аяқта көрінеді.
Дәрігеріңіз сүйелдеріңізге қарап HPV инфекциясын анықтай алады. Бірақ жыныстық сүйелдер көрінбесе, төмендегі тесттердің бір немесе бірнешеуіне қажеттілік туады:
Дәрігер мен аурухана өте маңызды, бұл емдеу процесінде науқасқа
берілетін дәрілер, жүргізілетін талдау мен тексерулер дұрыс пропорцияда болуы керек.
Сірке қышқылы (асетий қышқылы) ерітіндісі сынағы Жыныс аймағына қолданылатын сірке ерітіндісі. Қолданылған аймақты ағартып, диагноз қоюға болады.
Pap smear тесті Дәрігер зертханалық талдауға жіберу үшін жатын мойнынан немесе қынаптан тіндік үлгі алады. Pap smear тесттері арқылы қатерлі ісікке әкелуі мүмкін кез келген жағдайды анықтауға болады.
HPV DNA тесті Жатын мойнынан жағынды әдісімен тест жасалады. Осы тест арқылы жыныс аймағында қатерлі ісік жасушасының бар-жоғы анықталады. Егер жыныс аймағында сүйел болса, сүйелдерден де үлгі алынады. Pap smear тесттерімен бірге жасау ұсынылады.
Тесттердің барлығы гигиена талаптарына сай алаңда жасалуына назар аудару керек. Аномальды HPV немесе Pap тест нәтижесі болса, гинеколог жүргізетін кольпоскопия деп аталатын процедура қолданылады. Жатын мойнының үлкейтілген көрінісін беретін құрал (кольпоскоп) арқылы дәрігер жатын мойнына мұқият қарап, аномальды көрінетін аймақтардан үлгілер (биопсия) алады.Ағзада қатерлі ісікке айналу ықтималдығы жоғары кез келген зақымдану болса, оны алып тастау қажет. Таңдау нұсқалары арасында мұздату (криохирургия), лазер, хирургиялық алып тастау, Loop электрохирургиялық экцизия процедурасы (LEEP) және суық пышақпен конизация бар. Loop электрохирургиялық экцизия процедурасы (LEEP) — жатын мойнының жұқа бөлігін алып тастау үшін электр тогымен толтырылған жұқа ілмекті сым пайдаланатын, ал суық пышақпен жатын мойнының конус тәрізді бөлігін алып тастайтын хирургиялық процедура.
Сүйелдер, әсіресе балаларда, емделмей-ақ өтіп кетуі мүмкін. Алайда HPV вирусының емі жоқ болғандықтан, бұрынғы орында немесе басқа аймақтарда қайта пайда болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда дәрігер мен аурухана өте маңызды. Ағзада пайда болған сүйелдердің түрі бойынша жүргізілген талдау және дұрыс тексерулер нәтижесінде диагноз қойылуы керек. Ауруға ешқандай қауіп төндірмейтін сүйелдердің жазылуына арналған көптеген әдіс бар. Мұндай шараларды мәселелі аймаққа тікелей жасау маңызды. Қолдануға болатын мысалдар мыналар:
Салицил қышқылы Салицил қышқылы бар рецептсіз емдеу құралдары арқылы сүйелдің үстіңгі қабатын біртіндеп алып тастайды. Салицил қышқылы теріні тітіркендіруі мүмкін, сондықтан бет аймағына қолдануға жарамды деп саналмайды.
Имиквимод Имиквимод — рецептпен сатылатын крем. Сүйелдерге тікелей жағылады. Қолданғаннан кейін қызару және ісіну сияқты жанама әсерлері болады.
Подофилокс Подофилокс — жыныс аймағындағы сүйелдерге қолданылатын рецептілі дәрі. Жыныстық сүйел тінін жоюда қолданылады. Қолданғаннан кейін күю және қышуға себеп болады.
Трихлорсірке қышқылы Трихлорсірке қышқылы алақанда, табанда және жыныс мүшелеріндегі сүйелдерді күйдіруде қолданылатын химиялық дәрі. Жергілікті қолданылатындықтан тітіркенуге себеп болуы мүмкін.
Дәрілер жақпаса, дәрігеріңіз сүйелдерді басқа әдістермен алып тастауды ұсынуы мүмкін. Бұл әдістер мыналар:
Сұйық азотпен мұздату (криотерапия)
Электр тогымен күйдіру (электрокотер)
Хирургиялық жолмен алу
Лазер хирургиясы арқылы алу
HPV жұққаннан кейін вакцина салуға бола ма?
Адам папилломавирусын тасымалдайтын адамдарға вакцина жасауға болады. Әлі жұқпаған басқа вирустарға қарсы қорғаныс береді, ал ағзада қазірдің өзінде бар вирустың басқа адамдарға жұғуы болдырылмайды. Вирус жұққан ағзада вакцинадан кейінгі емдеу жағдайы жоқ. Тек басқа адамдарға жыныстық жолмен немесе тері жанасуы арқылы жұқпауы үшін вакцина жасау ұсынылады.
Вирустан сақтану үшін дәрігерлер тарапынан тұрақты түрде жалпы тексеруден өту ұсынылады. Жетіспейтін вакциналардың уақытында жасалуы ұсынылады. Дәрігерлер ыңғайлы деп тапқан әдіс пен дозаларды қолдану қажет.
