Көз ісігі (окулярлық онкология) белгілері мен емі

Көз ісігі, өзге атауымен офтальмологиялық ісік — көз және көз маңында пайда болатын, қатерсіз (бенигн) және қатерлі (малигн) сипатта болуы мүмкін түйіндер. Көз денсаулығына және жалпы денсаулыққа айтарлықтай қауіп төндіретін офтальмологиялық ісіктер сирек кездесетінімен, олар көздің кез келген қабатында немесе көз қабағында пайда болуы мүмкін. Көз ісіктерін емдеуде басқа қатерлі ісіктердегідей ерте диагностика маңызды. Кейбір жағдайларда көз ісіктері сыртқа байқалғанша ешқандай белгі бермеуі мүмкін. Кейбір жағдайларда ісік басқа көз аурулары кезінде де байқалатын белгілермен — көздің бұлыңғыр көруімен, жарыққа сезімталдықпен, көз ауырсынуымен — өзін көрсетуі мүмкін. Мұндай белгілер байқалған жағдайда окулярлық онкология саласындағы маманнан кеңес алып, тексерілу маңызды. «Көз ісігі кімдерде кездеседі, қауіп факторлары қандай?», «Көз қатерлі ісігін емдеу әдістері қандай?» сияқты сұрақтардың жауаптары мен көз ісіктері туралы толық ақпарат мәтіннің жалғасында егжей-тегжейлі берілген.

Көз ісігі дегеніміз не?

Ісік — қалыпты емес жасушалардың жиналуы нәтижесінде пайда болатын тіндік түйіндердің жалпы атауы. Халық арасында ісік деген сөз көбіне қатерлі ісікті меңзесе де, әрбір ісік қатерлі ісік емес. Ісіктер қатерсіз (бенигн) және қатерлі (малигн) деп жалпы екі топқа бөлініп қарастырылады. Сондықтан көзде және көз маңында пайда болатын қатерсіз немесе қатерлі түйіндердің жиынтығы көз ісігі деп аталады. Көз — көз алмасы (орбита) және көз қабағы, конъюнктива сияқты көздің көмекші құрылымдарында пайда болады. Көз ісіктері жалпы көз қабағы ісіктері, көз ішілік ісіктер, конъюнктива ісіктері және орбита ісіктері деп жіктеледі. Көзде байқалатын негізгі ісік түрлері төмендегідей:

Көз ішілік меланомалар: Меланомалар терідегі меланоцит жасушаларының бақыланбайтын түрде көбеюі нәтижесінде пайда болады. Көздің ішкі қабаттарында пайда болатын ісіктерді білдіру үшін қолданылатын көз ішілік меланомалар — көздің увеа қабатында (ирис, цилиарлы дене және хороидея) пайда болатын ісіктер. Көз ішілік меланомалар — ең жиі кездесетін көз ісігі түрлері. Бұл ісіктер көбіне көздің увеа қабатында пайда болады. Ирис (көздің түрлі-түсті бөлігі) меланомасы, ирис артында орналасқан цилиарлы дене меланомасы және көзді қанмен қамтамасыз ететін тамырлы қабат — хороидеяда пайда болатын хороидея меланомасы ең жиі кездесетін көз ішілік ісіктер болып табылады.

Ретинобластома: Меланомалар сияқты ретинобластомалар да көз ішілік ісіктерге жатады. Ретинобластома ретинадағы жасушалардан шығады.

Көз лимфомасы: Көз ішілік лимфома көбіне 50 жастан асқан ересектерде және/немесе кез келген себеппен иммундық жүйесі қалыпты жұмыс істемейтін адамдарда кездесетін қатерлі ісік түрі. Көбіне көз алмасында басталатын көз ішілік лимфома жағдайларының басым көпшілігі B-жасушалы Non-Hodgkin лимфома болып табылады.

Көз қабағы ісіктері: Басқа көз ісіктерімен салыстырғанда көз қабағы ісіктері қоғамда жиірек кездеседі. Қабақ ісіктері де қатерсіз немесе қатерлі болуы мүмкін. Қатерсіз (бенигн) қабақ ісіктерінің ішінде папилломалар, невустар, себорейлік кератоз, ксантелазма және кисталар ең жиі кездеседі. Әсіресе балалық шақта капиллярлы гемангиома деп аталатын қатерсіз ісіктер жиі байқалады. Қатерлі қабақ ісіктері туралы айтылғанда ең алдымен базальды жасушалы карцинома және жалпақ жасушалы карцинома сияқты ісіктер ойға оралады. Көз қабағында жара, кетпейтін шиқан, түс өзгерісі сияқты белгілер кез келген ісіктің бар екендігінің көрсеткіші болуы мүмкін. Мұндай белгілер байқалған кезде уақытты босқа өткізбей, саласындағы маман көз дәрігерінен кеңес алып, қажетті тексерулерден өткен жөн.

Орбита ісіктері: Көз шұқырынан шығатын ісіктер. Орбита ісіктері бастапқы (көз шұқырынан шығатын), екінші реттік (жақын жатқан тіндерден пайда болатын) және метастатикалық (өкпе қатерлі ісігі сияқты алыс мүшелерден таралатын) ісіктер болып үш санатқа бөлінеді. Ересектерде ең жиі кездесетін қатерсіз ісік — кавернозды гемангиома (қан тамырлы түйіндер), ал қатерлі ісіктер арасында лимфоидты ісіктер бірінші орында тұр.

Көз ісігінің белгілері қандай?

Көз ісігі көбіне ешқандай белгі бермеуі мүмкін. Әдетте көрумен байланысты мәселелер пайда болғанда анықталатын көз ісіктерінің белгілері көбіне басқа көз аурулары белгілеріне ұқсас болуы мүмкін. Көз ісігінің негізгі белгілері мыналар:

Толық немесе ішінара көру қабілетінің жоғалуы,

Бұлыңғыр көру,

Ауырсынусыз көру қабілетінің жоғалуы,

Көз алдында жарық жарқ-жарқ еткендей сезіну,

Көз қабағында түйін, жара, шиқан сияқты зақымдану,

Бір көздің ісінуі.

Көз ісігінің негізгі белгілерінің арасында ауырсынусыз көру қабілетінің жоғалуы да бар. Бұдан басқа, жоғарыда аталғандардан бөлек, сирек те болса, ісік белгілері арасында көз ауырсынуы да санала алады.

Көз ісігінің диагнозы қалай қойылады?

Бұлыңғыр көру, жарыққа сезімталдық, бір көздің ісінуі сияқты шағымдармен көз дәрігеріне жүгінген науқастардың алдымен медициналық анамнезі жиналады. Осы кезеңде науқастарға белгілердің басталу уақыты, күшейу дәрежесі сияқты мәселелер бойынша сұрақтар қойылады. Науқастың медициналық анамнезі жиналғаннан кейін кейбір бейнелеу әдістерінен пайдалануға болады. Көз қатерлі ісігі басында ешқандай белгі бермеуі мүмкін. Көз қатерлі ісіктерінің көпшілігі жоспарлы көз тексеруі кезінде анықталады. Сондықтан сіз де саласындағы маман көз дәрігерінен кеңес алып, тұрақты тексерулеріңізді өткізуді елемеңіз.

Дәрігерлер көз ісігіне күдіктенгенде науқастарды окулярлық онкология саласына бағыттайды. Көз ісігінің нақты диагнозы окулярлық онкология саласындағы маманның егжей-тегжейлі тексерісінен кейін қойылуы мүмкін. Окулярлық онкология мамандары көз қатерлі ісігін анықтау үшін оптикалық когерентті томография, яғни көз томографиясы сияқты әртүрлі бейнелеу әдістерін қолданады. Сонымен қатар, көз қатерлі ісігін анықтауда қолданылатын тағы бір бейнелеу әдісі — фундус флуоресцентті ангиография. Фундус флуоресцентті ангиография әдісі кезінде науқасқа тамыр арқылы контрастты зат енгізіледі. Бұл контрастты зат көз алмасына жеткенде көз тамырлары камера көмегімен егжей-тегжейлі зерттеледі.

Көз қатерлі ісігінің диагностикасы мен емінде мультидисциплинарлық тәсіл қолданылады. Көз қатерлі ісігін анықтауда қолданылатын бейнелеу әдістері көбіне диагноз үшін жеткілікті болғанымен, кейбір жағдайларда көз дәрігерлері күдікті түйіндерді растау және ісіктің қатерсіз не қатерлі екенін анықтау үшін биопсия (тіннен үлгі алу) жасау қажеттілігін сезінуі мүмкін.

Көз ісігі қалай емделеді?

Көз ісігін емдеуде маман дәрігерлер ісіктің орналасуы, түрі, науқастың жалпы денсаулық жағдайы сияқты факторларды ескере отырып, емдеу жоспарын дайындайды. Кішкентай және баяу дамитын ісіктерді белгілі бір уақыт бақылау ұсынылуы мүмкін. Сонымен бірге басқа қатерлі ісіктерді емдеудегідей, көз қатерлі ісігін емдеуде де радиотерапия, химиотерапия сияқты емдеу әдістері қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, көз қатерлі ісігін емдеуде хирургиялық емдеу әдістерінен де кеңінен пайдаланылады. Көз қатерлі ісігін емдеуде қолданылатын негізгі хирургиялық әдістер мыналар:

Иридэктомия: Иридэктомия — көбіне иристе (көздің түрлі-түсті бөлігінде) орналасқан кішкентай меланомаларды алу үшін жасалатын хирургиялық процедура.

Энуклеация: Көздегі ісік үлкен болған және/немесе басқа бөліктерге таралған қатерлі ісік жағдайларында сирек те болса көздің толық алынуы қажет болуы мүмкін. Энуклеация әдісі көбіне увеа немесе ретинада пайда болған қатерлі ісіктерді емдеуде қолданылады. Операциядан кейін көз ұясында пайда болған бос орынды толтыру үшін науқасқа көз протезі (орбиталды имплант) салынады

Экзентерация: Кейбір көз қатерлі ісігі жағдайларында көз алмасының айналасындағы тіндермен бірге алынуы қажет болуы мүмкін. Қатерлі ісік көз айналасында таралған жағдайларда экзентерация әдісі қолданылуы мүмкін.

Иридоциклэктомия: Көбіне ирис немесе цилиарлы қабатта пайда болатын кішкентай меланомаларды емдеуде қолданылатын, ирис және цилиарлы қабаттың бір бөлігі алынатын хирургиялық емдеу процедурасы.

Трансскляралды резекция: Көздің склера қабатынан кіріп, көздің ішкі бөлігіндегі хороидея немесе цилиарлы қабаттағы меланомаларды алу үшін қолданылатын емдеу әдісі.

Реконструктивті хирургия: Көз қатерлі ісігі операциясынан кейін көз аймағын эстетикалық та, функционалдық та жағынан қалпына келтіру мақсатында жасалатын хирургиялық процедуралар. Мысалы, көз қабағы ісіктерін алғаннан кейін көз қабағын эстетикалық және функционалдық тұрғыдан қалпына келтіру үшін эстетикалық және пластикалық хирургтердің көмегімен көз қабағын реконструкциялау жүргізілуі мүмкін.

Жиі қойылатын сұрақтар

Көз қатерлі ісігі сирек кездесетін қатерлі ісік түрлерінің бірі болғанымен, пайда болған кезде, ең алдымен көру денсаулығын қоса алғанда, жалпы денсаулыққа қауіп төндіретін қатерлі ісіктердің бірі болып табылады. Көз ісігі туралы жиі сұралатын сұрақтардың кейбіреулері төменде қарастырылған. Көз ісігі әр жастағы адамдарға әсер етсе де, әсіресе 50 жастан асқан ересектерде және иммундық жүйесі кез келген себеппен басылған адамдарда көз ісігі пайда болу қаупі жоғарырақ болуы мүмкін екенін көрсететін кейбір зерттеулер бар. Көз қатерлі ісігінің ең сипатты ерекшеліктерінің бірі — ауырсынусыз көру қабілетінің жоғалуы. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда бұлыңғыр көру, жарыққа сезімталдық, бір көздің ісінуі сияқты белгілерге ауырсыну да қосылуы мүмкін. Көз қатерлі ісігі әр жастағы адамда пайда болғанымен, кейбір зерттеулер көз қатерлі ісігі үшін қауіп факторлары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осы зерттеулерге сәйкес, 50 жастан асқан ересектерде көз қатерлі ісігі пайда болу қаупі жоғарырақ болуы мүмкін. Сонымен қатар, ашық терісі мен көз түсі бар адамдарда және/немесе күннің зиянды сәулелеріне ұзақ уақыт ұшыраған адамдарда да көз қатерлі ісігі пайда болу қаупі жоғарырақ болуы мүмкін екенін көрсететін кейбір зерттеулер бар. Көз қатерлі ісігінің белгілері көбіне басқа көз аурулары белгілеріне ұқсас келеді. Егер сізде көздің ісінуі, көру қабілетінің төмендеуі, жарыққа сезімталдық сияқты белгілер байқалса, уақытты босқа өткізбей, саласындағы маманнан кеңес алуды және тексерулеріңізден өтуді елемеңіз.