Тамырлардың бітелуі дегеніміз не? Белгілері, себептері және емдеу әдістері

Тамырлардың бітелуі дегеніміз не?

Тамырлардың бітелуі тамырларда холестерин, май, кальций сияқты заттардың жиналуы нәтижесінде қан ағымының ішінара азаюымен немесе толығымен тоқтауымен көрінетін денсаулық мәселесі. Егер ерте кезеңде диагностикаланбаса және қажетті шаралар қолданылмаса, тамырлардағы қан ағымының азаюы немесе тоқтауы жүрек ұстамасы, инсульт сияқты өмірге қауіп төндіретін асқынуларға әкелуі мүмкін. Тамырлардың бітелуі тамырлардың ішкі бетінде май, холестерин, кальций, жасушалық қалдықтар және қанның ұюына қатысатын фибрин сияқты заттардан тұратын бляшкалардың жиналуы салдарынан қан ағымының азаюымен немесе толығымен тоқтауымен көрінетін денсаулық мәселесі болып табылады. Тамырлардың бітелуі әдетте жүректен шығып, ағзадағы тіндер мен мүшелерге оттегі мен басқа да қоректік заттарға бай қанды тасымалдауға жауапты күретамырларды, яғни артерияларды зақымдайды. Әсіресе коронарлық артериялар (жүрек) бастапқы орында болып, ми немесе аяқ сияқты аймақтардағы күретамырларда бітелу пайда болған кезде, зақымдалған тамырға байланысты жүрек ұстамасы, сал ауруы сияқты күрделі асқынулар дамуы мүмкін.

Күретамырлар қалыпты жағдайда икемді құрылымға ие. Тамырлардың ішінде бляшкалар жинала бастаған сайын тамырдың диаметрі тарылып, тамыр икемділігін жоғалта бастайды. Атеросклероз, тамырдың қатаюы сияқты атаулармен де аталатын бұл жағдай уақыт өте келе тамыр ішімен аз қан ағуына, тіндер мен мүшелерге баратын қан ағымының азаюына немесе тоқтауына әкеледі.

Тамырлардың бітелуі ұзақ уақыт бойы ешқандай белгі бермей дамуы мүмкін. Сонымен қатар бітелу дәрежесі де белгілердің ауырлығына әсер етуі мүмкін. Мысалы, 30% тамыр бітелуі мен 60% тамыр бітелуінің белгілері арасында айырмашылық болуы мүмкін. Тамырларда жиналған бляшкалар көбейіп, қан ағымы айтарлықтай азайған сайын қол мен аяқ сияқты дене бөліктерінде ұю, құрысу, қатты ауырсыну сияқты симптомдар байқалуы мүмкін.

Тамырлардың бітелуі неліктен пайда болады?

Тамырлардың бітелуінің бірінші кезектегі себебі – атеросклероз, яғни тамырдың қатаюы. Сондықтан көбінесе атеросклероз және тамырлардың бітелуі бір-бірінің орнына қолданыла береді. Тамырлардың бітелуі әдетте егде жастағы адамдарға әсер ететін ауру деп ойлағанымен, кең таралған пікірге қарамастан, жас кезеңдерінен бастап тамырлардың ішкі бетінде майлы заттар жинала бастайды. Ағза бұл майлы қабатты жат зат ретінде қабылдайтындықтан, тамыр қабырғаларында қабыну процесі басталады. Ағза бұл жағдайды бақылауда ұстау үшін қорғаныс механизмі ретінде қабынған аймақтың айналасында талшықты қорғаныш қабық түзеді. Уақыт өте келе майлы тін, қабыну және талшықты тін бірігіп, бляшка деп аталатын қатайған заттарды түзеді. Бляшка тамыр ішінде бірте-бірте ү‘лкейіп, нәтижесінде тамыр ішіндегі қан ағымы азаюы немесе толығымен тоқтауы мүмкін.

Тамырлардың бітелуінің себептері арасында жоғары холестерин деңгейіне ие болу бірінші орындарда тұрады. Холестерин – жасуша құрылысына, дәрумендер немесе гормондарды синтездеуге сияқты маңызды метаболикалық қызметтерге қатысатын бауыр синтездейтін немесе жануарлардан алынатын өнімдер арқылы ағзаға қабылданатын балауыз тәрізді зат. LDL (жаман холестерин) және HDL (жақсы холестерин) болып екі санатқа бөлінетін холестерин қалыпты жағдайда ағза үшін пайдалы. Дегенмен, әсіресе жаман холестериннің ағзада тым көп мөлшерде болуы тамырларда бляшка түзілу қаупін арттыруы мүмкін.

Тамырлардың бітелуінің себебін нақты анықтау қиын болғанымен, кейбір факторлар қауіпті арттыруы мүмкін. Осыған сәйкес негізгі қауіп факторлары төмендегідей:

Гипертония, диабет (қант диабеті) сияқты созылмалы денсаулық мәселелері,

Әйелдерде 55 жастан, ерлерде 45 жастан асқан болу,

Отбасы мүшелерінде ерте жаста жүрек-қан тамырлары ауруының болуы,

Темекі және темекі өнімдерін тұтыну.

Аталғандардан басқа, қаныққан майларға бай, көкөністер мен жемістерге кедей тамақтану, физикалық белсенділіктің болмауы сияқты өмір салты әдеттері де тамырлардың бітелуі қаупін арттыруы мүмкін.

Тамырлардың бітелуінің белгілері қандай?

Тамырлардың бітелуі жүректен барлық тіндер мен мүшелерге қан тасымалдауды қамтамасыз ететін коронарлық артериялар, бас пен ми аймағына қан тасымалдауға жауапты каротидті артериялар (мойын күретамыры), аяқ пен қолдағы перифериялық артериялар бастапқы орында болып, дененің кез келген бөлігіндегі күретамырларға әсер етуі мүмкін. Тамырлардың бітелуінің белгілері зақымдалған тамырға және бітелу дәрежесіне байланысты әр түрлі болады. Осыған сәйкес коронарлық артерия ауруы ретінде де белгілі жүрек тамырлары бітелуінің белгілері төмендегідей:

Физикалық белсенділік кезінде пайда болатын ентігу,

Әсіресе күш түскенде күшейетін кеуде ауыруы,

Арқа, иық, қол және іш сияқты дене бөліктеріне таралатын ауырсыну,

Бас айналу,

Әлсіздік,

Жүрек қағуы,

Жүрек айнуы немесе ас қорытудың бұзылуы.

Жоғарыда аталған жүрек тамырларының бітелуі симптомдары ерте кезеңде байқалмаса және қажетті ем қолданылмаса, жүрек ұстамасы сияқты күрделі асқынуларға әкелуі мүмкін. Коронарлық артериялар сияқты церебральды артерияларда, яғни миға оттегіге бай қанды тасымалдауға жауапты күретамырларда да бітелу пайда болуы мүмкін. Каротидті артерия (мойын күретамыры) ауруы деп те аталатын мойын немесе ми тамырлары бітелуінің белгілері төмендегідей:

Беттің бір жағының салбырауы,

Дененің бір жағында сезімталдықтың жоғалуы,

Сөйлеудің бұзылуы,

Бір қолды немесе аяқты қозғалтудың қиындауы,

Бір немесе екі көзде де көру қабілетінің жоғалуы.

Мида тамыр бітелуі бар науқастарда белгілер әрқашан бірден байқалмай қалуы мүмкін. Кейбір жағдайларда сал ауруы (инсульт) кенеттен пайда болып, адамның өміріне қауіп төндіруі мүмкін.

Ал перифериялық артерия ауруы көбінесе аяқ немесе сирақ тамырларының бітелуімен көрінеді. Аяқ тамырларының бітелуінің белгілері дегенде бірінші кезекте мыналар ойға келеді:

Бұлшықеттердегі ауырсыну,

Әсіресе тік жатқан кезде табанда немесе аяқ саусақтарында күйдіру, ауырсыну,

Аяқтың дене басқа бөліктеріне қарағанда суығырақ болуы,

Қызару, көгеру сияқты аяқ немесе сирақ түсінің өзгеруі,

Аяқта жиі қайталанатын және баяу жазылатын жаралар.

Жүрек, ми және перифериялық артерия ауруларынан басқа көз тамырларында да бітелу пайда болуы мүмкін. Көздің торқабығына оттегіге бай қанды тасымалдайтын күретамырлардың бірі бітелген кезде орталық торқабық артериясының бітелуі ретінде де белгілі денсаулық мәселесі дамуы мүмкін. Бұл жағдай ішінара немесе толық көру қабілетінің жоғалуына әкелуі мүмкін.

Аталғандардан басқа, тамырлардың бітелуі бүйрек немесе ас қорыту жүйесі күретамырлары сияқты әр түрлі тін мен мүшелердегі тамырларға да әсер етуі мүмкін. Ас қорыту жүйесі зақымдалған жағдайларда жүрек айну, тәбеттің болмауы сияқты белгілер байқалса, бүйрек күретамырындағы бітелу зәр шығару жиілігінің өзгеруіне, ісінуге, тәбеттің болмауына, түсініксіз салмақ жоғалтуға сияқты симптомдарға әкелуі мүмкін.

Тамырлардың бітелуі қалай анықталады?

Мамандар әр түрлі себептермен жасаған қан талдаулары нәтижесінде холестерин немесе триглицерид деңгейінің жоғары екенін байқаса, науқаста тамырлардың бітелуі қаупі бар деп ойлауы мүмкін. Тамырлардың бітелуінің нақты диагнозы тек әр түрлі бейнелеу әдістерінің көмегімен қойылуы мүмкін. Тамырлардың бітелуін анықтауда қолданылатын ең тиімді әдістердің бірі ангиография деп аталатын тамырлардың ішіне арнайы зат егілгеннен кейін рентген сәулелерінің көмегімен тамырларды бейнелеуді қамтамасыз ететін әдіс болып табылады. Сонымен қатар компьютерлік томография (КТ), магниóтты-резонанстық бейнелеу (МРТ), бүйрек немесе мойын тамырларының бітелуінің белгілері байқалған науқастарда допплер ультрадыбысы сияқты бейнелеу әдістері де тамырларда кез келген тарылудың бар-жоғын тексеру үшін қолданылуы мүмкін.

Мамандар жүрек тамырларының бітелуі белгілерін байқаса, стресс-тест ретінде де белгілі күш түсіру тестін жасауды ұсына алады. Науқас күш салған кезде орындалатын бұл тест күш түскен кезде жүрек ырғағы мен қан қысымындағы өзгерістерді бақылауға мүмкіндік береді. Дәрігерлер тест нәтижесінде ауытқу анықтаса, ангиография сияқты қосымша тексерулерге жүгіне алады.

Тамырлардың бітелуі қалай емделеді?

Тамырлардың бітелуін емдеу тамырдағы тарылудың ауырлығына, зақымдалған тамыр орналасқан аймаққа және науқастың жалпы денсаулық жағдайына байланысты өзгеруі мүмкін. Денесінің кез келген тамырында бітелу анықталған науқастарға мамандар бірінші кезекте ұйынды түзілу қаупін азайту үшін қанды сұйылтатын қасиеті бар дәрі-дәрмектерді жазып бере алады. Сонымен қатар жүрек тамырларының бітелуін емдеу үшін ангиопластика арқылы баллон немесе стент қою туралы шешім қабылдай алады. Екі әдістің де мақсаты – тамырдағы бітелуді жою. Мамандар бұл әдісті ми тамырларының бітелуін емдеу үшін де қолдана алады.

Олардан басқа, коронарлық артерия бітелулерін әрқашан стент немесе баллонды ангиопластика арқылы ашу мүмкін болмауы мүмкін. Бұл жағдайда дененің аяқ сияқты басқа бөлігінен алынған тамырмен тамырдағы бітелудің арғы жағына айналма жол жасау (шунттау) туралы шешім қабылдануы мүмкін. Әсіресе жүрек бұлшықетіне көп мөлшерде қан айдауға жауапты сол жақ коронарлық артерия бітелулерінде немесе бірден артық тамырда бітелу болған жағдайларда мамандар коронарлық артериялық шунттау операциясының қажет екенін шеше алады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Мамандар жеңіл дәрежедегі бітелулерде қанды сұйылтатын дәрілерден немесе холестеринді төмендетуге көмектесетін дәрілерден пайдалана алады. Ауыр дәрежедегі бітелуі бар науқастарда болса баллон немесе стент ангиопластикасы, коронарлық артериялық шунттау операциясына жүгінуге болады. Көз тамырларының бітелуін емдеу кезінде мамандар гипербариялық оттегі терапиясын (жоғары қысым астында науқастарға таза оттегімен тыныс алдыру) қолдана алатындай, тамырдағы ұйындыны ерітуге көмектесетін кейбір дәрілерден де пайдалана алады. Ми тамырларының бітелуі, церебральды артерия бітелулерінде қанды сұйылтатын дәрілермен ұйындыны таратуға тырысу бірінші кезектегі емдеу нұсқасы болып табылады. Дәрі-дәрмекпен емдеу жеткіліксіз болған немесе бітелуі ауыр дәрежедегі науқастарда мамандар кесу арқылы мойын күретамырындағы бляшканы шығару үшін каротидті эндартерэктомия деп аталатын хирургиялық процедураға жүгіне алады. Тамырлардағы бітелу тіндер мен мүшелерге оттегі мен қоректік заттарға бай қанның тасымалдануына кедергі келтіргендіктен ауырсыну, күйдіру, ұю сияқты симптомдарға әкелуі мүмкін. Тамырлардың бітелуі жазылуы үшін тұрақты ем, салауатты өмір салты әдеттері және дәрі-дәрмекті қолдану қажет. Емдеу процесінде мамандар холестеринді төмендететін немесе қан сұйылтатын дәрілерді, қажет болған жағдайда хирургиялық араласуларды пайдалана алады. Олардан басқа, тұрақты және салауатты тамақтану, дәрігердің бақылауымен тұрақты жаттығу жасау, темекі мен алкоголь сияқты денсаулыққа зиянды әдеттерден аулақ болу да маңызды. Тамырлардың бітелуінің өздігінен жазылуы қиын. Дегенмен, тұрақты жаттығу жасау, темекі шегуден бас тарту сияқты кейбір өмір салты әдеттері аурудың өршуіне жол бермеуге көмектесе алады. Холестеринді төмендетуші немесе қан сұйылтушы дәрілер бітелуді толығымен жоймаса да, өршуін баяулата алады және жаңа бляшка түзілуінің алдын алуға көмектеседі. Қан сұйылтушы дәрілер қанның ұюының алдын алуға көмектесіп, тамырлар ішінде еркін айналуын қамтамасыз ете алады. Сонымен қатар бұл дәрілердің бар бітелуді толығымен жоя алатынын айту дұрыс болмайды. Кейбір жағдайларда мамандар аурудың өршуінің алдын алу үшін әр түрлі дәрілерді жазып берсе де, тамырлардың бітелуінің толығымен ашылуы үшін стент немесе баллонды ангиопластика, олар жеткіліксіз болған жағдайларда хирургиялық операциялар қажет болуы мүмкін. Ангиопластика әдісімен ашық операциясыз бітелген тамырлар ашылуы мүмкін.

Егер тамырлардың бітелуі белгілерін бастан кешіп жатсаңыз немесе қауіп факторларына ие болсаңыз, уақыт жоғалтпай Жүрек-қан тамырлары хирургиясы мамандарымыздан қолдау алыңыз. Ерте диагноз өмірді сақтайды! Кездесу ұйымдастыру үшін дереу бізбен байланысыңыз.