Аорта аневризмасы дегеніміз не?

Аорта аневризмасы

Жүректің негізгі артериясы (тамыр) болып табылатын аорта оттегіге бай қанды жүректен денеге тасымалдауда рөл атқарады. Кейбір жағдайларда аорта қабырғалары әлсірейді және ісіну пайда болуы мүмкін. Бұл ісіну аорта аневризмасы деп аталады және кеңею диаметріне байланысты жарылу қаупі жоғары деп анықталса, онда қысқа мерзімде емдік араласу қажет болуы мүмкін. Ерте кезеңде диагноз қойылуы аневризманы бақылауға алуды жеңілдетеді, ал көбінесе аневризманың жарылуы салдарынан шұғыл араласуды қажет ететін, өмірге қауіп төндіретін жағдайда анықталады. Алайда кейбір адамдарда ерте диагнозды жеңілдететін белгілер болады. Сонымен қатар қауіпті деп саналатын адамдардың да тұрақты тексерістен өтуі арқылы аневризма ерте анықталып, уақытында араласу арқылы жарылулардың алдын алуға болады.

Аорта аневризмасы дегеніміз не?

Аорта — жүректен қан мен оттегіні тасымалдайтын дененің ең үлкен артериясы. Аорта тамыры жүректен кеуде және іш арқылы өтіп, дене мен ағзаларға оттегіге бай қанды таратуды қамтамасыз етеді. Аневризма болса — қан қысымына байланысты дамитын шар тәрізді тамыр шығыңқысы. Аорта құрылымы бойынша қалыпты қан қысымына төзе алатын қалың қабырғаларға ие. Алайда аорта қабырғасында пайда болған әлсіздік осы аймақта тамыр диаметрінің ұлғаюына және аневризма дамуына себеп болуы мүмкін. Тамыр диаметрі қалыпты диаметрінен бір жарым есеге артқанда аневризма ретінде анықталады. Аневризмада пайда болған ісіну ұлғайғанда жарылуы мүмкін және өлімге әкелетін ауыр қан кетулерге себеп болуы мүмкін. Аневризма бақылауға алынбаған жағдайда артерия қабырғасының жарылуына, қанның қабырғалар арасынан сорылуына немесе ішінде ұйық түзіп, кейін олардың алға жылжуы салдарынан перифериялық артериялардың тарылуына байланысты зақымға себеп болуы мүмкін. Аорта аневризмалары пайда болған аймаққа байланысты екі негізгі түрге бөлінеді.

Абдоминалды аорта аневризмасы

Аневризма ең жиі кездесетін аймақ — абдоминалды аймақ. Аортаның іштік бөлігін құрайтын абдоминалды аорта оттегіге бай қанды іш қуысына және төменгі аяқ-қолдарға жеткізу үшін жұмыс істейді. Абдоминалды аорта аневризмасы осы аймақта болатын ісінуді білдіреді.

Торакальды аорта аневризмасы

Торакальды аорта аорталық доғаның жоғарғы бөлігінде кері U пішінінде орналасқан және аортаның кеуде бөлігін құрайды. Яғни жүректен шығып іш аймағына жеткенге дейінгі бөлікті торакальды аорта деп атайды. Торакальды аорта аневризмасы болса — жүректен диафрагманың жоғарғы жағында орналасқан аорта бөлігінде пайда болатын ісінуді немесе шар тәрізді кеңеюді білдіреді. Ол жүрек аневризмасы деп те аталады.

Аорта аневризмасы неліктен пайда болады?

Аневризма тамыр қабырғасының әлсіреуіне байланысты туындайтын ауру. Сондықтан тамыр қабырғасының әлсіреуіне себеп болатын жағдайлар аневризма үшін де қауіп факторы болып табылады. Аневризма туа біткен жағдай ретінде пайда болуы мүмкін, сондай-ақ кейінірек те дамуы мүмкін. Әсіресе жастың ұлғаюы, генетикалық және қоршаған орта факторлары аорта аневризмасының қалыптасуында рөл атқарады. Әсіресе 65 жастан асқан ересектерде аорта аневризмасы қаупі жоғары деп саналады. Сонымен бірге ер адамдарда аорта аневризмасы жиірек кездеседі. Бірінші дәрежелі туыстарда аорта аневризмасы болған тарихы да қауіп факторларының қатарына кіреді. Темекі шегудің қауіп факторы ретінде қабылдануының себебі — аорта аневризмасының жарылу қаупін арттыруы. Тамырларда май қалдықтарының пайда болуы және тамыр тарылуына себеп болатын атеросклероз ең көп таралған себептердің қатарына кіреді. Аорта аневризмасының жалпы себептері мен қауіп факторлары мынадай:

Атеросклероз (тамыр қатаюы)

Артерия қабынуы

Генетикалық факторлар (Марфан синдромы және Элерс-Данлос синдромы)

Аорта жарақаттары

Сифилис

Инфекциялар

Жоғары қан қысымы

Кенеттен болған жарақаттарға байланысты жарақаттар

Жоғары холестерин

Отбасында аневризма тарихы

Ілгерілеген жас

Темекі шегу

Ағзаның басқа бөліктерінде орналасқан аневризмалар

Бүйрек жеткіліксіздігі

Созылмалы обструктивті өкпе ауруы (ӨСОА)

Васкулит

Аорта аневризмасының белгілері қандай?

Аорта аневризмасының белгілерінде аневризманың қай аймақта дамығаны рөл атқарады. Тыныс алудың қиындауы, арқа немесе иық ауыруы, асқазан ауыруы, толықтық сезімі — себебіне қарай өзгеруі мүмкін жалпы белгілер. Алайда аневризмалар көбінесе жарылмай белгі туындатпайды. Егер аневризма жарылған болса және осыған байланысты белгі туындатса, шұғыл араласуды және емдеуді қажет етеді. Аневризманың белгілері орналасқан аймаққа байланысты болғандай, процестің жүруіне қарай да өзгеріп отырады. Егер аорта аневризмасы әлі жарылмаған болса және өсіп жатқан болса, белгілер мыналар:

Тыныс алудың қиындауы

Толықтық сезімі

Аневризма орналасқан аймақтағы ауырсыну

Жұтынудың қиындығы

Қолдарда, мойында немесе бетте ісіну

Бірақ егер аневризма жарылған болса және шұғыл араласу қажет болса, адамда мынадай белгілер туындайды:

Баста айналу

Жүрек соғуының жиілеуі

Кенеттен және қатты кеуде ауыруы, іштегі ауыру немесе арқа ауыруы

Іштегі аорта аневризмасының белгілері

Аневризма егер абдоминалды аорта аневризмасы болса, әдетте іш аймағына әсер ететін белгілер туындатады. Бұлар аневризма жарылмаған болса, өтпейтін іш және бел ауыруы, іш аймағында жүрек соғу сезімі түрінде көрінеді. Ал егер іште орналасқан аневризма жарылған болса, іш пен белде кенеттен ауырсыну, баста айналу, терлеу, жүрек соғуының жиілеуі, бозарған түс және естен тану белгілерімен көрінеді.

Кеудедегі аорта аневризмасының белгілері

Торакальды аорта аневризмасы кеудеде баяу өседі және басында белгі туындатпайды. Алайда өсе бастағанда арқа ауыруына, жөтелге, дауыстың қарлығуына, тыныс алудың қиындауына және кеудеде сезімталдыққа себеп болуы мүмкін. Егер бұл өсу аневризманың жарылуына әкелсе, сананың жоғалуы, тыныс алудың қиындауы, қан қысымының төмендеуі және жұтынудың қиындығы байқалады.

Аорта аневризмасының диагнозы қалай қойылады?

Аорта аневризмаларының көп бөлігі белгі туындатпағанымен, тұрақты тексерулер арқылы диагноз қою қиын емес. Алайда адам тұрақты тексеруден өтпесе, аневризманың жарылғаннан кейін анықталу қаупі жоғары. Егер адамда аорта аневризмасының дамуы қаупі жоғары болса немесе аневризманы көрсететін белгілері бар болса, бейнелеу әдістеріне жүгінеді. Бұлар компьютерлік томография, ангиография және ультрадыбыс болуы мүмкін. Бейнелеу әдістерінен бұрын дәрігер физикалық тексеру жүргізеді. Бұл тексеруде дәрігер жүректі тыңдайды, пульсті тексереді және белгілерді бағалайды. Содан кейін ультрадыбыс арқылы аорта диаметрі зерттеледі. Егер аорта диаметрі қажетті көлемнен үлкен болса, басқа скрининг сынақтарына жүгінуге болады. Аорта аневризмасын бағалау үшін қолданылатын сынақтар мыналар:

Ультрадыбыс:Ультрадыбыс аортаны уақыт бойы бақылауға көмектеседі, сонымен қатар аневризма өлшемі туралы ақпарат бере алады. Әсіресе абдоминалды аорта аневризмасы үшін таңдалады.

Эхокардиография:Аорта аневризмасының өлшемі туралы ақпарат береді, сонымен қатар торакальды аорта туралы хабардар болуға мүмкіндік береді.

МРТ:МРТ аневризманың өлшемі, пішіні және орналасуы туралы ақпарат алуға көмектеседі.

Аорта аневризмасына скрининг кімдерге жүргізіледі?

Аорта аневризмасы үшін кейбір адамдарды тұрақты түрде тексеру қажет. Себебі әдетте белгі бермейтін бұл жағдай ерте анықталғанда жарылмай бақылауға алынуы мүмкін. Аорта аневризмасына скрининг жүргізу қажет адамдардың ерекшеліктері мыналар:

65-75 жас аралығында бұған дейін темекі шеккен адамдар (әсіресе ер адамдар)

Темекі шекпесе де, отбасында аневризма тарихы бар адамдар

75 жас және одан үлкен, бірінші дәрежелі туыстарында аневризма кездескен адамдар

Перифериялық артерия ауруының тарихы бар адамдар (5)

Аорта аневризмасын емдеу әдістері

Аорта аневризмасын емдеу аневризманың жарылған-жарылмағанына байланысты өзгереді. Егер аневризма әлі жарылмаған болса, аневризманың жарылатындай дәрежеде өсуіне жол бермеу керек. Бұл кезеңде аневризманың өсу деңгейі де скрининг сынақтары арқылы тұрақты түрде зерттеледі. Мақсат — аневризманың жарылатындай дәрежеде өсуін болдырмау. Бұл кезеңде аневризма көлемінің ұлғаюын болдырмау үшін холестерин дәрілері немесе қан қысымын реттейтін дәрілер тағайындалуы мүмкін.

Адамда болған аневризманың көлемі мен өсу жылдамдығына байланысты хирургиялық процедура таңдалуы мүмкін. Жүргізілген операциялардан кейін графт деп аталатын қақпақ айналасында қан кету, қанның ұюы, инфекция және графттың орнынан ығысуы сияқты асқынулар пайда болуы мүмкін. Сондықтан адам емдеуден кейін де тұрақты тексеруге баруы керек. Сонымен қатар адамның өмір салтында жасайтын өзгерістері де емдеу процесінде рөл атқарады. Өмір салтында жүзеге асырылатын өзгерістер мыналар:

Темекіні тастау: Темекі шегу аневризманың тез өсуіне себеп болып, жарылуға әкелуі мүмкін.

Жүректі қорғайтын диетаны ұстану: Жүрек-тамыр денсаулығын қолдайтын тамақтану режимі жоғары қан қысымын және холестеринді төмендетуші әсер көрсетіп, жарылулардың алдын алуға көмектеседі.

Стресті басқару: Стресті өмір салты қан қысымының көтерілуіне себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай бар аневризманың ауыр өтуіне әсер етеді.

Физикалық белсенді болу: Дәрігердің бақылауымен орындалатын физикалық белсенділік адамның емдеу процесін қолдауға көмектеседі (5).

Хирургиялық әдіс

Хирургиялық жолмен жүзеге асырылатын аневризманы қалпына келтіру, әсіресе жарылу жағдайларында таңдалады. Ашық хирургия деп те аталатын бұл әдіс аневризманың жарылуын немесе жарылудан кейінгі зақымды қалпына келтіруді мақсат етеді. Проблемасы бар аорта орналасқан аймақ ашылып, зақымдалған бөлік алынады және бұл аймақ графт деп аталатын синтетикалық түтікпен ауыстырылады. Бұл түтік тамырдан қанның қауіпсіз өтуіне мүмкіндік береді. Егер аневризма абдоминалды болса, іштің сәл төменгі жағынан кесе ашылады. Ал егер аневризма торакальды болса, кеудеде кесуге қажеттілік туындайды.

Эндоваскулярлық әдіс

Хирургиялық әдісте қолданылатын графт эндоваскулярлық әдісте үлкен кесулерсіз тамырға орналастырылады. Ол үшін адамға минималды инвазивті әдіспен катетер қолданылып, графт қажетті аймаққа жеткізіледі. Қолайлы нүктеде ашылған кесуден катетер деп аталатын түтік аортаға дейін жаңа қақпақты жылжытады. Қалпына келтіру керек әлсіз нүктеге графт орналастырылып, шар тәрізді ісінудің алдын алу мақсатталады. Орналастырылған стент-графт қанның ағуына кері әсер етпейді және қан ағысы сау түрде жалғасады.

Аорта аневризмасы жарылған кезде өмірге қауіп төндіруі мүмкін мәселе болып табылады. Сондықтан қауіпті адамдар аневризманың бар-жоқтығын тұрақты тексерулер арқылы бақылауы керек. Дәл осылай аневризма бар екені байқалған адамдар үшін де өсуді бақылау өте маңызды. Әсіресе жастың ұлғаюымен және генетикалық факторлармен тығыз байланысты бұл жағдай өмір салтына жасалған өзгерістер мен хирургиялық процедуралар арқылы бақылауға алынуы мүмкін. Егер адамда аорта аневризмасы бар болса және күтпеген белгілер пайда болса, жарылу қаупіне байланысты мүмкіндігінше тез арада денсаулық сақтау мекемесіне жүгіну керек.