Панувеит деген не? Белгілері қандай? Диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?

Панувеит – көздің увеа қабығының барлық бөліктерін зақымдайтын сирек, бірақ ауыр қабыну түрі. Ауру емделмеген жағдайда катаракта, глаукома және торлы қабықтың ажырауы сияқты асқынуларға әкелуі мүмкін. Бұл мақалада панувеиттің белгілері, диагностикасы және емі туралы білуіңіз керек барлық мәліметті түсіндіреміз. Әсіресе ерте диагноз қою мен дұрыс емдеу тәсілі көз саулығын сақтауда аса маңызды.

Панувеит деген не?

Панувеит – көздің ортаңғы қабатын құрайтын увеаның барлық бөліктерінде пайда болатын жайылған қабыну. Бұл ауру кезінде көздің алдыңғы және артқы бөліктері бір уақытта зақымдалады.

Увеа деген не және оның қызметі қандай?

Увеа – көздің ортаңғы қабатында орналасқан және үш бөлек құрылымнан тұратын қабық. Бұл қабат тамырларға, жүйке талшықтарына және дәнекер тін жасушаларына бай. Сыртында склера (көздің ақ бөлігі), ішінде retina орналасқан.

Увеаның үш негізгі бөлігі бар. Ирис – көздің түрлі-түсті бөлігі және көз қарашығының көлемін бақылайды. Оның ішіндегі пигмент жасушаларының мөлшері көздің түсін анықтайды. Цилиарлы дене – ирис түбірінен басталып, хориоидеяға дейін созылатын және линзаны өз орнында ұстап тұратын құрылым. Сонымен қатар ол көздің алдыңғы бөлігін толтыратын мөлдір сұйықтықты бөледі. Хориоидея – retina-ны қоректендіретін, жұқа қан тамырларымен қапталған тамырлы қабат. Осы үш құрылым бірге көздің қоректенуін және көру қызметін қолдайды.

Панувеиттің басқа увеит түрлерінен айырмашылығы

Увеит ауруы қабынудың орналасқан аймағына қарай әртүрлі түрлерге бөлінеді. Алдыңғы увеит көздің алдыңғы бөлігінде ирис пен оның айналасындағы тіндерді зақымдайды. Бұл – ең жиі кездесетін увеит түрі. Ортаңғы увеит көздің ортасындағы vitreus қабатында дамиды. Артқы увеит көздің артқы бөлігінде хориоидея мен retina-ны зақымдайды.

Панувеит басқа увеит түрлерінен айырмашылығы ретінде көздің барлық алдыңғы және ішкі қабаттарын зақымдайды. Оны anterior және posterior увеиттің қосындысы деп түсінуге болады. Көздің алдыңғы бөлігіндегі ирис, артқы бөлігіндегі retina мен хориоидея, сондай-ақ көз ішіндегі сұйықтықтың өзі де зақымдануы мүмкін. Сондықтан ол көру қабілетінің айқын төмендеуіне және асқынуларға әкелу қаупін арттырады.

Аурудың таралу жиілігі

Елімізде жүргізілген зерттеулерде панувеит жиілігі 26,7% болып, алдыңғы увеиттен кейінгі екінші ең жиі кездесетін увеит тобы ретінде көрсетіледі. Бұл көрсеткіш панувеиттің салыстырмалы түрде жиі кездесетін ауру екенін білдіреді.

Түркияда панувеиттің ең маңызды себебі – Behçet ауруы. Behçet ауруы және себебі анықталмаған (идиопатиялық) панувеит – негізгі екі себептің қатарына кіреді. Әсіресе жас ересектерде кездесетін бұл ауру дұрыс диагноз бен емдеуді қажет етеді.

Панувеиттің белгілері қандай?

Панувеиттің белгісі көздің әртүрлі бөліктері бір мезгілде зақымданғандықтан, кең ауқымды клиникалық көрініс береді. Көздің алдыңғы және артқы бөліктерінде қабыну болғандықтан, шағымдар айқынырақ байқалады.

Көзге қатысты белгілер

Көз ауыруы – панувеиттің ең жиі кездесетін белгісі. Бұл ауырсыну көбіне өткір немесе солқылдаған түрде сипатталады. Көзіңізде жеңіл жайсыздықтан қатты сыздауға дейінгі әртүрлі деңгейдегі ауырсыну сезілуі мүмкін. Ауыру іріңсіз, тұйық сезім түрінде де болуы ықтимал.

Көздің ақ бөлігінде (склера) айқын қызару байқалады. Бұл қызару қызғылт немесе қызыл түсті болуы мүмкін. Жарыққа сезімталдық (fotofobi) дамиды және көздеріңіз жарқын жарыққа тым сезімтал болып қалады. Сонымен қатар көзден шамадан тыс жас ағу да байқалуы мүмкін.

Бұған қоса көзде қан кернеу және көз қарығу сияқты жағдайлар болуы мүмкін. Қарашықтың пішіні дөңгелектен бұзылып, дұрыс емес формаға ауысуы мүмкін. Қабыну салдарынан ирис линзаға немесе шеткі тіндерге жабысып қалуы мүмкін. Кейбір жағдайларда көздің алдыңғы бөлігінің төменгі жағында ақ сұйықтықтың жиналуы (гипопион) байқалады.

Көруге қатысты белгілер

Бұлыңғыр көру – панувеиттің маңызды белгісі. Увеа қабығындағы қабыну retina-ға әсер еткендіктен, көру айқындылығы төмендейді. Егер қабыну көздің ішіне күшті таралса, бұлыңғыр көру айқынырақ болады.

Көз алдында ұшатын дақтар немесе нүктелерді көру жиі кездесетін белгі. Кейде жарық жарқылдарын немесе кенет жарық шағылуларын сезінуіңіз мүмкін. Әсіресе зақымданған көздің көру өрісінде бос аймақтар немесе жетіспейтін бөліктер байқалуы мүмкін.

Көру өткірлігі айтарлықтай төмендеуі мүмкін. Қатты бұлыңғыр көру және үдемелі көру жоғалуы дамуы ықтимал. Көрудің жанындағы заттарды байқау қабілеті де азаюы мүмкін. Егер орталық көруге жауапты аймақ зақымданса, көру кенет төмендеуі мүмкін.

Бір жақты немесе екі жақты белгілер

Панувеит бір көзде де, екі көзде де бір уақытта пайда болуы мүмкін. Увеит көбіне екі көзді қатар зақымдайды. Дегенмен кейбір жағдайларда алдымен бір көзден басталып, кейін екінші көзге таралуы мүмкін.

Белгілер кенеттен пайда болуы немесе бірнеше күн ішінде баяу дамуы мүмкін. Егер ауру орталық көруге қатысты аймақты зақымдаса, көруде кенет төмендеу байқалады.

Шұғыл араласуды қажет ететін жағдайлар

Панувеит – шұғыл араласуды қажет ететін ауру. Ерте диагноз және емдеу көру жоғалуын болдырмау үшін өмірлік маңызға ие. Көздегі белгілер кенет басталып, тез нашарлауы мүмкін.

Төмендегі жағдайларда уақыт жоғалтпай офтальмологқа көрінуіңіз керек: кенет және қатты көру жоғалуы, орталық көрудің зақымдануы, айқын көз ауыруымен бірге қызару, үдемелі көру бұзылыстары. Емделмеген жағдайда тұрақты соқырлыққа әкелуі мүмкін. Сондықтан белгілер пайда болғанда увеит саласында тәжірибесі бар көз дәрігеріне дереу қаралу қажет.

Панувеиттің себептері мен қауіп факторлары

Панувеиттің дамуына әртүрлі себептер әсер етуі мүмкін. Кей жағдайларда негізгі себеп нақты анықталса, зерттелген жағдайлардың шамамен 30%-ында нақты себеп табылмайды. Мұндай жағдайлар идиопатиялық деп аталады.

Инфекциялар

Бактерия, вирус, саңырауқұлақ және паразиттік инфекциялар панувеит жағдайларының елеулі бөлігін құрайды. Toxoplasma – инфекциялық панувеиттің ең жиі себебі, одан кейін herpes инфекциясы келеді. Бактериялық панувеит сирек кездеседі, бірақ сифилис, туберкулез және Lyme ауруы сияқты жағдайлар ауыр клиникалық көрініске әкелуі мүмкін.

Туберкулезге байланысты панувеиттің жиілігі аймаққа қарай өзгереді. Елімізде жүргізілген зерттеулерде 0,3% деп хабарланған. Әсіресе HIV инфекциясының артуымен бірге сифилистің жиілігі соңғы жылдары өскен. Herpes вирустары, CMV retiniti және toxoplasmosis сияқты паразиттік аурулар да көз тіндерінде қабынуға себеп болуы мүмкін.

Көз жарақатынан кейін дамитын эндофтальмит жағдайларында, өтуші жарақаттарда 3%–30% аралығында ауыр панувеит дамуы мүмкін. Бактерия енуіне байланысты пайда болатын бұл жағдай шұғыл емдеуді қажет етеді.

Аутоиммундық аурулар

Иммундық жүйе аурулары панувеиттің жетекші себептерінің бірі болып табылады. Behçet ауруы елімізде панувеиттің ең жиі себебі саналады. Анкилоздаушы спондилит, саркоидоз, ревматоидты артрит және псориаздық артрит сияқты ревматологиялық жағдайлар да панувеитке әкелуі мүмкін.

Крон ауруы және ойық жаралы колит сияқты ішектің қабыну аурулары, жүйелі қызыл жегі және Vogt Koyanagi Harada ауруы да маңызды аутоиммундық себептердің қатарына жатады. Бұл ауруларда иммундық жүйе қате түрде көз тіндерін нысанаға алады.

HLA-B27 генетикалық өзгерісін тасымалдау панувеит үшін де, қабынбалы ревматизм аурулары үшін де қауіп факторын құрайды. Сондықтан бір отбасында бірнеше адамда бұл жағдайлардың кездесу ықтималдығы артады.

Көз жарақаттары мен жарақаттық зақымданулар

Көзге соққы түсуі немесе хирургиялық операциялардан кейін дамитын қабыну панувеиттің басқа маңызды себептерінің бірі болып табылады. Лас жара, алынбаған көз ішілік бөгде зат, линза капсуласының жыртылуы және кешіктірілген жөндеу жарақаттан кейінгі панувеитпен байланысты факторлар болып саналады.

Кейде клиникалық белгі бермейтін, өздігінен жабылып қалатын шағын жараның өзі ауыр панувеитке әкелуі мүмкін. Ағаш бұтағы сияқты органикалық материалдармен немесе жіңішке тікенектермен жарақаттанғаннан кейін Staphylococcus epidermidis сияқты бактериялар көз ішіне еніп, инфекция туғызуы мүмкін.

Идиопатиялық панувеит

Мұқият тексеру жүргізілгенімен, жағдайлардың шамамен 30%-ында нақты себеп анықталмайды. Мұндай жағдайлар идиопатиялық панувеит деп жіктеледі. Генетикалық бейімділік кейбір адамдарды панувеитке көбірек бейім етеді.

Дәрі қолдану және басқа себептер

Кейбір дәрілер көз тіндерінде қабынуға және панувеиттің дамуына себеп болуы мүмкін. Иммундық жүйеге әсер ететін дәрілер, химиотерапиялық препараттар және кейбір биологиялық емдер панувеит қаупін арттыра алады. Сирек жағдайда антибиотиктер, вирусқа қарсы дәрілер және көз қысымын түсіретін тамшылар да осындай жағдайға әкелуі мүмкін.

Бұған қоса, саркоидоз, лимфома сияқты кейбір қатерлі ісіктер және уытты заттарға ұшырау да панувеит дамуына себеп болуы ықтимал.

Панувеит диагнозы қалай қойылады?

Дұрыс панувеит диагнозын қою тәжірибелі офтальмологтың кешенді бағалауын қажет етеді. Диагностикалық үдеріс стандартты бір алгоритммен жүрмейді және әр науқастың клиникалық жағдайына қарай анықталады.

Көз тексеруі және бастапқы бағалау

Дәрігер алдымен сіздің шағымдарыңызды мұқият жинап, егжей-тегжейлі көз тексеруін жүргізеді. Көру өткірлігі өлшенеді және қарашықтардың жарыққа жауабы бағаланады. Көз ішілік қысым тонометрия арқылы өлшенеді.

Биомикроскопия (саңылаулы шам) – диагноз қоюдағы ең маңызды қадам. Бұл құрал көздің алдыңғы бөлігіндегі қабыну жасушаларын (Tyndall) көрсетеді. Кейін қарашық кеңейтіліп, офтальмоскоп арқылы көздің артқы бөлігі тексеріледі. Retina, қан тамырлары және басқа ішкі құрылымдар егжей-тегжейлі бағаланады.

Кейбір жағдайларда көздің алдыңғы бөлігіндегі сұйықтықтың ағымын тексеру үшін гониоскопия жасалады. Тәжірибелі дәрігер кейбір панувеит түрлерін тек қарау арқылы-ақ анықтай алады.

Бейнелеу тексерулері

Оптикалық когерентті томография (OCT) көздің retina және хориоидея қабаттарын бейнелеуге мүмкіндік береді. Бұл тест макула ісінуі сияқты асқынуларды бағалау үшін қолданылады. Флюоресцеиндік ангиография (FFA) retina тамырларын зерттеп, васкулитті және басқа тамырлық мәселелерді анықтайды. Индоцианин жасылы ангиографиясы (ICG) хориоидальды зақымдануды көрсетеді.

Көздің ультрадыбыстық зерттеуі ішкі құрылымдарды егжей-тегжейлі көруге көмектеседі. Әсіресе көз ішіндегі мөлдірлену қатты төмендесе, бұл әдіс пайдалы. Кейбір жағдайларда компьютерлік томография (КТ) немесе магниттік-резонанстық томография (МРТ) сияқты қосымша бейнелеу әдістері қажет болуы мүмкін.

Зертханалық талдаулар

Негізгі себепті табу үшін қан талдаулары тағайындалады. HLA-B27, CRP, ЭТЖ сияқты талдаулар ревматологиялық ауруларды анықтау үшін жасалады. Behçet-ке қатысты тесттер және инфекция серологиясы да маңызды.

Молекулалық тесттер барған сайын жиі қолданылып келеді. Varicella-zoster вирусы (VZV), herpes simplex вирусы (HSV) және cytomegalovirus (CMV) тесттері инфекцияны жоққа шығару үшін жүргізіледі. Әсіресе алдыңғы камерадан алынған үлгілерде жоғары нәтиже береді.

Негізгі себепті зерттеу

Жүйелік ауруға күдік болса, тиісті дене тексерісі мен талдаулар қажет. Негізінен инфекциялық аурулар мен ревматологиялық аурулар зерттелуі тиіс. Өкпе рентгені саркоидоз және туберкулез үшін түсіріледі.

Дәрігер сізді ревматологқа жіберуі мүмкін. Кейбір жағдайларда неврология, пульмонология немесе жұқпалы аурулар маманының кеңесі қажет болуы мүмкін. Кейде негізгі ауруды анықтау өте қиын болып, панувеиттің себебі жылдар өткен соң ғана табылуы мүмкін.

Панувеит қалай емделеді?

Панувеитті емдеу қабынуды тез бақылауға алып, көру жоғалуын болдырмауды мақсат етеді. Емдеу тәсілі аурудың ауырлығына және негізгі себепке байланысты анықталады.

Кортикостероидпен емдеу

Құрамында кортизон бар дәрілер панувеит емінің негізгі тірегі болып табылады. Көздегі қабынуды күшті басатын бұл дәрілер әртүрлі жолмен қолданылады.

Жергілікті стероид тамшылары әсіресе алдыңғы увеитте қолданылады. Тамшы емі жеткіліксіз болса, жедел кезеңде ішке қабылданатын кортизон қажет болуы мүмкін. Жүйелік кортикостероидтар артқы увеиті немесе панувеиті бар науқастарға тағайындалады. Қарашықты кеңейтетін тамшылар жабысулардың алдын алу және ауырсынуды азайту үшін кортикостероидпен бірге қолданылады.

Ауыр жағдайларда көз маңына кортикостероид инъекциясы немесе интравитреальді инъекциялар қолданылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда баяу босап шығатын кортизон импланттары көз ішіне орналастырылады. Бұл импланттар 3–6 ай бойы дәріні бөліп шығарады.

Кортизон емінде маңызды жайт – дәріні кенет тоқтатпау. Дәрігер аурудың жағдайына қарай дозаны біртіндеп азайтады. Кенет тоқтату аурудың анағұрлым ауыр өршуіне себеп болуы мүмкін.

Негізгі ауруды емдеу

Егер панувеиттің себебі инфекция болса, антибиотик, вирусқа қарсы немесе саңырауқұлаққа қарсы дәрілер қолданылады. Мысалы, туберкулез инфекциясына байланысты панувеит дамыған науқаста увеит емімен қатар туберкулезді емдеу де жүргізілуі тиіс.

Кортизон еміне жауап бермейтін немесе қайталанатын жағдайларда иммундық жүйені басатын дәрілер қолданылады. Метотрексат, азатиоприн және циклоспорин сияқты иммуносупрессивті дәрілер әсіресе созылмалы панувеитте қолданылады. Бұл дәрілер иммундық жүйені реттеу арқылы қабынуды бақылауға көмектеседі.

Соңғы жылдары биологиялық агенттер кеңінен қолданылып жүр. Adalimumab сияқты биологиялық препараттар Behçet ауруы мен ревматологиялық панувеиттің ұзақ мерзімді емінде тиімді. Infliximab ересектер мен балаларда алдыңғы және артқы увеиттерде қолданылады.

Асқынуларды емдеу

Панувеит кезінде дамыған асқынулар хирургиялық араласуды қажет етуі мүмкін. Катаракта дамыса, ол операция арқылы емделеді. Глаукома кезінде көз қысымын төмендету үшін хирургиялық ем жасалуы мүмкін.

Витрэктомия операциясы көз ішіндегі қабынуды тазарту және асқынуларды жою үшін қолданылатын кең таралған әдіс. Дәрімен емге жауап бермейтін кистозды макулалық ісінуі бар науқастарға да витрэктомия жасалуы мүмкін.

Емдеу үдерісі және бақылау

Жүйелі бақылау панувеит емінің ажырамас бөлігі болып табылады. Бастапқы емдеу кезеңінде апталық бақылаулар жасалады. Ауру тұрақтанған сайын бақылау аралығы айлық немесе 3–6 айлық кезеңге ұзартылады.

Бақылау барысында көз ішілік қысым, катаракта дамуы, retina бағалауы және көру өткірлігі тексеріледі. Дәрілердің жанама әсерлерін бақылау үшін қан талдаулары тағайындалады.

Жазылу үдерісі және күтілетін нәтиже

Жазылу жылдамдығы аурудың ауырлығына және орналасуына байланысты. Артқы увеиттер алдыңғы увеиттерге қарағанда баяуырақ жазылады. Дұрыс еммен екі-бес апта ішінде жақсару байқалуы мүмкін. Ауыр жағдайларды емдеу айлар немесе жылдар алуы ықтимал.

Ерте диагноз және дұрыс ем кезінде болжам өте жақсы. Алайда панувеит қайталануы мүмкін. Сондықтан ем сәтті аяқталғаннан кейін де белгілер қайта пайда болса, уақыт жоғалтпай офтальмологқа қаралу қажет.

Жиі қойылатын сұрақтар

Пациенттерде панувеит туралы көптеген сұрақ туындайды. Бұл сұрақтар ауру барысы мен емдеу үдерісіне қатысты алаңдаушылықты көрсетеді.

Панувеит толық жазыла ма?

Инфекцияға байланысты панувеит жағдайлары еммен толық жойылуы мүмкін. Алайда аутоиммундық немесе созылмалы себепті панувеиттерде ауру толық кетпеуі ықтимал. Егер негізгі себеп созылмалы ауру болса, ем арқылы бақылауға алынып, ремиссия кезеңіне өтеді. Ерте диагноз және дұрыс емдеу арқылы көру жоғалту қаупі айтарлықтай азаяды.

Панувеитті емдеу қанша уақытқа созылады?

Емдеу ұзақтығы аурудың көздің қай бөлігін зақымдағанына, ауырлығына және негізгі себепке байланысты өзгереді. Жеңіл жағдайлар бірнеше апта ішінде жақсаруы мүмкін. Ауыр жағдайларды емдеу айлар немесе жылдар алуы мүмкін. Увеиттің себебі мен келтірген зақымына байланысты емнің өмір бойы жалғасуы да мүмкін. Увеит ұстамалары сегіз аптаға созылуы және еммен алты-сегіз апта ішінде жақсаруы мүмкін.

Панувеит жұқпалы ма?

Панувеит жұқпалы емес. Ауру адамнан адамға берілмейді. Бірақ туберкулез, сифилис сияқты инфекцияға байланысты дамыған панувеиттерде увеиттің өзі емес, негізгі инфекция жұғуы мүмкін. Демек панувеит диагнозы қойылған адаммен байланыста болу сізде де панувеит тудырмайды.

Панувеит қайта пайда бола ма?

Иә, панувеит қайталанатын және созылмалы ағым беруі мүмкін ауру. Уақыт өте күшею кезеңдері, яғни ұстамалар болуы ықтимал. Егер Behçet ауруы, саркоидоз, анкилоздаушы спондилит сияқты жүйелік аурулар болса, увеит қайта-қайта өршуі мүмкін. Емді кеш бастау немесе жеткіліксіз емдеу аурудың бақылауға алынбауына және ұстамалардың пайда болуына әкелуі мүмкін. Науқастардың 5%-ында сол көзде қайталану байқалса, 15–20%-ында 5 жыл ішінде рецидив болады.

Панувеит тұрақты көру жоғалуына әкелуі мүмкін бе?

Емделмеген жағдайда панувеит тұрақты көру жоғалуына және соқырлыққа әкелуі мүмкін. Ерте диагноз және емдеу арқылы панувеит әдетте көру жоғалтуына әкелмейді. Алайда емделмесе немесе қайталанатын ұстамалар болса, тұрақты көру жоғалтуы мүмкін. Әсіресе алғашқы тексеруге кешігіп барсаңыз, тұрақты көру жоғалтуы дамуы ықтимал. Сондықтан белгілер байқалғанда уақыт жоғалтпай офтальмологқа қаралу өте маңызды.

Панувеитті емдеуде үйде не істеуге болады?

Панувеитті емдеу міндетті түрде дәрігер бақылауымен жүргізілуі тиіс. Өздігінен жазылады деп күту немесе дәстүрлі тәсілдерді қолдану жағдайды нашарлатуы мүмкін. Дәрігер тағайындаған дәрілерді жүйелі қабылдап, бақылау қабылдауларына бару қажет. Көзіңізді уқалаудан аулақ болыңыз және күннен қорғайтын көзілдірік киіп, жарыққа сезімталдықты азайтуға болады. Стресс – увеит қаупін арттыратын факторлардың бірі, сондықтан стрессті басқаруға көңіл бөліңіз.

Қысқаша айтқанда панувеит

Панувеит – көздің барлық қабаттарын зақымдайтын ауыр ауру. Ерте диагноз қою өмірлік маңызға ие. Көз ауыруы, қызару немесе бұлыңғыр көру сияқты белгілерді байқаған кезде уақыт жоғалтпай офтальмологқа қаралу қажет.

Дұрыс ем арқылы ауруды бақылауға алып, көру жоғалуын болдырмауға болады. Алайда емді кеш бастау тұрақты салдарға әкелуі мүмкін. Дәрігер ұсынған дәрілерді жүйелі қолданып, бақылау қабылдауларын жіберіп алмаңыз.

Ауру қайталануы мүмкін, сондықтан емнен кейін де сақ болу маңызды. Көз саулығын сақтау үшін белгілерді танып, дереу әрекет ету қажет.

Панувеит – көздің увеа қабығының толық бөлігін зақымдайтын ауыр қабыну түрі. Оның белгілері, диагностикасы және емдеу әдістері туралы толық ақпарат алыңыз. Ерте диагноз қою мен емдеу маңызды.