Көз ғылымының ішкі салаларының бірі болып табылатын окулопластика көз және көз айналасында пайда болатын мәселелерді хирургиялық әдістермен емдеуді, пішін ауытқуларын түзетуді және кейбір тұқым қуалайтын ауытқуларды жоюды қамтиды.
Кейде тұқым қуалап пайда болатын, кейде жас ұлғайған сайын көз айналасында көрінетін мәселелер адамдардың физикалық және психологиялық денсаулығына әсер етуі мүмкін. Окулопластика осы барлық мәселелерді хирургиялық жолмен шешуді көздейді; эстетикалық қажеттіліктермен жасалумен қатар, денсаулық тұрғысынан қауіпті болуы мүмкін көз қабағы ісіктері сияқты ауруларды да емдейді.
Окулопластикалық хирургия қандай ауруларды қамтиды?
Окулопластика көз қабағы ауруларынан бастап жас жолдарының бітелуіне дейінгі көптеген аурулардың емдеуімен айналысады. Оларды былай тізуге болады.
Көз қабағы аурулары
Көз қабағының түсуі (Blepharoptosis)
Окулопластикалық хирургияда ең жиі таңдалатын — көз қабағының түсуін емдеу. Сау адамда көз қабағы мүйізқабықтың 1-2 мм бөлігін жауып тұрады. Көз қабағын көтеретін бұлшықеттің аз немесе мүлдем жұмыс істемеуі салдарынан мүйізқабықтың көбірек бөлігі жабылады да, көз қабағының түсуі пайда болады. Птоз деп те аталатын көз қабағының түсуі балаларда амблиопияға (көз жалқаулығына), ересектерде көру жеткіліксіздігіне себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол эстетикалық тұрғыдан да қалаулы жағдай емес. Кейбір адамдарда бұл мәселемен бірге жүретін басқа аурулар да болуы мүмкін. Сондықтан көз қабағы түсуі бар науқастарға маман дәрігерге қаралу ұсынылады.
Көз қабағының түсуі неден болады?
Тұқым қуалау арқылы немесе жасқа байланысты пайда болуы мүмкін.
Ұзақ уақыт контактілі линза қолдану оны қоздыруы мүмкін.
Жарақат немесе неврологиялық бұлшықет аурулары салдарынан дамуы мүмкін.
Жоғарғы көз қабағында пайда болған массалар көз қабағының түсуіне себеп болуы мүмкін.
Көз қабағының төмен екенін қалай анықтауға болады?
Көз қабағы түсуінің белгілері мыналар:
Зақымдалған көзде кішірейіп кеткендей сезім
Шаршау
Көру өрісінің тарылуы
Балаларда амблиопия
Көз қабағының түсуі қалай емделеді?
Егер ауытқу неврологиялық ауруларға байланысты дамымаған болса, көз қабағының түсуін емдеу хирургиялық болады. Бұлшықеттің қозғалыс көлеміне және түсудің себебіне қарай операция түрі анықталады. Қозғалысы жеткілікті болғандарда леватор бұлшықетін күшейту арқылы көз қабағын көтеру көзделеді.
Хирургиялық емдеу,
Жергілікті немесе жалпы анестезия астында кез келген жастағы адамға жасалуы мүмкін.
Тері қатпарынан немесе көз қабағының астынан араласып, із қалдырмай жасалуы мүмкін.
Науқас сол күні шығарылуы мүмкін.
Окулопластика саласында маман болып табылатын көз хирургы жасайды.
Хирургиялық емнен кейін көгеру мен ісіну күтілетін жағдайлар болып табылады.
Бұлшықет қозғалысы жеткіліксіз адамдарда ілу (суспензия) әдісі қолданылады. Бұл әдісте сирек болса да ұйықтаған кезде көздің ашық қалуы немесе төмен қарағанда көз қабағының екінші көзге қарағанда жоғарыда тұруы сияқты жағдайлар орын алуы мүмкін. Көздің құрғау ықтималдығына қарсы жасанды жас тамшылары берілуі мүмкін.
Көз қабағындағы әжімдер, салбырау, қапшықтану
Жас ұлғайған сайын генетикалық әсерлер немесе косметика қолдану және күн сияқты қоршаған орта факторларының әсерімен тері серпімділігін жоғалтады және ауырлық күшінің әсеріне ұшырап салбырай бастайды. Уақыт өте келе көз айналасында әжімдер, қапшықтану, бүрісу немесе ісіктер пайда болады. Бұл өзгерістер, әсіресе көз қабағында байқалғанда, адамның шынымен бар жасынан үлкен, шаршаған және мұңлы көрінуіне себеп болады.
Эстетикалық көз қабағы операциясы арқылы төменгі және жоғарғы көз қабақтарындағы артық май, тері және бұлшықет тіні алынып, көз айналасы тартылады. Жасалатын іс-әрекетке қарай 1-2 сағат созылатын операция анестезиолог-дәрігердің қатысуымен жүзеге асырылады. Операциядан кейін көз қабағында пайда болған ісіну мен көгеру ұзаққа созылмайтын, ықтимал асқыныстар болып табылады. Операция арқылы адамда пайда болған ауытқуларды хирургиялық жолмен түзету арқылы адамға жасарақ және серпінді көрініс беру көзделеді.
Көз қабағының ісіктері
Көз қабағының ісіктері, көпшілігі қатерсіз болғанымен, әдетте көз қабағы мен айналасындағы жасушалардың бақыланбай көбеюі нәтижесінде пайда болады.
Көз қабағы ісігінің белгілері қандай?
Ұзақ уақыт төмендегі белгілерге шағымданатын адамдарға көз дәрігеріне қаралу ұсынылады.
Көз айналасындағы жазылмайтын жаралар және сіркетамыр (арпашық)
Көздің ісінуі
Көру қабілетінің төмендеуі
Бұлыңғыр көру
Көздің қызаруы
Көзде қысым сезімі
Көз қабағы ісігін емдеу қалай жүргізіледі?
Көз қабағы ісігін емдеуде бірінші таңдалатын әдіс — хирургиялық араласу. Ісіктің қатерсіз не қатерлі екені анықталғаннан кейін ісік хирургиялық әдіспен алынады. Кейбір жағдайларда (ілгерілеген сатыдағы ісіктерде) көздің түгелдей алынып, оның орнына протездік көз орнату қажет болуы мүмкін. Ісік алынғаннан кейін алынған ұлпаның орнына графт (ағзаның басқа жерінен ұлпа алу) немесе флептермен (көрші ұлпаны жылжыту) қабақты қалпына келтіру операциялары жасалады. Табиғи көріністі сақтау үшін эстетикалық хирургиядан көмек алуға болады.
Көз қабағының ішке (энтропион) және сыртқа (эктропион) бүгілуі, деформациялар
Энтропион
Көз қабақтарының ішке қарай бүгілу жағдайын білдіреді. Генетикалық немесе жарақаттан кейін болуы мүмкін, сондай-ақ көбінесе қартаюға байланысты ұлпалардың босаңсуы салдарынан пайда болады. Көз қабақтары ішке бүгілгендіктен кірпіктер көзге тітіркеніс туғызуы мүмкін. Көз қабақтарын бұрынғы қалпына келтіру үшін окулопластикалық хирургиядан пайдаланылады.
Эктропион
Көз қабақтарының сыртқа қарай бүгілу жағдайын білдіреді. Әдетте қартайғанда пайда болады, бірақ бет салдануы, жарақат немесе қабақ массаларына байланысты да дамуы мүмкін. Емдеу үшін окулопластикалық хирургия таңдалады.
Көз қабағының деформациялары
Жарақаттар көз қабақтарының құрылымында эстетикалық және функционалдық бұзылыстарға себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай әртүрлі реконструкция әдістерімен түзетіледі.
Кірпік аурулары
Трихиаз
Кірпіктердің қате бағытта өсуін білдіреді. Кірпіктер көз қабағының шетінен көз алмасына тиетіндей етіп ішке қарай өседі.
Дистихиаз
Қалыпты кірпік орналасуынан өзгеше, кірпіктің екінші қатары шығып, шыққан кірпіктердің көзге бағытталуы жағдайын білдіреді. Кейде бір көзде, кейде екі көзде де байқалатын бұл жағдай көзді жиі қаққан сайын шаншу сезімін туғызады. Емдеу ретінде эпиляция (кірпікті механикалық жолмен жұлып алу), криотерапия (кірпік тамырларын қатырып, еріту), лазер немесе электролиз (кірпік тамырларын электр тогымен жою) әдістері таңдалады. Бұл әдістер сәтсіз болған жағдайда хирургиялық емге жүгінеді.
Блефароспазм
Неврологиялық ауру болып табылатын блефароспазм — көз қабағын жабуды қамтамасыз ететін бұлшықеттің ерікке бағынбай күшті жиырылуымен пайда болады. Көбінесе 50 жастан асқан адамдарда кездеседі. Ауру ілгерілеген сайын, қағудың саны артуымен бірге спазмдар пайда болады. Кейде тек көз айналасындағы бұлшықеттерді қамтитын спазмдар, кейде қас, маңдай немесе бет бұлшықеттеріне де әсер етуі мүмкін.
Блефароспазм адамдардың күнделікті өмірін, соған байланысты психикалық денсаулығын теріс әсер ете алатын ауру болып табылады. Жиі қағудан туындайтын физикалық ауырсынумен қатар, көздің құрғауы немесе сулануы, тітіркену және жарыққа сезімталдық сияқты шағымдар да блефароспазм белгілері қатарына жатады.
Емдеу ретінде ботокс қолдану арқылы жиырылуларды болдырмауға болады.
Бет салдануына байланысты көз қабағы аурулары
Бет мимикалық бұлшықеттері мен көз қабағын жабатын бұлшықеттер бір жүйкеге байланысты болғандықтан, бет салдану жағдайында жоғарғы көз қабағында жабылу қиындығы және төменгі көз қабағында салбырау пайда болуы мүмкін. Көз қабағы жабылмағандықтан, көз бетінде құрғақтық пайда болуы мүмкін. Мұны болдырмау үшін жасанды жас тамшыларынан пайдаланылады. Бет салдануы тұрақты болған және көзге қауіп төндіретін жағдай болған кезде көз қабағына хирургиялық араласу тиімді әдіс болып табылады.
Жас жолдарының бітелуі
Бөлінген артық жас сұйықтығы кезектесіп жас жолдарының тесіктері, кішкене жол және ортақ жас жолы арқылы өтіп, мұрын ішіне ағып кетеді. Осы жолдардың кез келген себеппен бітелуі артық жастың сыртқа ағуына себеп болады. Мұндай жағдайда алдымен көздің сулануы және қабыршақтану пайда болады. Бітелу туа біткен немесе ілгерілеген жаста алынған жарақаттан, қабыну салдарынан пайда болуы мүмкін.
Жас жолдарының бітелуінің белгілері қандай?
Көздің шамадан тыс сулануы
Жиі қайталанатын қабыршақтану
Мұрын түбіне басқанда көзден ағатын қабыну сұйықтығы (іріңі)
Мұрын түбінде пайда болған ісіну
Көздің жиі инфекцияға шалдығуы
Жас жолының бітелуі қалай емделеді?
Туа біткен жас жолдарының бітелуі
Жаңа туған нәрестелерде туғаннан жастың мұрынға өтуіне кедергі келтіретін қабықша құрылым болады. Бұл қабықша құрылым көбінесе алғашқы айларда өздігінен ашылады. Ашылмаған жағдайда дәрігердің кеңесін алып, 1 жасқа дейін жас қапшығына арнайы массаж жасау арқылы қабықшаның ашылуы оңай қамтамасыз етіледі. Ашылмаған жағдайда «зондтау» деп аталатын әдіспен арнаның ашықтығы қамтамасыз етіледі. Сирек, бұған да ашылмаған жағдайларда арнаның ішіне түтікше орнату қажет болады.
Кейін пайда болған жас жолдарының бітелуі
Жас жолына түтікше орнату арқылы немесе «дакриоцисториностомия» деп аталатын операция арқылы жаңа арна ашылады. Осылайша жас қапшығының мұрынға ашылуы қамтамасыз етіледі. Емдеу түрі бітелудің пайда болған аймағына қарай анықталады.
Жарақат салдарынан пайда болған жас жолдарының бітелуі
Мұндай жағдайда арнайы түтікше қолдану таңдалатын әдістердің бірі болып табылады. Сонымен қатар, кішкентай арна кесіндісін жөндеу арқылы жас шығару жүйесінің тұтастығы қамтамасыз етіледі.
Көз айналасы ұлпаларының аурулары
Тиреоидтық офтальмопатия
Йод жетіспеушілігі салдарынан дамитын қалқанша безі ауруларына (гуатр) байланысты көз сыртындағы бұлшықеттерде, көз қабақтары мен айналасында сияқты көздің әртүрлі нүктелерінде кейбір ауытқулар пайда болуы мүмкін. Медициналық әдебиетте бұл жағдай «тиреоидтық офтальмопатия» деп аталса, халық арасында «шығыңқы көз» деп белгілі.
Тиреоидтық офтальмопатия немен себеп болады?
Гуатр ауруының түріне қарай көздегі белгілер де өзгереді. Ерте кезеңде көздің қызаруы, көз қабағының ісінуі немесе таңертең көз қабағында ісіну байқалуы мүмкін. Одан ілгерілеген сатыларда көздің шығып тұруы және көру қабілетінің төмендеуі сияқты белгілер кездеседі. Екінші жағынан, көздің шығып тұруына байланысты көзді жабуда қиындық туындайтындықтан, көздің құрғауы және мүйізқабықтың ерулері пайда болуы мүмкін. Белгілер екі көзде де байқалуы мүмкін, сондай-ақ бір көзде де пайда болуы мүмкін.
Емдеу қалай жүргізіледі?
Белгілер әртүрлі ұлпаларда пайда болуы мүмкін. Себебі көз қабағында байқалатын ашылу көз қабағының зақымдалуына, ал көздің шығып тұруы орбита ісінуінің салдарынан пайда болады деп есептеледі. Белгінің себебіне қарай әртүрлі дәрі-дәрмектік емдеу және хирургиялық әдістер таңдалуы мүмкін.
Тамырлық немесе ісіктік зақымдар
Қатерлі ісіктің белгісі болуы мүмкін зақымдар көздің алдыңғы жағында немесе орбита деп аталатын көз ұясында орналасуы мүмкін. Көздің алдыңғы бөлігінде орналасқан зақымдарды емдеу үшін таңдалатын әдіс — хирургиялық. Емдеуде тері арқылы жасалатын тәсіл қолданылуы мүмкін. Бірақ зақымдар көз ұясының үстінде орналасқан жағдайда, үлкенірек орбита операциялары жасалады.
Сокет хирургиясы
Генетикалық немесе қоршаған ортаның факторларына байланысты адамдарда көру қабілетінің жоғалуы орын алуы мүмкін. Ауырсыну пайда болуына немесе эстетикалық қажеттіліктерге байланысты көрмейтін көзді алу мәселесі туындауы мүмкін. Көз алынғаннан кейін пайда болған пішін ауытқуын түзету үшін сокет хирургиясынан пайдаланылады.
Сонымен қатар, көзді алу үшін қолданылатын екі әдіс ерекше көзге түседі.
Эвисцерация
Көз алмасының ішін босатуды білдіреді. Емдеу мүйізқабықта жасалған тесік арқылы кіріп, ақ көзді орнында қалдыра отырып, көз мазмұнын босату арқылы жүргізіледі.
Энуклеация
Көз алмасының түгелдей алынуын білдіреді. Әдетте көзде ісік пен инфекция болғанда немесе жарақат салдарынан таңдалатын хирургиялық әдіс болып табылады.
Екі хирургиялық араласудан кейін де көз ұясы көлемінің кішіреюі және көз қабақтарының ішке қарай түсіп кетуі сияқты жағдайлар туындауы мүмкін болғандықтан, хирургиялық араласу кезінде орбиталық имплантаттар (сфера) орнатылады. Кейін сокеттің үстіне адамға арнайы жасалған протез орнату арқылы басқа сау көзге ұқсас көрініс алу көзделеді.
