Герпестік кератит (көз ұшығы) дегеніміз не? Белгілері қандай? Диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?

Көз ұшығы – жыл сайын шамамен 58 000 жаңа жағдайда кездесетін және емделмеген жағдайда көру қабілетінің тұрақты жоғалуына әкелуі мүмкін ауыр көз ауруы. Герпестік кератит деп те аталатын бұл жағдай герпес вирусының көздің мөлдір қабығын – қасаң қабықты (роговица) зақымдауынан туындайды. Бұл мақалада көз ұшығы дегеніміз не, оның себептері мен белгілері қандай деген сұрақтарға жауап табасыз. Сонымен қатар, герпестік кератит диагностикасы мен көз ұшығын емдеу жолдарын егжей-тегжейлі қарастырамыз.

Герпестік кератит (көз ұшығы) дегеніміз не?

Герпестік кератит – герпес вирустарының көздің мөлдір қабығын зақымдауынан туындайтын ауру. Қасаң қабықта пайда болған бұл инфекция емделмеген жағдайда тұрақты зақымдануға әкелуі мүмкін. Ауру көбінесе герпес симплекс вирусы немесе варицелла зостер вирусы арқылы қоздырылады.

HSV-1 және HSV-2 вирустарының рөлі

Герпес симплекс вирусының екі түрлі типі бар. Көздің зақымдануы көбінесе 1-типті HSV-ге байланысты болады. HSV-1 көбінесе ерін және көз инфекцияларымен байланысты болса, HSV-2 көбінесе жыныс аймағындағы инфекцияларға жауап береді.

Вирус ағзаға ауыз-мұрын шырышты қабығы және тері арқылы енеді. Жұғу үшін герпесі бар адаммен жақын байланыста болу қажет. Ауа арқылы немесе бассейндерден жұғу мүмкін емес.

5 жасқа дейін халықтың 60%-ы герпес вирусымен инфекцияланғаны белгілі. Балалық шақта отбасы мүшелерінің сүюі арқылы, ортақ сүлгі сияқты заттармен немесе вирус тасымалдаушы адамның сілекейінен бөлінген тамшылар арқылы жұғуы мүмкін. Герпес вирустары латентті (жасырын) инфекция тудыру қабілетіне ие және қасаң қабықтағы ауру көбінесе осы латентті инфекциядан кейін пайда болады.

HSV-ге байланысты көздің зақымдануы блефарит, конъюнктивит, қасаң қабық жаралары, некротикалық стромальды кератит, иммундық стромальды кератит және иридоциклит сияқты әртүрлі клиникалық көріністерде байқалуы мүмкін. Әсіресе дамыған елдерде герпес симплекс кератиті қасаң қабыққа байланысты соқырлықтың ең жиі себебі болып табылады.

Варицелла зостер вирусы және көздің зақымдануы

Варицелла зостер вирусы – балаларда желшешек (су шешегі) ауруын тудыратын вирус. Желшешек инфекциясы жазылғаннан кейін вирус жүйке түйіндерінде «ұйықтап» қалады. Бас сүйегінде орналасқан үшкіл жүйке түйінінде (тригеминальды ганглий) латентті күйде күткен вирус, кейіннен қайта белсенді болып, көзді және оның айналасын зақымдауы мүмкін.

Белдемелі теміреткі (zona) иммунитеті төмен адамдарда және 45 жастан асқандарда жиі кездеседі. 75 жастан асқандарда жыл сайын латентті VZV-нің белсендірілуі нәтижесінде аурудың кездесу жиілігі 1/100 қатынасында артады. Бесінші бас сүйек жүйкесінің офтальмиялық тармағы қабақты, қасты, маңдай терісін және мұрын ұшының терісін жүйкелендіреді.

Барлық герпес зостер офтальмикус жағдайларының 52-70%-ында көздің зақымдануы болады және бұл жағдайлар белдемелі теміреткі жағдайларының 10-20%-ын құрайды. Варицелла зостер вирусы алғашқы инфекциядан кейін нейрондарда латентті күйде қалады және әсіресе иммуносупрессия, жарақат және стресс сияқты жағдайларда қайта белсенді болуы мүмкін. Көз зақымданған жағдайда конъюнктивит, склерит, кератит және увеит сияқты клиникалық көріністер дамуы мүмкін.

Аурудың кездесу жиілігі

Көз ұшығы – қоғамда өте жиі кездесетін ауру. Америка Құрама Штаттарында шамамен 500 000 адам HSV тудырған көз ұшығынан зардап шеккен. Дамыған елдерде инфекцияның кездесу жиілігі 10 000 адамға шаққанда 150-ді құрайды.

Қоғамда көз ұшығының жиілігі 100 000 адамға шаққанда 149-ды құрайды. Көз ұшығында көбінесе бір көз зақымданады және науқастардың тек 3%-ында екі көз де зақымдалады. Екі көзі де зақымданған адамдардың 40%-ының аллергиялық бейімділігі бар екені анықталған.

Америкада жыл сайын шамамен 450 000 адам көз ұшығымен ауырады және шамамен 46 000 науқаста HSV көз инфекциясы қайталанады. Варицелла зостер вирусы да әсіресе егде жастағы адамдарда көздің зақымдануын тудыруы мүмкін.

Көз ұшығы неден болады?

Вирус ағзаға алғаш рет кіргенде, адамдардың көпшілігінде айқын ауру тудырмайды. Ерінде ұшығы бар адамнан вирус алғаш жұққанда, тек 1-6% ықтималдықпен 1 апта ішінде көз ұшығы пайда болады. Қалған 94-99% жағдайда вирус ешқандай белгі берместен жүйке жасушаларына орналасады және ұйықтап жатады. Бұл тыныш кезең жылдарға созылуы мүмкін.

Вирустың жұғу жолдары

Әдетте балалық шақта басқа ересектерден еріндегі ұшық немесе бөлінділер арқылы вирус жұғады. Герпесі бар адаммен жақын байланыста болу қажет. Герпес вирустары инфекцияланған сілекеймен тікелей байланыс арқылы таралады. HSV-1 әсіресе қол арқылы көзге тию нәтижесінде жұғуы мүмкін.

Вирус ылғалды күйде болғанша жұқпалы болып қала береді. Белсенді герпес инфекциясы кезінде, мысалы, ерінде ұшық болғанда, өздігінен қолмен тию арқылы көзге жұғу қаупі артады. Инфекцияланған дене сұйықтықтары немесе заттармен байланыс та жұғуға әкелуі мүмкін.

Латентті инфекция және реактивация

Ағзаға енген HSV вирусы жүйке жасушаларында ұйықтап жатады. Вирус шеткі жүйкелер арқылы нейронға өтіп, осында жылдар бойы жасырынуы мүмкін. Әсіресе үшкіл жүйке түйінінде латентті күйде болатын вирустар кейіннен қайта белсенді болуы мүмкін.

HSV жұқтырғандардың шамамен үштен бірі өмірінің бір кезеңінде қайталама инфекцияны бастан кешіреді. Иммундық жүйе әлсіреген сәтте вирус ерінге немесе көзге өтіп, ауру тудырады. Қайталанатын инфекциялар әдетте алғашқы инфекцияға қарағанда азырақ байқалады және тезірек жазылады.

Екі көзде бірдей ұшықтың болуы иммундық жүйеге байланысты әлсіздікті білдіреді. Бұл сіздің ағзаңыздың вирусқа қарсы тұру қабілетінің айтарлықтай төмендегенін көрсетеді.

Реактивацияны қоздыратын факторлар

Герпес вирусы белгілі бір жағдайларда әрекетке көшеді. Иммундық жүйенің әлсіреуі – көз ұшығының негізгі себебі. Реактивацияны қоздыратын негізгі факторлар мыналар:

Стресс және шаршау: Ағзаның төзімділігінің төмендеуі – вирустың оянуы үшін ең үлкен мүмкіндік.

Күн сәулесі: Шамадан тыс УК сәулелеріне ұшырау.

Қызбалы аурулар: Тұмау, суық тию сияқты инфекциялар.

Жарақат: Көзге соққы алу немесе хирургиялық операциялар.

Гормоналды өзгерістер: Етеккір кезеңі сияқты жағдайлар.

Кортизон қолдану: Ұзақ мерзімді кортикостероидты ем.

Күнде ұзақ болу және менструация сияқты кейбір факторлар HSV-нің қайта белсенді болуымен тікелей байланысты. Стресске байланысты қызба, күнге күю, тіс немесе хирургиялық процедуралар да өршуді қоздыруы мүмкін. Сондықтан бұл қоздырушы факторларды өміріңізден алшақтату аурудың қайталануын болдырмауға көмектеседі.

Көз ұшығының белгілері қандай?

Көз ұшығының белгілері әдетте бір жақты басталады және науқастар тарапынан жиі қарапайым көз инфекциясы немесе аллергиямен шатастырылуы мүмкін. Вирус қасаң қабықты зақымдағанда белгілі бір шағымдар пайда болады. Бұл белгілерді ерте байқауыңыз емдеу процесін жеделдетеді.

Ерте кезең белгілері

Алғашқы сатыларда белгілер жеңіл өтуі мүмкін. Көздегі ашу және шаншу сезімі – бастапқы белгілердің бірі. Сонымен қатар, көздің қызаруы, сулануы және жарыққа сезімталдық дамиды. Жарыққа шамадан тыс сезімталдық фотофобия деп аталады және аурудың тән белгілерінің бірі болып табылады.

Көзіңіздің ішінде үнемі шаң немесе кірпік бар сияқты бөгде дене сезімін сезесіз. Көрудің жеңіл бұлыңғырлануы да ерте кезең белгілерінің қатарына жатады. Мөлдір бөлінді және таңертең кірпіктердің жабысуы байқалуы мүмкін. Қабақтың ісінуі мен қызаруы да жиі кездесетін белгілердің бірі.

Асқынған инфекция белгілері

Ауру асқынған сайын шағымдар күшейеді. Қабақта сулы көпіршіктер пайда болуы мүмкін. Бетте қызыл негізде топтасқан, мөлдір, кішкентай, інжу түйіршіктері сияқты көпіршіктер дамиды. Везикулалар жарылып, кейіннен қабыршақтанып, бірнеше күн ішінде жазылады.

Қатты көз ауруы – асқынған инфекцияның маңызды белгісі. Көзде және оның айналасындағы теріде ауырсыну пайда болады. Көру қабілеті айтарлықтай бұлыңғырлана бастайды. Қасаң қабықта жара, яғни кератит пайда болады.

Қасаң қабық бетінде «ағаш бұтақтары» түріндегі жаралар пайда болуы мүмкін. Бұл дендритті жара деп аталатын құрылым аурудың тән белгісі болып табылады. Флуоресцеин немесе роза бенгал бояуымен қасаң қабықты бояу арқылы ағаш бұтағы пішіндес жараны анықтауға болады.

Жедел инфекция кезінде тексеруден өтпей стероидты тамшыларды қолдану инфекцияның тез асқынуына және географиялық жараның пайда болуына әкелуі мүмкін. Бұл жағдай көру қабілетінің тұрақты жоғалуымен аяқталуы мүмкін.

Қасаң қабықтың зақымдануы және көру проблемалары

Иммунитеттің төмендеуімен қайта белсенді болған вирус қасаң қабықта беткейлік инфекция тудыруы мүмкін, сонымен қатар тереңірек тіндерде реакция тудырып, көру қабілетін төмендететін стромальды кератитті де тудыруы мүмкін. Вирус тереңірек қабаттарға өтсе, қасаң қабықта тыртық тінін түзіп, көру қабілетінің тұрақты бұзылуына әкелуі мүмкін.

Қайталанатын ұстамаларда қасаң қабықтың тереңірек қабаттары зақымдануы мүмкін және көру қабілетінен айырылу қаупі артады. Емдеу кешіктірілсе немесе жиі қайталанса, қасаң қабықта бұлыңғырлану пайда болуы мүмкін. Қасаң қабықтың жұқаруы дамуы мүмкін және көру қабілеті тұрақты түрде төмендеуі мүмкін. Асқынған жағдайларда қасаң қабықта жаралар немесе тыртықтар пайда болуы мүмкін.

Окулярлы герпес инфекциясы қасаң қабықтың орталық бөлігін зақымдаса, көру қабілетінің тұрақты жоғалуы орын алуы мүмкін. Конъюнктивит жағдайларында әдетте ешқандай ем берілмесе де, инфекция көру қабілетінің жоғалуына әкелмейді, ал көз ұшығы жағдайларында көру қабілетінің тұрақты жоғалуы жиі кездеседі. Сондықтан ерте диагностика мен тиісті ем өте маңызды.

Герпестік кератит – герпес вирусының көздің мөлдір қабығын – қасаң қабықты зақымдауы нәтижесінде пайда болатын ауыр көз ауруы. Бұл инфекция емделмеген жағдайда қасаң қабық тінінде тұрақты зақымдануға әкелуі мүмкін және көру қабілетінен айырылуға себеп болуы мүмкін. Ауру көбінесе герпес симплекс вирусы (HSV) немесе варицелла зостер вирусы (VZV) инфекциясы нәтижесінде пайда болады.

Герпестік кератит диагностикасы қалай қойылады?

Дұрыс диагноз қою – герпестік кератитті емдеудің алғашқы қадамы. Көз аурулары бойынша дәрігеріңіз диагнозды қою үшін алдымен егжей-тегжейлі тексеру жүргізеді. Науқастың тарихын тыңдау диагностикалық процестің бастамасы болып табылады.

Жарық шаммен тексеру және дендритті жараны анықтау

Жарық шаммен (щелевая лампа) тексеру – герпестік кератитті диагностикалаудағы алғашқы және ең маңызды қадам. Бұл егжей-тегжейлі тексеру қасаң қабықты, линзаны, нұрлы қабықты және тор қабықты қоса алғанда, көз құрылымдарын зерттеу үшін қолданылатын диагностикалық әдіс. Жарқын, тар жарық шоғы бар арнайы микроскоптың арқасында көз дәрігері қасаң қабықты егжей-тегжейлі бағалайды.

Биомикроскоп астында қасаң қабық зерттеліп, тән зақымданулар анықталуға тырысылады. Әсіресе қасаң қабық бетіндегі зақымдануларды көру үшін флуоресцеин деп аталатын арнайы бояу қолданылады. Осылайша герпес вирусына тән «бұтақ пішіндес» жараларды анық анықтауға болады.

Ең жиі кездесетін белгілердің бірі – дендритті жара деп аталатын, ағаш бұтағы пішіндес беткейлік жаралар. Флуоресцеин бояуымен боялғаннан кейін бұл зақымданулар айқындалады және биомикроскопта анық көрінеді. Роза бенгал бояуымен қасаң қабықты бояу арқылы ағаш бұтағы пішіндес жараны анықтауға болады.

Физикалық тексеруде қасаң қабықтың сезімталдығы және флуоресцеинмен эпителийдің боялу ерекшеліктері қаралады. Асқынған жағдайларда зақымданулар географиялық жараларға айналуы мүмкін. Тәжірибелі көз дәрігері әдетте клиникалық тексеру арқылы диагнозды қоя алады.

Қасаң қабық OCT (ОКТ) арқылы тереңдетілген бейнелеу

Қасаң қабықтың оптикалық когерентті томографиясы – қасаң қабықтың микрон деңгейіндегі егжей-тегжейлі кесінді кескіндерін қамтамасыз ететін, инвазивті емес бейнелеу әдісі. Әсіресе терең қабаттар зақымданғанда ОКТ үлкен артықшылық береді.

Бұл әдіс арқылы қасаң қабықтың қалыңдауы, ісінуі және мембраналық зақымданулар сияқты құрылымдық өзгерістерді бақылауға болады. Емдеу процесінде қасаң қабықтағы жазылу немесе нашарлау объективті түрде бақыланады. Дегенмен, бұл тек диагноз қою үшін емес, қосымша әдіс ретінде қолданылады.

Зертханалық сынақтар (ПТР, ИФА, вирустық дақыл)

Клиникалық белгілер айқын болмаған немесе атипті жағдайларда зертханалық сынақтар қолданылады. Күдік болған жағдайда, қосымша тексерулер үшін қасаң қабықтан қырынды алынып, ПТР (полимеразды тізбекті реакция) сынағы арқылы вирустың генетикалық материалы ізделуі мүмкін.

Полимеразды тізбекті реакция – HSV ДНҚ-сын жоғары сезімталдықпен және ерекшелікпен анықтай алатын молекулалық техника. Вирустық жүктеме төмен болған жағдайда да оң нәтиже бере алатындығының арқасында герпестік кератитті зертханалық диагностикалауда «алтын стандарт» болып саналады. Полимеразды тізбекті реакция арқылы вирустың ядролық бөлшектері анықталады.

ИФА (ELISA) әдісі вирустық антигендерді немесе антиденелерді анықтау үшін қолданылады. Дегенмен, бұл сынақ көбінесе жүйелік иммундық жауапты бағалау үшін қолайлы. Белсенді вирус бар болса, нақты диагноз дақыл (культура) арқылы қойылады. Вирустық дақыл – HSV оқшаулау үшін классикалық әдіс, бірақ ол көп уақытты талап етеді және сезімталдығы ПТР-мен салыстырғанда төмен.

Герпестік увеиттерде герпес симплекс, зостер және цитомегаловирусты ажырату өте маңызды, себебі олардың емі әртүрлі. Нақты ажырату үшін көз сұйықтығын алып, ПТР сынағын жасау қажет.

Герпестік кератит емі қалай жүргізіледі?

Емдеу инфекция түріне, таралуына және аурудың кезеңіне қарай жоспарланады. Мақсат – вирусты басу, көздегі қабынуды бақылауға алу және көру қабілетінің тұрақты жоғалуын болдырмау. Жергілікті және жүйелік вирусқа қарсы (антивирустық) ем қолданылады.

Вирусқа қарсы көз тамшылары мен гельдер

Дәрі-дәрмекпен емдеу әрқашан бірінші қадам болып табылады. Вирустың көбеюін тоқтататын вирусқа қарсы тамшылар мен гельдер инфекция белсенді болған кезде қолданылады. Вирган (ганцикловир офтальмиялық гелі 0,15%) жедел герпестік кератитті емдеуде қолданылады. Қасаң қабық толық жазылғанға дейін күніне 5 рет 1 тамшыдан қолданылады. Жазылғаннан кейін 7 күн бойы күніне 3 рет 1 тамшыдан жалғастырылады. Емдеу ұзақтығы әдетте 21 күнді құрайды.

Басқа вирусқа қарсы нұсқалардың қатарына Viroptic (трифлуридин) көз тамшысы және Vira-A (видарабин) жақпа майы жатады. Бұл дәрілер жүйелі түрде қолданылғанда вирустық жүктемені азайтады және инфекцияның жазылуын қамтамасыз етеді. Емдеу кезінде контактілі линза қолданылса, оны тоқтату керек.

Кортикостероидты ем

Қасаң қабықтың терең құрылымдары зақымданған жағдайларда жергілікті стероидтарды емге қосуға болады. Иммундық жүйенің шамадан тыс реакциясы нәтижесінде дамыған қабыну байқалғанда, вирусқа қарсы емге қосымша ретінде кортикостероидтары бар көз тамшылары қолданылады. Дегенмен, стероидты тамшылар міндетті түрде вирусқа қарсы еммен бірге берілуі керек. Тек өзі ғана қолданылғанда вирустың көбеюін арттыруы мүмкін болғандықтан, оны міндетті түрде вирусқа қарсы тамшылармен бір уақытта қолдану қажет.

Жүйелік вирусқа қарсы дәрілер

Ауру кең таралған болса немесе тамшымен емдеуге жеткілікті жауап алынбаса, ауыз арқылы қабылданатын жүйелік вирусқа қарсы дәрілерді емге қосуға болады. Ацикловирді алдын алу зерттеуінде ауыз арқылы қабылданған ацикловирдің алдыңғы жылы инфекцияны бастан кешірген науқастарда көз ұшығының қайталану ықтималдығын 41%-ға азайтқаны анықталған. Стромальды кератиттің қайталану деңгейінде 50%-дық төмендеу болғаны тіркелген. Аурудың белсенді кезеңінде 2000 мг, жазылу кезеңінде 800 мг ауызша ацикловир хаттамасы қолданылады.

Қасаң қабықты ауыстыру және хирургиялық нұсқалар

Қайталанатын инфекциялардан кейін көру қабілетінің тұрақты жоғалуы орын алған қасаң қабық тыртықтарында қасаң қабықты ауыстыру (трансплантация) жасалуы мүмкін. Табыстылық деңгейі 50-80% шамасында. Пенетрантты кератопластика – қасаң қабықтың барлық қабаттары ауыстырылатын толық қабатты трансплантация операциясы. DALK әдісінде болса, тек қасаң қабықтың алдыңғы қабаттары ауыстырылады. Бұл әдіс тіндердің қабылданбау қаупін айтарлықтай азайтады.

Қорытынды

Көз ұшығы – ерте байқалып, дұрыс емделгенде бақылауға алынатын ауру. Көзіңізде ашу, қызару немесе жарыққа сезімталдық сияқты белгілерді байқаған кезде дереу көз дәрігеріне қаралуыңыз өте маңызды. Әсіресе вирус терең қабаттарға таралмай тұрып араласса, көру қабілетінің тұрақты жоғалу қаупі айтарлықтай азаяды.

Иммундық жүйеңізді мықты ұстау, стресстен аулақ болу және күннен қорғану аурудың қайталануын болдырмауға көмектеседі. Сондықтан тұрақты тексерулерден өту және дәрігеріңіз ұсынған емдеу жоспарын ұстану – көзіңіздің саулығын сақтаудың ең тиімді жолы.

Жиі қойылатын сұрақтар

Көз ұшығы жұқпалы ма?

Белсенді инфекция кезеңінде вирус жұқпалы болады. Көзіңізде ұшық болған кезде, әсіресе көзге тиіп, содан кейін басқа беттерге немесе адамдарға тисеңіз, вирусты таратуыңыз мүмкін. Дегенмен, ем басталғаннан кейін жұғу қаупі айтарлықтай азаяды. Қол гигиенасын сақтау және жеке заттарыңызды бөліспеу жұғудың алдын алады.

Көз ұшығы қайталана ма?

Вирус ағзаңызда тұрақты түрде болатындықтан, ауру қайталануы мүмкін. Иммундық жүйеңіз әлсірегенде немесе қоздырушы факторларға ұшырағанда қайтадан белсенді болуы мүмкін. Тұрақты тексерулер және дәрігеріңіз ұсынған алдын алу емі қайталану қаупін азайтады.

Контактілі линза қолдануды жалғастыра аламын ба?

Емдеу кезінде контактілі линза қолдануды тоқтатуыңыз керек. Линзалар қасаң қабық бетінде қосымша тітіркену тудыруы және жазылуды кешіктіруі мүмкін. Көзіңіз толық жазылғаннан кейін дәрігеріңіздің рұқсатымен линза қолдануға қайта орала аласыз.

Көз ұшығы қанша уақытта жазылады?

Жазылу уақыты аурудың ауырлығына байланысты. Беткейлік инфекциялар әдетте 2-3 апта ішінде жазылады. Терең тін зақымданған жағдайларда жазылу ұзағырақ болуы мүмкін. Емдеуді ерте бастау жазылу уақытын қысқартады.

Күннен қорғайтын көзілдірік тағуым керек пе?

Жарыққа сезімталдық болса, күннен қорғайтын көзілдірік қолдану жеңілдік береді. Сонымен қатар, УК сәулелері ауруды қоздыруы мүмкін болғандықтан, сыртқа шыққанда қорғаныш көзілдірік тағуыңыз пайдалы. Әсіресе жаз айларында күннен қорғану маңызды болады.

Қандай жағдайда шұғыл дәрігерге баруым керек?

Кенеттен көру қабілетінен айырылсаңыз, қатты көз ауруы немесе жарыққа төзгісіз сезімталдық болса, дереу көз дәрігеріне қаралуыңыз керек. Белгілер тез нашарлап бара жатса, күтпестен араласу қажет.

Герпестік кератит – герпес вирусының қасаң қабықты зақымдауы нәтижесінде пайда болатын ауыр көз ауруы. Оның белгілері, диагностикасы және емдеу әдістері туралы толық ақпарат алыңыз.