Көз титіреуі (нистагм)

Көз титіреуі — бақыланбайтын және жылдам көз қозғалыстарының ауруына берілген атау. Осы ауруы бар адам көздерін оңнан солға, жоғарыдан төменге немесе дөңгелек түрде қозғай алады. Кейбір науқастарда бұл ауру туа біткен, ал кейбірінде кейін дамиды. Науқастардың жағдайына байланысты емдеу әдістерінде айырмашылық болуы мүмкін.

Көз титіреуі (нистагм) дегеніміз не?

Нистагм — көздің титіреуі ретінде белгілі. Әртүрлі бағыттарға қарай болатын титіреу әртүрлі қозғалыстардың қайталануы түрінде де болуы мүмкін. Мысалы, оңға қарай баяу жылжып, бастапқы қалпына қайту үшін жылдам секіру жасауы немесе маятниктік қозғалыс байқалуы мүмкін. Көздің осылай титіреуі көруге, тепе-теңдікке және тереңдікті қабылдауға әсер етіп, елеулі мәселелерге әкелуі мүмкін.

Көз титіреуі (нистагм) түрлері қандай?

Көз титіреуінің көптеген ішкі түрлері бар. Негізінен 4 түрлі санат бар, бірақ кейбір түрлер ішкі топтарға бөлінеді. Нистагм түрлері мыналардан тұрады:

Физиологиялық: Бұл титіреу түрі адамдардың көпшілігінде байқалуы мүмкін және вестибулоокулярлық рефлекс, оптокинетикалық нистагм, калориялық, пост-ротаторлық болып төртке бөлінеді. Вестибулоокулярлық рефлекс — бас жылдам қозғалғанда көздің тұрақты қалуға тырысуы. Оптокинетикалық нистагм — қозғалып бара жатқан көліктің ішінен сыртқа қараған кезде көздің еріксіз қозғалысы. Калориялық нистагм — құлаққа ыстық немесе суық су тигенде көздің еріксіз қозғалуы. Құлақ арнасындағы жарты шеңбер арнасы қоздырылған кезде пайда болады. Пост-ротаторлық — жылдам айналғаннан кейін тоқтағанда көздің әлі де айналып тұрғандай қозғалуы.

Балалық шақ кезеңі: Бұл түр әдетте туа біткен немесе балалық шақта пайда болады. Инфантилді идиопатиялық, сенсорлық, латентті, спазмус нутанс және бір көздегі нистагм болып бесеуге бөлінеді. Инфантилді идиопатиялық ішкі түрі туа біткен және себебі белгісіз. Сенсорлық түрде көру мәселелеріне байланысты титреу болады. Латентті нистагм — бір көз жабылғанда екінші көзде титреудің пайда болуы. Спазмус нутанс — нәрестелік кезеңде бас пен көзде байқалатын қысқа мерзімді титреулер. Бір көздегі нистагм түрінде, атынан да түсінуге болатындай, тек бір көзде титреу болады.

Кейін пайда болатын (игерілген): Жас ұлғайған сайын әртүрлі себептерден пайда болады және gaze-holding ақауы, перифериялық вестибулярлық, орталық вестибулярлық болып үшке бөлінеді. Gaze-holding — көздердің белгілі бір нүктеде тұрақты ұстай алмауына себеп болатын ақау. Перифериялық вестибулярлық нистагм — ішкі құлақ мәселелерінен туындайтын көз титіреуі. Орталық түр ішкі құлақ мәселелерінде миға қатысты мәселелерден туындауы мүмкін және көздердің төмен, жоғары жылжуына, айналу қозғалысын жасауына себеп болады.

Кейін дамитын: Туа біткен көз титіреуінен айырмашылығы, теңдестірілген тербелістер түрінде пайда болады. Кейін дамыған көз титіреуінде көздерде, таңдайда, шайнау бұлшық еттерінде еріксіз қозғалыстар байқалуы мүмкін. Сонымен бірге көздер бір-бірінен тәуелсіз қозғала алады.

Көз титіреуі неліктен пайда болады?

Қалыпты жағдайда ми құлақтағы вестибулярлық жүйе деп аталатын құрылымдармен бірге көз қозғалыстарын басқарады. Бас қозғалған кезде көздің көретін бейнесін фокуста ұстау үшін автоматты түрде реттеу жүргізеді. Нистагмы бар науқастарда ми мен вестибулярлық жүйенің және көздің бірлесіп жұмыс істеуіне кедергі келтіретін мәселе болады. Көз титіреуі басқа көз мәселесінің, неврологиялық ауруының немесе тепе-теңдік пен координацияны басқаратын ішкі құлақтағы мәселенің белгісі болуы мүмкін. Нистагмның ықтимал себептері мен қауіп факторлары мыналар:

Миындағы немесе көздегі дамуға байланысты мәселелер,

Көп ошақты склероз (MS) сияқты орталық жүйке жүйесіне әсер ететін аурулар,

Торлы қабық немесе көру жүйкесінің бұзылулары,

Сал ауруы (инсульт),

Ми ісігі,

Көз немесе бас жарақаттары,

Алкоголь немесе есірткі қолдану,

Антиэпилептикалық сияқты кейбір дәрілер,

Benign paroksismal pozisyonel vertigo (құлақтағы кристалдардың ауысуы) және меньер ауруы сияқты ішкі құлақ аурулары,

Миопия немесе астигматизм сияқты көру мәселелері,

Альбинизм (теріде пигменттің жетіспеуі),

Нәрестелердегі қылаң көздік (страбизм), фокустау мәселелері және катаракта сияқты көз проблемалары.

Кейде көздің титіреуінің нақты себебі болмайды. Бұл жағдай идиопатиялық нистагм деп аталады.

Көз титіреуінің белгілері қандай?

Нистагм белгілері адамнан адамға өзгеріп отырғанымен, ең жиі кездесетін белгісі — көздегі бақыланбайтын қозғалыстар. Бұдан басқа байқалуы мүмкін белгілер мыналар:

Тепе-теңдік мәселелері,

Көрудің бұлыңғырлығы,

Бас айналу немесе айналып жатқандай сезіну (вертиго),

Жарыққа сезімталдық немесе қараңғыда көруде қиындық,

Қозғалмайтын заттардың қозғалып жатқанын ойлау (осциллопсия).

Осы белгілердің бірі немесе бірнешеуі болса, маман дәрігерге қаралып тексеріліп көру ұсынылады. Көздің титіреуі өзі зиянсыз болғанымен, тепе-теңдік мәселелері сияқты белгілер құлауға себеп болуы мүмкін.

Көз титіреуін қалай анықтайды?

Көз титіреуі үшін көз дәрігеріне барғанда белгілеріңіз сұралады және көзді тексеру жүргізіледі. Егер құлаққа немесе миға байланысты жағдай болса, неврологтар немесе ЛОР (құлақ-мұрын-тамақ) дәрігерлері де диагноз қоя алады. Көз титіреуін анықтау үшін жүргізілуі мүмкін тексерулер мыналарды қамтиды:

Құлақты тексеру,

Неврологиялық тексеру,

Компьютерлік томография,

МРТ,

Генетикалық тексерулер,

Көз қозғалысын тіркеу.

Көз титіреуін қалай емдейді?

Нистагмды емдеу ауруды туғызған жағдайды жоюды қамтиды. Кейбір науқастарда негізгі ауруды емдеу игерілген көз титіреуін түзете алады. Мысалы, ішкі құлақ ауруы ауруды тудырса, оны емдеу көздегі титіреуді де жоя алады. Туа біткен түрдің кейбір ішкі түрлері кейінгі жастарда жоғалуы мүмкін. Басқа түрлерін толық емдеу мүмкін емес, бірақ дұрыс емдеумен белгілері азаюы мүмкін. Дәрігеріңіз көз титіреуінің түріңізге сай мына емдеу әдістерін қолдануды ұсынуы мүмкін:

Көзілдірік немесе линза: Көру айқынырақ болса, көз қозғалыстарының баяулауына көмектесе алады. Сондықтан дәрігеріңіз көзілдірік немесе линза киюді ұсынуы мүмкін. Кейбір науқастарға қозғалысты шектейтін призма линзалар қажет болуы мүмкін.

Дәрілер: Дәрігеріңіз антиэпилептикалық, бұлшық ет босаңсытқыш сияқты дәрілер тағайындауы мүмкін.

Қылаң көздік операциясы: Сирек болса да, бұл операция жасалуы мүмкін. Операция кезінде көздеріңізді қозғайтын бұлшық еттер қайта орналастырылады. Жасалған операция ауруды толық жазбайды, бірақ көз қозғалыстарының азаюына көмектесе алады.

Лазер: Нистагммен бірге миопия сияқты көру мәселесі бар науқастарда қолданылуы мүмкін. Бұл көруіңізді жақсартатындықтан, нистагм белгілерін азайта алады.

Көз титіреуі туралы жиі қойылатын сұрақтар

Ауру себебіне байланысты әртүрлі емдеу әдістерімен шешілуі мүмкін. Негізгі себепті емдеу мүмкін болмаса, белгілерін азайтуға бағытталған шаралар жасалуы мүмкін. Тұрақты көз титіреуі кезінде дәрілер тағайындалуы мүмкін, бірақ кейбір науқастарда дәрі де көмектеспеуі мүмкін. Көз астындағы титіреу ішкі құлақ мәселелерінен туындауы мүмкін. Көп ошақты склероз сияқты миға қатысты мәселелер де оның пайда болуына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар туа біткен жағдай да болуы мүмкін. Спонтанды көз титіреуі сыртқы ешқандай әсерсіз, өзінен-өзі көздердің еріксіз титіреуі болып табылады. Көздер тұра оңға-солға (горизонталь нистагм), жоғары-төмен немесе дөңгелек қозғалыстар (вертикаль нистагм) жасайды. Бұл ауру өзінде қауіпті емес, бірақ құлау сияқты мәселелерге әкелуі мүмкін болғандықтан қауіпті жағдайға айналуы мүмкін. Себебіне байланысты көз титіреуі өзінен-өзі кетуі мүмкін. Көз титіреуін тексеру — көз қозғалыстарын арнайы көз дәрігерінің зерттеуін қамтиды. Дәрігеріңіз әртүрлі бағыттарға қарауыңызды сұрап, еріксіз қозғалыстарды бақылайды. Қаламсап сияқты заттың немесе жарық көзінің соңынан қарауыңызды сұрауы мүмкін. Бір көздегі титіреу әдетте балалық шақта болады және көздегі немесе жүйке жүйесіндегі мәселелерге байланысты байқалады. Бір көз титіреуіне себеп болуы мүмкін факторлар мыналар:

Көру мәселесі: Ұзақ уақыт көз мәселесін бастан кешіру, мысалы, көздің жалқаулығы (амблиопия), бір көздегі мәселелерге әкелуі мүмкін.

Ми ісігі: Балалардың миындағы нервтерге қысым жасайтын ісіктер көз титіреуіне себеп болуы мүмкін. Бұл ауыр жағдай, сондықтан баланың үнемі дәрігер бақылауында болуы ұсынылады.

Көз жүйкесінің мәселесі: Көз жүйкесінің зақымдануы сияқты жағдайлар да бір көзде титіреуге себеп болуы мүмкін.

Көз титіреуі тестін жасау кезінде арнайы көзілдірік тағып, қараңғы тексеру бөлмесінде отырасыз. Көзілдірікте көз қозғалыстарын тіркейтін камералар бар. Дәрігеріңіз экрандағы қозғалатын жарықты бақылауыңызды немесе басыңызды белгілі бір түрде қозғауыңызды сұрайды. Осы кезде көздеріңіздің реакциялары тіркеледі. Көз титіреуін бақылауға қалай алуға болатынын білу арқылы күнделікті өміріңізді оңай жалғастыра аласыз. Кітапты немесе телефон экранын оқығанда үлкен қаріпті таңдау оқуыңызға ыңғайлы болуына көмектеседі. Сондай-ақ қоршаған ортада көбірек жарық пайдалану көруіңізге оң әсер етуі мүмкін. Егер балаңызда мұндай ауру болса, мектеппен кеңесіп, сыныпта жазуларды жақсырақ оқуға мүмкіндік беретін өзгерістер жасай аласыз. Сонымен қатар үлкен және жарқын түсті ойыншықтар балаңыздың назарын аудартады, ал мұндай ойыншықтарды пайдалану оңай болады. Дыбыс шығаратын немесе әртүрлі фактураны сезіндіретін ойыншықтар да таңдалуы мүмкін.