Ішектің салбырауы (ректальды пролапс) деген не? Белгілері қандай? Диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?

Ішектің салбырауы (ректальды пролапс) – ішектің соңғы бөлігінің дене сыртына шығуы. Әдетте итеру (күшену) кезінде артқы өтістен шыққан қызғылт түсті түзіліс ретінде байқалады. Бұл ауру әйелдерде де, ерлерде де кездеседі, алайда науқастардың 80%-ын әйелдер құрайды.

Артқы өтістен ішектің шығуы деп те аталатын бұл жағдай жамбас аймағында орналасқан ішектердің құрсақ қуысында басқа жерге орналасуынан пайда болады. Ішектің салбырау белгілерін байқағанда дереу маманға қаралуыңыз, жағдай ауырлап кетпей тұрып емделуі үшін өте маңызды. Емделмеген жағдайда іш қату, нәжісті ұстай алмау және ректальды жаралар сияқты ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Бұл мақалада ішектің салбырауының себептерін, белгілерін, диагностикасы мен емдеу әдістерін сіздер үшін айқын әрі түсінікті тілмен қарастырамыз.

Ішектің салбырауы деген не?

Ішектің салбырауы медицинада ректальды пролапс деп аталады және тоқ ішектің соңғы бөлімінің анустан (артқы өтістен) сыртқа шығуы болып табылады. Бұл ауру күнделікті өмір сапасына айтарлықтай әсер ете алатын денсаулық мәселесі. Іс жүзінде қатерлі ауру болмаса да, адамның өмір сүру жайлылығын едәуір төмендетеді.

Ректальды пролапс нені білдіреді?

Ректальды пролапс – тоқ ішектің соңғы бөлімі болып табылатын тік ішектің артқы өтістен сыртқа салбырауын білдіреді. Бұл жағдай ішек қозғалысын бақылай алмау сияқты әлеуметтік өмірді шектейтін жағдайларға әкелуі мүмкін. Әсіресе 50 жастағы және одан жоғары жастағы әйелдерде бұл ауру сол жас тобындағы ерлерге қарағанда 6 есе жиі кездеседі. Сонымен қатар, науқастардың 80%-ын әйелдер құрайды.

Ректальды пролапс әртүрлі типтерде болуы мүмкін. Олар:

• Жартылай ректальды пролапс: тік ішектің ішкі қабаты болып табылатын сілемейдің сыртқа салбырауы
• Толық қабатты ректальды пролапс: тік ішектің түгелдей салбырауы
• Жасырын ректальды пролапс: салбырау көрінбейді, бірақ күшену сияқты жағдайларда ішке қарай енгендей сезім болады

Артқы өтістен ішек қалай шығады?

Артқы өтістен ішектің шығуы әдетте күшену кезінде байқалады және анустан шыққан қызғылт түсті түзіліс түрінде көрінеді. Бұл түзіліс кейде өздігінен кері кіріп кетуі немесе сыртта көрініп тұруы мүмкін. Басында тек дәрет кезінде пайда болса, уақыт өте келе үдеп, күнделікті әрекеттер кезінде де пайда болуы мүмкін.

Салбырау мөлшері 1-2 см-ден басталып, 5-10 см-ге дейін өзгеруі мүмкін. Ауру үдегенде науқастар сыртқа шыққан тінді қолымен ішке итеруге мәжбүр болуы мүмкін, бұл науқастар үшін өте ыңғайсыз жағдай. Сонымен қатар, ұзақ уақыт емделмесе, солитарлы ректальды жара деп аталатын және қан кетуге әкелуі мүмкін жағдай дамуы мүмкін.

Ішектің салбырауы мен геморройдың айырмашылығы

Ішектің салбырауы мен геморрой (буасыр) ұқсас белгілер беретіндіктен жиі шатастырылады. Екі жағдай да артқы өтістен қан кету және салбырау сияқты белгілерге себеп болуы мүмкін. Алайда олардың арасында маңызды айырмашылықтар бар:

Ішектің салбырауында:

• Тоқ ішектің соңғы бөлімі сыртқа салбырайды немесе ішке қарай жылжиды
• Әдетте нәжісті ұстай алмаумен қатар кездеседі
• Кеңірек аймаққа таралады

Ал геморройда:

• Артқы өтіске жақын орналасқан тамырлардың кеңеюі болады
• Анальды аймақтағы тамыр түйіндерінің ісінуінен пайда болады
• Әдетте қышыну мен ауырсыну айқынырақ болады

Емделмеген геморрой ішектің салбырауына айналмайды, өйткені бұл екі аурудың пайда болу механизмдері мүлдем бөлек. Ішектің салбырауы жамбас түбі бұлшықеттерінің әлсіреуімен байланысты болса, геморрой көбіне тамырлардың кеңеюінен туындайды.

Екі жағдайда да ең дұрыс тәсіл – шағымдар басталғанда жалпы хирургия маманына қаралу.

Ішектің салбырауының себептері

Ішектің салбырауына әкелетін көптеген факторлар бар. Жамбас түбін қолдайтын бұлшықеттер мен байламдық тіндердің әлсіреуі бұл аурудың негізін құрайды. Ендеше, ішектің салбырауына нақты қандай факторлар себеп болады деген сұраққа жауап қандай? Енді бұл себептерді толығырақ қарастырайық.

Созылмалы іш қату және күшену әдеті

Ұзақ уақыт іш қату мәселесін бастан кешіретіндер ішектің салбырауына қатысты жоғары қауіп тобында. Дәрет кезінде үнемі күшену жамбас түбі бұлшықеттерінің уақыт өте келе әлсіреуіне себеп болады. Бұл жағдай артқы өтістен ішектің шығуына жағдай жасайды. Созылмалы іш қату салбырау қаупін арттырып қана қоймай, бұрыннан бар ішек салбырауын да нашарлатуы мүмкін. Дәрет кезіндегі қиналу мен күшену тік ішек қабырғасына қысым түсіріп, қабырғаның әлсіз тұстарынан сыртқа салбырауын тудырады.

Ауыр босанулар және жамбас бұлшықеттерінің әлсіздігі

Әйелдерде, әсіресе көп рет табиғи жолмен босанғандарда, ішектің салбырау қаупі жоғары. Босану кезінде жамбас тірегін қамтамасыз ететін бұлшықеттерде пайда болған зақымдану жамбас тірегінің бұзылуына әкеледі. Ұзаққа созылған босанулар, ірі нәресте туу және көп рет босану бұл қауіпті одан сайын арттырады. Табиғи босану кезіндегі қатты күшену қынаптан ішектің салбырауын тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, босану кезінде қынапқа эпизиотомия жасау және вакуум қолдану сияқты процедуралар да салбырау қаупін арттырады.

Қартаю және бұлшықет қызметінің жоғалуы

Жас ұлғайған сайын денedегі бұлшықеттер табиғи түрде әлсірейді. Бұл ішектің салбырау қаупін арттыратын маңызды факторлардың бірі. Әсіресе 50 жастан асқан адамдарда ішектің салбырауы жиірек кездеседі. Қартаю ішекті ілетін байламдардың әлсіреуіне де, артқы өтісті бақылайтын бұлшықеттердің әлсіздігіне де себеп болады. Сондықтан жамбас түбі бұлшықеттері мен ішектің тірек тіндері әлсірегенде, тік ішек уақыт өте келе анустан сыртқа салбырауы мүмкін.

Ішек флорасының бұзылулары және инфекциялар

Ішек флорасының зиянды бактериялармен бұзылуы, паразиттер және дизентерия сияқты инфекциялардың жиі болуы ішектің салбырауын тудыруы мүмкін. Мұндай аурулар ішек қабырғасын әлсіретіп, салбырау қаупін арттырады. Сонымен қатар жара, SIBO ауруы, Крон ауруы, колит, полип сияқты ішек аурулары да ішек салбырауының негізгі себебі болуы мүмкін.

Семіздік және құрсақ ішілік қысымның артуы

Артық салмақ құрсақ ішілік қысымның үнемі жоғары болуына себеп болады. Бұл жамбас түбі бұлшықеттеріне үнемі қысым жасап, олардың әлсіреуіне әкеледі. Семіздікке байланысты:

• Жамбас түбі бұлшықеттеріне үнемі жүктеме түседі
• Жамбастың тірек тіндері әлсірейді
• Созылмалы іш қату және тыныс алу мәселелері жағдайдың ауырлауына себеп болады

Бұлардан бөлек, ауыр көтеру, созылмалы жөтел, неврологиялық аурулар (Паркинсон, көптеген склероз), дәнекер тін аурулары және генетикалық бейімділік те ішектің салбырау қаупін арттыратын басқа факторлар болып табылады.

Ішектің салбырау белгілері

Ішектің салбырауы алғашқы кезеңдерінде жеңіл белгілермен басталып, уақыт өте келе өмір сапасына айтарлықтай әсер ете алатын ауру. Артқы өтістен ішектің шығуы деп те аталатын бұл жағдай әртүрлі шағымдармен көрінеді. Белгілерді ертерек байқау емдеу процесін жеделдетеді.

Артқы өтістегі ісіну және нәжісті ұстай алмау

Ішек салбырауының ең айқын белгісі – артқы өтістен сыртқа салбырап тұрған қызғылт түсті түзілісті көру немесе сезіну. Салбырау басында тек дәрет кезінде пайда болса, үдеген кезеңдерде күнделікті әрекеттер кезінде де көрінуі мүмкін. Салбыраған тін кейде өздігінен ішке кіріп кетуі мүмкін, бірақ асқынған жағдайларда оны қолмен ішке итеруіңіз қажет болуы мүмкін.

Нәжісті ұстай алмау (инконтиненция) – науқастардың 60%-ында кездесетін ауыр белгі. Ішектің салбырауына байланысты анус айналасындағы бұлшықеттер (сфинктерлер) үнемі керіліп, уақыт өте келе әлсірейді. Осылайша газ бен нәжісті ұстау қабілетіңіз төмендейді. Бұл жағдай әсіресе жасы үлкенірек науқастарда айқынырақ.

Іш қату, ішөту және дәретке отырудың қиындығы

Ішек салбырауы бар адамдардың шамамен 60%-ында іш қату байқалады. Бұл шағым әдетте жас науқастарда кездеседі. Ішектің қалыпты құрылымының бұзылуы дәреттің тұрақты түрде болуына кедергі келтіреді. Сонымен бірге үнемі дәретке отыру сезімін (тенезм) бастан кешіруіңіз мүмкін. Бұл жағдай үнемі дәретханаға барғыңыз келіп, әр ортада дәретхана іздеуге мәжбүр болуыңызға себеп болуы мүмкін.

Дәреттің толық аяқталғаны сезімі болмайды және дәретханада үнемі күшену қажеттілігін сезінесіз. Науқастардың 50%-ында дәретке отыру қиындығы кездеседі. Сонымен қатар, дәретханадан кейін ішектің толық босамағаны сезімі психологиялық тұрғыдан да мазалауы мүмкін.

Іштің ауыруы және газ мәселелері

Жамбас аймағы мен іштегі ауырсыну – ішек салбырауының жиі кездесетін белгілерінің бірі. Ауырсыну қарқыны тұрақты немесе аралықтап күшеюі мүмкін. Қалыпты қызметі бұзылған ішек жүйесі тағамдардың сіңірілуінде мәселелер туғызып, газ жиналуы мен ас қорытпау сезіміне әкеледі.

Сонымен қатар іштің кебуі, анық емес іш ауырсынулары және артқы өтістің толып тұрғаны сезімі сияқты жайсыздықтарды да бастан кешіруіңіз мүмкін. Бұл белгілер күнделікті өміріңізді қиындатып, әлеуметтік әрекеттеріңізді шектеуі мүмкін.

Жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну

Ішектің салбырауы, әсіресе әйелдерде, жыныстық қатынас кезінде қатты ауырсыну мен жайсыздыққа себеп болуы мүмкін. Жамбас аймағындағы қалаусыз салбырауға байланысты жатырға түсетін қысым артып, диспареуния (ауыру сезімімен жүретін жыныстық қатынас) пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай жыныстық қалаудың төмендеуіне және жыныстық функцияның бұзылуына әкелуі мүмкін.

Ішектің салбырауы әдетте жамбас мүшелерінің басқа салбырауларымен қатар кездесетіндіктен, жыныстық өміріңізге кері әсер етуі мүмкін. Қынаптың босаңсуы немесе бұлшықет жоғалту сезімі де шағымдарыңыздың арасында болуы мүмкін.

Зәр шығару кезіндегі қиналу

Ішек салбырауы бар адамдарда, әсіресе әйелдерде, зәр шығару мәселелері де жиі кездеседі. Жамбас мүшелеріне түсетін қысымға байланысты қуықтың толық босауына кедергі болады. Бұл жағдай зәр шығару кезінде күйдіру, ауырсыну және жиі дәретханаға барғың келуі түрінде көрінеді.

Қуыққа түсетін қысымның артуы зәрді бақылауды қиындатып, зәрді ұстай алмауға себеп болуы мүмкін. Әсіресе егде жастағы әйел науқастарда жамбас сүйегі бұлшықеттерінің әлсіздігіне байланысты зәр қапшығының (қуықтың) салбырауы да кездесуі мүмкін.

Ішектің салбырауы қалай диагностикаланады?

Ішектің салбырауына күдіктенсеңіз, дұрыс диагноз қою үшін маман дәрігерге қаралуыңыз керек. Дәрігеріңіз шағымдарыңызды тыңдағаннан кейін әртүрлі әдістермен диагноз қояды. Диагностика процесі қарапайым тексеруден бастап қосымша визуализация әдістеріне дейінгі бірқатар процедураларды қамтуы мүмкін.

Физикалық тексеру және саусақпен ректальды тексеру

Ішектің салбырауының диагностикасы әдетте егжей-тегжейлі анамнез жинау және физикалық тексеруден басталады. Науқастың дәрет кезінде артқы өтістен бір ісік шыққанын немесе дәретханадан кейін сыртта қалған тінді сезінетінін айтуы дәрігер үшін маңызды белгілер болып табылады.

Физикалық тексеру кезінде дәрігер сізді бүйірімен жатқызып қарайды және салбырау көріну үшін күшенуіңізді сұрайды. Осылайша тік ішектің сыртқа шығып-шықпағанын бағалауға болады. Егер салбырау тексеру кезінде көрінбесе, отыру қалпында күшену сұралуы мүмкін.

Саусақпен ректальды тексеру (дигитальды ректальды тексеру) кезінде сфинктер тонусы мен жиырылу қабілеті бағаланады. Бұл тексеру аурудың себебін анықтау үшін де, емнен кейін қол жеткізілетін пайданы болжау үшін де өте маңызды.

Аноректальды манометрия

Аноректальды манометрия – артқы өтіс аймағындағы бұлшықеттердің қызметі мен күшін өлшейтін арнайы тест. Бұл әдіспен анальды өзек ішіндегі қысым мәндері өлшенеді де, бұлшықеттердің қызметі мен күші туралы объективті ақпарат алынады.

Тест кезінде жіңішке және иілгіш катетер артқы өтіс арқылы ішке орналастырылады. Катетердің ұшындағы кішкентай баллон үрленіп, науқастан белгілі бір бұлшықет қимылдарын жасау сұралады. Осылайша артқы өтіс бұлшықеттерінің:

• Тыныштық күйіндегі тартылысы
• Жиырылу күші
• Босаңсу қабілеті
• Тік ішектің толу сезіміне сезімталдығы өлшенеді

Осы тест арқылы газ бен нәжісті ұстауды қамтамасыз ететін бұлшықеттердің жиырылу және демалу күйіндегі қысымдары бағаланады. Процедура әдетте 20-30 минутқа созылады және ауырсынусыз өтеді.

Жамбас МРТ және дефекография

Жамбас МРТ – жамбас аймағында немесе артқы өтіс аймағында орналасқан бұлшықеттердің жағдайын көру үшін қолданылатын скринингтік тест. Кейбір жағдайларда пролапс артқы өтістен сыртқа шықпай, ішектің бір-біріне енуі түрінде болуы мүмкін. Мұндай жасырын салбырауларды анықтау үшін дефекография немесе МР-дефекография қолданылады.

Дефекография – дәрет кезінде тік ішектің қозғалысын көрсететін арнайы визуализация әдісі. Бұл процедура кезінде тік ішек контраст затпен толтырылады және науқас дәретке отырған кезде суреттер алынады. Сонымен қатар магнитті-резонанстық визуализация (МРТ дефекография), бейне дефекография және компьютерлік томография сияқты түрлі баламалар да қолданылуы мүмкін.

Бұл әдістер салбырау дәрежесін анықтауда және емдеуді жоспарлауда өте көмектеседі. Мысалы, МР-дефекография арқылы тек тік ішек емес, жамбас аймағындағы басқа құрылымдардың жағдайын да талдауға болады.

Колоноскопия арқылы басқа аурулардың болмауын растау

Ішектің салбырауы көбіне егде жас тобында кездесетіндіктен, науқастарда тоқ ішек обырының қаупі де жоғарылаған. Сондықтан дәрігеріңіз колоноскопияны ұсынуы мүмкін. Бұл процедура арқылы тоқ ішектің ішкі беті көрініп, обыр немесе полип сияқты астарында жатқан басқа аурулардың бар-жоғы зерттеледі.

Колоноскопия сонымен қатар ректальды пролапсқа ұқсас белгілер тудыруы мүмкін басқа аурулардың болмауын растау үшін де қолданылады. Әсіресе жара немесе полип сияқты тік ішек ішіндегі құрылымдық бұзылыстарды осы әдіспен оңай анықтауға болады.

Ішектің салбырауын емдеу әдістері

Ішектің салбырауын емдеу аурудың дәрежесіне, науқастың жасына және жалпы денсаулық жағдайына қарай жеке таңдалады. Жеңіл жағдайларда операциясыз әдістер жеткілікті болса, асқынған жағдайларда хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Емдеу жоспарыңыз шағымдарыңыздың ауырлығына қарай анықталады.

Өмір салтындағы өзгерістер және жаттығулар

Ішек салбырауының ерте кезеңдерінде немесе белгілері жеңіл болса, өмір салтындағы өзгерістер айтарлықтай пайда береді. Диетада су тұтынуды арттыру және талшықты тағамдарға басымдық беру іш қатуды болдырмаудың тиімді әдісі. Сонымен қатар жамбас түбі бұлшықеттерін күшейтуге бағытталған жаттығулар (Кегель жаттығулары) ұсынылады. Бұл жаттығулар артқы өтістегі бұлшықеттердің күшеюіне және салбырау белгілерінің азаюына көмектеседі. Сонымен қатар тұрақты серуендеу, жүзу сияқты жеңіл белсенділіктер ішек қозғалысын реттеп, шағымдарды жеңілдетуі мүмкін.

Дәрілік ем және қолдаушы құралдар

Кейбір жағдайларда ішекті реттейтін дәрілер емнің бір бөлігі болуы мүмкін. Ішөту немесе іш қату сияқты мәселелердің көзі бактериялар, паразиттер және басқа микроорганизмдер болғанда, бұл дәрілер әсіресе тиімді. Жамбас аймағын қолдайтын медициналық бұйымдар да емдеу барысында қолданылуы мүмкін. Сақина немесе таспа түріндегі бұл құралдар жамбас бұлшықеттерін қолдау арқылы ішектің салбырауын бақылауға көмектеседі.

Операциясыз әдістер: склеротерапия, акупунктура

Хирургиялық араласуды қаламайтын немесе денсаулық жағдайы операцияға жарамсыз науқастарда балама емдеу әдістері қарастырылуы мүмкін. Склеротерапия – салбыраған ішек бөліміне арнайы заттарды енгізу арқылы тіннің қатаюын және салбыраудың кері қайтуын қамтамасыз етеді. Бұл процедура әдетте жалпы анестезия астында жасалады. Акупунктура емі де соңғы жылдары оң нәтиже беретін әдіс ретінде қолданылуда. Сонымен қатар радиожиілікті абляция сияқты техникалар да тік ішектің бұрынғы қалпына келуін қамтамасыз етуі мүмкін.

Хирургиялық әдістер: ашық, лапароскопиялық және роботты

Ішектің салбырауы ауыр дәрежеде болғанда немесе басқа әдістермен жазылу қамтамасыз етілмегенде хирургиялық ем қажет болуы мүмкін. Хирургиялық тәсілдерді негізінен артқы өтіс арқылы (перинеальды) немесе іш арқылы (абдоминальды) жасауға болады. Лапароскопиялық хирургия шағын тілік арқылы құрсақ ішіне енгізілетін арнайы құралдармен орындалады және қалпына келу процесі ашық операцияларға қарағанда жылдамырақ. Роботты хирургия лапароскопиялық әдістердің неғұрлым дамыған түрі болып табылады. Іш арқылы жасалатын операцияларда әдетте тік ішекті сегізкөз аймағына бекіту (ректопексия) қолданылса, артқы өтіс арқылы жасалатын операцияларда салбыраған бөлікті кесіп алып тастау жүргізіледі.

Қорытындылай айтқанда, ішектің салбырауы

Ішектің салбырауы – күнделікті өміріңізге айтарлықтай әсер ете алатын, бірақ дұрыс тәсілмен емделетін ауру. Шағымдарды байқағанда дереу маманға қаралуыңыз емдеу процесін жеделдетеді.

Іш қатуды болдырмау, ауыр көтермеу және жамбас түбі бұлшықеттерін күшейту ішектің салбырауының алдын алуы мүмкін. Әсіресе босанған және 50 жастан асқан әйелдер сақ болуы керек.

Аурудың ерте кезеңінде өмір салтындағы өзгерістер мен жаттығулар пайда келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, асқынған жағдайларда хирургиялық ем қажет болуы мүмкін. Әр науқасқа арнайы емдеу жоспарын жасау маңызды.

Ішектің салбырауын геморроймен шатастыруға болмайды. Ұқсас белгілер беретініне қарамастан, олар әртүрлі аурулар. Күдік туған жағдайда міндетті түрде маман дәрігер қарап, бағалауы керек.

Нәтижесінде, ішектің салбырауы ұялатын емес, емделетін денсаулық мәселесі. Ерте диагностика мен дұрыс емдеу арқылы сау өмірге қол жеткізе аласыз. Шағымдарыңыз болса, кейінге қалдырмай жалпы хирургия маманына қаралуды ұмытпаңыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Ішектің салбырауы емделмесе не болады? Емделмеген ішек салбырауы уақыт өте келе нашарлауы мүмкін. Солитарлы ректальды жара деп аталатын, қан кетуге әкелетін және обырмен шатастырылуы мүмкін жағдай пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар нәжісті ұстай алмау мәселесі күшейіп, өмір сапаңыз айтарлықтай төмендеуі мүмкін.

Ішектің салбырауы өздігінен жазыла ма? Жеңіл жағдайларда белгілер азаюы мүмкін, бірақ толық жазылу үшін әдетте медициналық араласу қажет. Әр дәрет сайын ішке итеру мүлдем қате тәсіл.

Емделмеген геморрой ішектің салбырауына айнала ма? Жоқ, емделмеген геморрой ішектің салбырауына айналмайды. Екі аурудың пайда болу механизмі мүлдем бөлек. Ішек салбырауында қабаттың сыртқа шығуы болса, геморройда тамыр жүйесіне қысым түседі.

Ішектің салбырауы кімдерде кездеседі? Кез келген жаста кездесуі мүмкін бұл ауру, әсіресе егде жастағы адамдарда бұлшықеттердің әлсіреуіне байланысты жиірек байқалады. Әйелдерде жамбас бұлшықеттерінің босану сияқты жағдайларда әлсіреуіне байланысты қауіп жоғарырақ.

Қай бөлімге қаралуым керек? Жалпы хирургия бөліміне қаралуыңыз керек. Кейбір жағдайларда гинекология бөлімімен үйлестіріле отырып бағалау жүргізілуі мүмкін.

Өмірге қауіп төндіре ме? Тікелей өмірге қауіп төндірмейді, бірақ емделмесе, тоқ ішек және тік ішек обыры қаупі, геморрой, жара және қан кету сияқты асқынулар дамуы мүмкін. Инфекция қаупі де артуы мүмкін.

Толық ақпарат алу және байланыс үшін форманы толтырыңыз!