მეტაბოლური სინდრომი რა არის? რა ნიშნები აქვს?

მეტაბოლური სინდრომი არის ჯანმრთელობის პრობლემათა ჯგუფი, რომელიც სხვადასხვა მიზეზით იწვევს მეორე ტიპის შაქრიანი დიაბეტის, კარდიოვასკულური დაავადებისა და ინსულტის რისკის მატებას. „ინსულინის რეზისტენტობის სინდრომის“ ან „დისმეტაბოლური სინდრომის“ სახელით ცნობილი ეს მდგომარეობა რამდენიმე ფაქტორის ერთად არსებობით ყალიბდება. მეტაბოლური სინდრომის არსებობისას პარალელურად შეიძლება განვითარდეს ინსულინის რეზისტენტობა, დისლიპიდემია, ჰიპერტენზია, არტერიების კედლებზე ფლაკების დაგროვება და ორგანოების დაზიანებები.

სინდრომის წარმოქმნაში შეიძლება მნიშვნელოვანი როლი ითამაშოს ჭარბმა წონამ ან ობესობამ, გენეტიკურმა მიდრეკილებებმა და სედენტარულმა (ფიზიკურად აქტიური არმყოფმა) ცხოვრების წესმა. ჯანმრთელობისთვის სერიოზული რისკების მატარებელი ეს სინდრომი საჭირო ჩარევების დახმარებით შექცევადია.

ხშირად სინდრომი სხეულის ცხიმოვანი ქსოვილის განაწილების დარღვევით იწყება. შიდა ორგანოების გარშემო და კანქვეშა ცხიმის დაგროვება მნიშვნელოვან როლს შეიძლება თამაშობდეს ინსულინის რეზისტენტობის ჩამოყალიბებაში. ამიტომ განსაკუთრებით განიერი წელის ზომა, მაღალი არტერიული წნევა და სისხლში შაქრის მაჩვენებლები შეიძლება ხელი შეუწყოს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, ინსულტისა და დიაბეტის განვითარებას.

მეტაბოლური სინდრომი რა არის?

მეტაბოლური სინდრომი არის მეტაბოლური დარღვევების კომბინაცია, რომელიც პირებში ზრდის ინსულინის რეზისტენტობისა და დიაბეტის, კარდიოვასკულური დაავადებისა და ინსულტის მსგავსი სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემების რისკს. სხვადასხვა ფაქტორის ზემოქმედებით მეტაბოლურმა სინდრომმა შეიძლება გამოიწვიოს კორონარული გულის დაავადების, ინსულტისა და დიაბეტის ერთად განვითარების რისკი. სინდრომის ჩამოყალიბებაში ძირითადად შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს ცხიმოვანი ქსოვილის დაგროვება და ქსოვილებში ფუნქციის დარღვევა. დაგროვილი და გაფართოებული ცხიმოვანი ქსოვილი შეიძლება პროვოსპალიტური ციტოკინების გამოყოფას გამოიწვიოს. ძირითადად ამ ფაქტორების ზემოქმედებით შეიძლება განვითარდეს ინსულინის რეზისტენტობა. ზოგიერთ პირში ინსულინის რეზისტენტობა გენეტიკური მიდრეკილების გამო თანდაყოლილი ან შემდგომში შეიძლება გამოვლინდეს. ყველა ეს დარღვევა ერთად ავტონომიურ ნერვულ სისტემასა და სისხლის მიმოქცევის სისტემაში გარკვეულ დაზიანებებს შეიძლება წარმოქმნას. მეტაბოლური სინდრომის კრიტერიუმებად განსაზღვრული მოცემული ნივთიერებებიდან სამი ან მეტის მქონე ყოფნა დიაგნოზის დადგენის საშუალებას იძლევა:

წელის გარშემოწერილობა ქალებში 88 სმ, მამაკაცებში 102 სმ ან მეტი,

სისხლში ტრიგლიცერიდის დონე 150 მგ/დლ ან მეტი,

HDL ქოლესტერინის დონე მამაკაცებში 40 მგ/დლ-ზე და ქალებში 50 მგ/დლ-ზე დაბალი,

სისტოლური/დიასტოლური არტერიული წნევა 130/85 mmHg და უფრო მაღალი,

უზმოზე სისხლში გლუკოზის დონე 100 მგ/დლ ან მეტი

მეტაბოლური სინდრომის ნიშნები რა არის?

მეტაბოლური სინდრომის ნიშნები ადამიანიდან ადამიანამდე შეიძლება განსხვავდებოდეს. თუმცა სინდრომის ფარგლებში გამოვლენილი ინსულინის რეზისტენტობა, მაღალი არტერიული წნევა, სისხლში გლუკოზის მაღალი დონე და მაღალი ტრიგლიცერიდი მსგავსი სიმპტომებით, როგორც წესი, ვლინდება. ჯანმრთელობის სხვადასხვა პრობლემის ერთდროულად განვითარებისას შეიძლება გამოვლინდეს ნიშნები და სიმპტომები, მათ შორის:

წელის არეში ცხიმის დაგროვება,

ხშირი შარდვა,

მომატებული წყურვილი,

სისხლში შაქრის მომატება ან დაქვეითება,

ბუნდოვანი მხედველობა,

დაღლილობა,

კისრისა და მკლავქვეშა ნაოჭების გამუქება.

მეტაბოლური სინდრომი სხვადასხვა ინტენსივობის ნიშნებს შეიძლება იძლეოდეს. მაღალი ტრიგლიცერიდისა და დაბალი HDL ქოლესტერინის მაჩვენებლები, როგორც წესი, სპეციფიკური სიმპტომებით არ ვლინდება.

მეტაბოლური სინდრომი რა დაავადებებამდე მიგვიყვანს?

ინსულინის რეზისტენტობის სინდრომი სხეულის ფუნქციონირებას მრავალი მხრივ შეიძლება უარყოფითად ზემოქმედებდეს. ინსულინის რეზისტენტობა წვრილ სისხლძარღვებში დაზიანებებს შეიძლება გამოიწვიოს. ეს მდგომარეობა სისხლძარღვების კედლებში ანთების მიდრეკილებას შეიძლება გაზარდოს და სისხლძარღვის შიდა ზედაპირზე ფუნქციის დარღვევა გამოიწვიოს. სისხლძარღვის სტრუქტურის დაზიანებამ შეიძლება გამოიწვიოს სისხლძარღვების სიხისტე და ჰიპერტენზიის რისკის მატება. ამ მდგომარეობის პროგრესირების შედეგად შეიძლება წარმოიშვას გულის დაავადებისა და თირკმლის უკმარისობის საფრთხე. ამასთან ერთად მეტაბოლური სინდრომის გართულებები შეიძლება იყოს:

იშემიური გულის დაავადება,

კორონარული არტერიების დაავადება,

აორტის სტენოზი,

წინაგულოვანი ფიბრილაცია,

ვენური თრომბოემბოლია,

მეორე ტიპის შაქრიანი დიაბეტი, პრეეკლამფსია, გესტაციური დიაბეტი (ორსულობის დიაბეტი),

მსხვილი ნაწლავის, პროსტატისა და ძუძუს კიბო,

ერექციული დისფუნქცია (უძლურება),

ინსულტი.

დამატებით ღვიძლის, პანკრეასის, თირკმლებისა და ნაღვლის ბუშტის დაზიანებები, ქრონიკული ანთება და შემეცნებითი პრობლემები შეიძლება სინდრომის შედეგი იყოს. ინსულინის რეზისტენტობის სინდრომის გართულებების თავიდან აცილება მკურნალობის გარკვეული მეთოდებითა და ღონისძიებებით შეიძლება.

მეტაბოლური სინდრომის რისკფაქტორები რა არის?

მეტაბოლური სინდრომის წარმოქმნაში შეიძლება გენეტიკური და გარემო პირობების გავლენა გამოვლინდეს. ამ რისკფაქტორების გამოვლენამ და საჭირო ღონისძიებების გატარებამ შეიძლება შეანელოს ან შეაჩეროს ქსოვილებისა და ორგანოების დაზიანება. ამ კონტექსტში მეტაბოლური სინდრომისთვის რისკფაქტორად მიჩნეულ მდგომარეობებს შორის:

სიგარეტისა და თამბაქოს ნაწარმის მოხმარება,

ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება,

ფიზიკურად არააქტიურობა,

არასაკმარისი და არასწორი კვება,

არასაკმარისი და დაბალხარისხოვანი ძილი,

მაღალი სხეულის მასის ინდექსი (BMI),

დაბერება,

ოჯახში დიაბეტის ანამნეზი,

სტრესი.

ცვლადი სამუშაო საათები და ცირკადული რიტმის დარღვევა, ღვიძლის ცხიმოვანი დაავადება, პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი, ძილის აპნოე და სხვა მსგავსი დაავადებები შეიძლება იყოს სხვა რისკფაქტორები. ინდივიდების რასა და გენეტიკური მიდრეკილებები შეუცვლელი ფაქტორებია, ამიტომ პრევენცია გარემო პირობებზე ორიენტირებულად შეიძლება განხორციელდეს.

მეტაბოლური სინდრომის დიაგნოზი როგორ დგინდება?

რისკფაქტორების მქონე პირებში მეტაბოლური სინდრომის საეჭვოდ მიჩნევა ადრეული დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის პროცესის დაწყებას შეიძლება მოითხოვდეს. ეს იმიტომ, რომ ზოგიერთ პირში ქსოვილების დაზიანება უფრო მძიმედ შეიძლება მიმდინარეობდეს. დიაგნოზის დადგენისას ფიზიკურ გასინჯვასთან ერთად სისხლისა და სხვა ანალიზების ჩატარება შეიძლება საჭირო გახდეს. ფიზიკურ გასინჯვაში განსაკუთრებით წელის გარშემოწერილობის, სხეულის მასის ინდექსისა (BMI) და არტერიული წნევის გაზომვები შედის. ასევე სამედიცინო ანამნეზი და ოჯახური ანამნეზი სხვა მნიშვნელოვანი მონაცემებია. ისინი შეფასდება: კვებისა და ძილის რეჟიმი, ფიზიკური აქტივობის არსებობა, წამლების მოხმარება, არსებული დაავადებები. ოჯახში დიაბეტის, ჰიპერტენზიის, ობესობისა და სხვა ჯანმრთელობის პრობლემების არსებობისას პირში გენეტიკური მიდრეკილების გავლენა შეინიშნება. დიაგნოზის დასადგენად ჩასატარებელი ტესტები და პროცედურები ძირითადად ასე შეიძლება ჩამოვთვალოთ:

ლიპიდური პანელი: სისხლის აღებით ჩატარებული ამ პანელით იზომება ტრიგლიცერიდი და ქოლესტერინის 4 განსხვავებული ტიპი. ტრიგლიცერიდის დონის 150 მგ/დლ-ზე მეტი ნიშნულზე ყოფნა და დაბალი HDL დისლიპიდემიის წარმომქმნელი ფაქტორებია.

ძირითადი მეტაბოლური პანელი: სისხლში გლუკოზის დონისა და თირკმლების აქტივობის მონიტორინგისთვის საჭირო ტესტია.

სისხლში გლუკოზის ტესტები: ძირითადი მეტაბოლური პანელის გარდა, ინსულინის რეზისტენტობისა და დიაბეტის ალბათობის შესაფასებლად შეიძლება ჩატარდეს.

სისხლის ანალიზი: დიაგნოზის დასადასტურებლად შესასწავლი სხვა მაჩვენებლებისთვის შეიძლება საჭირო იყოს. ინსულინის რეზისტენტობა, ჰემოგლობინი A1C, C-რეაქტიული ცილა, ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების მაჩვენებლები სისხლის ტესტებით შეიძლება დაკვირვებული იყოს.

ელექტროკარდიოგრამა: არითმიის, ინფარქტის, ჰიპერტენზიის, ათეროსკლეროზული კორონარული არტერიების დაავადების, გულის იშემიის ეჭვის შემთხვევაში შეიძლება უპირატესობა მიენიჭოს.

დამატებით, საჭიროების შემთხვევაში, შეიძლება მივმართოთ სხვადასხვა ტესტსა და გამოსახულებითი კვლევის მეთოდს, მაგალითად, ღვიძლის პანელს, ჰორმონულ ტესტებს, ელექტროკარდიოგრამის სტრეს-ტესტს, კომპიუტერულ ტომოგრაფიას, კარდიალურ სტრეს-ტესტს.

მეტაბოლური სინდრომის მკურნალობა როგორ ტარდება?

მეტაბოლური სინდრომის მკურნალობა მიზნად ისახავს პრევენციას მაშინ, როდესაც კარდიოვასკულური დაავადება, ინსულტი, მეორე ტიპის შაქრიანი დიაბეტი და სხვა სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემები ჯერ არ განვითარებულა. თუმცა არსებული დიაბეტი, ჰიპერტენზია და კარდიოვასკულური დაავადებები მედიკამენტური მკურნალობისა და ცხოვრების წესის ცვლილებებს შეიძლება მოითხოვდეს. მეტაბოლური სინდრომის მართვის მიზნით გამოყენებულ მკურნალობის ვარიანტებს შორის შეიძლება შედიოდეს:

წონის დაკლება და იდეალური წონის შენარჩუნება შესაძლო ჯანმრთელობის რისკების თავიდან აცილებაში ეფექტური შეიძლება იყოს.

ფიზიკურად აქტიურობამ შეიძლება ისეთი დადებითი ეფექტები გამოიღოს, როგორიცაა იდეალური წონის შენარჩუნება, ინსულინის რეზისტენტობის გაუმჯობესება, კარდიოვასკულური ჯანმრთელობის შენარჩუნება.

მაღალი პროცენტული შემცველობის ცხიმის, შაქრისა და მარილის შემცველი დამუშავებული საკვების ნაცვლად, დიეტაში ახალი ბოსტნეულისა და ხილის, მთლიანმარცვლოვანი პროდუქტების, ხორცის, თევზისა და ქათმის, რძისა და რძის პროდუქტების შეყვანა მნიშვნელოვანია.

სტრესის მართვისა და ხარისხიანი ძილისთვის შეიძლება სცადოთ ვარჯიში, სუნთქვითი ვარჯიშები, იოგა და ფსიქოთერაპიული მეთოდები.

სიგარეტისა და ალკოჰოლის მოხმარების შეზღუდვა სინდრომის პრევენციაში ეფექტური ვარიანტია.

ექიმის კონტროლით ქოლესტერინის, წნევისა და დიაბეტის წამლების მიღება მეტაბოლური სინდრომის პროგრესირების შენელებას შეიძლება შეუწყოს ხელი.

ობესობის შემთხვევაში ზოგიერთი პირისთვის შეიძლება შემოთავაზებული იყოს ბარიატრიული ქირურგიის (ობესობის ქირურგიის) მეთოდები. ბარიატრიული ქირურგიის ვარიანტებმა შეიძლება ეფექტურობა გამოავლინოს მეორე ტიპის შაქრიანი დიაბეტისა და დისლიპიდემიის მსგავსი პრობლემების გაუმჯობესებაში. მეტაბოლური სინდრომის ოპერაცია რისკიანი შემთხვევებისთვის შეიძლება საჭირო იყოს.

ხშირად დასმული კითხვები

დისმეტაბოლური სინდრომის განვითარებაში ხელშემწყობი მეტაბოლური პროცესები ერთმანეთთანაა დაკავშირებული. ამიტომ რისკფაქტორების ქვეშ მყოფი პირებისთვის აუცილებელია საჭირო მონიტორინგისა და ღონისძიებების გატარება. მეტაბოლური სინდრომის დიაგნოსტიკისა და კონტროლის ფარგლებში ხშირად დასმული კითხვებისა და პასუხების სანახავად შეგიძლიათ წაიკითხოთ სტატიის გაგრძელება. დისმეტაბოლური სინდრომი, როგორც წესი, უფრო ხშირად გვხვდება იმ პირებში, ვისაც სხეულის მასის მაღალი ინდექსი აქვს, ვინც სიგარეტსა და ალკოჰოლს ჭარბად მოიხმარს, ვისაც აქვს სტრესი და შფოთვა, ვინც ფიზიკურად არააქტიურია, ვისაც აქვს არასწორი კვების პირობები და ვისი ცირკადული რიტმიც დარღვეულია. ამასთან, ამ მდგომარეობის ჩამოყალიბებაში გარკვეულ დაავადებებსაც შეიძლება ჰქონდეს როლი. მეტაბოლურ დაავადებებს შორის მოქცეულ მეტაბოლურ სინდრომს ენდოკრინოლოგიის განყოფილება აფასებს. დიაგნოზის დადგენა და მკურნალობის გეგმის შემუშავება ენდოკრინოლოგიისა და მეტაბოლური დაავადებების სპეციალისტების მიერ ხორციელდება. მკურნალობის პროცესში შეიძლება საჭირო გახდეს მულტიდისციპლინარული მუშაობა. თუ მეტაბოლიზმი ნაკლებად მუშაობს, სხეულის საჭიროებაში არსებული კალორიის სიმკვრივე შეიძლება შემცირდეს. ბაზალური მეტაბოლური სიჩქარის შენელებისას საჭიროებაზე მეტი კალორიის მიღების შემთხვევაში შეიძლება წონის მატება გამოვლინდეს და მეტაბოლური ჰომეოსტაზი შეიცვალოს. მეტაბოლიზმის შენელება შეიძლება რამდენიმე ფაქტორს უკავშირდებოდეს. მეტაბოლური სინდრომის რისკი ისაა, რომ შესაბამისი პირობები რომ არ არსებობს, გენეტიკური მიდრეკილების გავლენითაც სინდრომის გამოვლენის ალბათობა მაღალია. სისხლში გლუკოზის ბალანსის დარღვევა, არტერიული წნევის არარეგულარობა, სხეულში ცხიმის პროფილის დარღვევა, დაბალხარისხოვანი ძილი და კვების პროგრამა, სედენტარული ცხოვრების წესი და მსგავსი ფაქტორების მქონე პირებში რისკი შეიძლება მაღალი იყოს. მეტაბოლიზმის დარღვევა სხვადასხვა ნიშნითა და სიმპტომით შეიძლება გამოვლინდეს. კანქვეშა და ორგანოების გარშემო ცხიმის დაგროვება, ჰიპერგლიკემია ან ჰიპოგლიკემია, გადამეტებული წყურვილი და შიმშილი, ხშირი შარდვა, არტერიული წნევის ხშირი მატება ან დაცემა, კისრის ნაოჭებში გამუქება, ბუნდოვანი მხედველობა და გადაღლა მეტაბოლური სინდრომით გამოწვეული ნიშნებია.