Kalça protezi, ileri derecede hasar görmüş veya kireçlenmiş kalça eklemini yenilemek için uygulanan bir cerrahi çözümdür. Aslında bu ameliyatın yaklaşık 70 yıllık başarılı bir geçmişi vardır. Özellikle kalça çıkığı veya kanlanma problemleri yaşayan genç hastalarda ağrı, topallama ve bacak kısalığı gibi sorunları ortadan kaldırır. Bu yazıda total kalça protezi ameliyatı hakkında bilmeniz gereken her şeyi, kimlere uygulandığını ve total kalça protezi sonrası süreci detaylı şekilde inceleyeceğiz.
Total Kalça Protezi Nedir ve Nasıl Çalışır?
Kalça protezinin tanımı ve amacı
Total kalça artroplastisi, hasar görmüş veya ileri derecede kireçlenmiş kalça ekleminin yapay bir eklemle değiştirilmesi işlemidir. Aslında bu cerrahi yöntem, 1960'lı yıllardan bu yana uygulanıyor. Teknolojideki gelişmeler, ameliyat teknikleri ve kullanılan malzemelerdeki ilerlemeler sayesinde günümüzde çok daha başarılı sonuçlar elde ediliyor.
Ameliyatın temel amacı, ağrıyı hafifletmek ve eski hareketliliği yeniden sağlamaktır. Eklem yüzeylerindeki kıkırdak kaybolduğunda, kemikler doğrudan birbirine sürtünür. Bu durum şiddetli ağrıya ve günlük aktivitelerde kısıtlılığa neden olur. Protez, bu aşınmış eklem yüzeylerini metal ve polietilenden yapılmış özel parçalarla kaplayarak yapay bir eklem oluşturur.
Protezin yapısı ve malzemeleri
Bir kalça protezi üç ana bileşenden oluşur:
Femoral kök: Uyluk kemiğinin içine yerleştirilen uzun metal parçadır
Femoral baş: Kalça ekleminin hareket eden küresel kısmıdır
Asetabular protez: Leğen kemiğine yerleştirilen yarım küre şeklindeki yuva kısmıdır
Modern protezlerin kemiklere oturan ana parçaları krom, kobalt veya titanyum yapıdadır. Bunların eklemleştiği yerdeki ara parçalar ise seramik, polietilen veya metal olabilir. Örneğin, seramik kalça protezi denildiğinde, ara parçalarda kullanılan malzemenin seramik olduğu anlaşılır. Tüm bu malzemeler vücut ile tamamen uyumludur.
Titanyum, hafif yapısı ve mükemmel korozyon direnci sayesinde sıklıkla tercih edilir. Kobalt-krom alaşımları ise aşınma direnci yüksektir. Seramik materyaller düşük sürtünme katsayısına sahip olduğundan uzun ömürlü sonuçlar verir. Polietilen özellikle yuva kısmında yaygın kullanılır.
Uygun cerrahi teknik ve modern tasarımlar kullanıldığında, protez ömrü günümüzde 20-25 yıla kadar uzamıştır.
Protez çeşitleri
Kalça protezleri temel olarak total ve parsiyel olmak üzere ikiye ayrılır. Total protezde hem yuva hem de baş kısım değiştirilirken, parsiyel protezde sadece baş kısım yenilenir. Total protez en yaygın uygulanan türdür.
Çimentolu ve çimentosuz uygulama arasındaki fark önemlidir. Genç hastalarda çimentosuz protez tercih edilir. Bu yöntemde protez kemiğe sıkı oturtulur ve kemik protezin üzerine kaynayarak tespit sağlar. İleri yaşlı hastalarda kemik kalitesi uygun değilse, protez özel bir dolgu maddesi olan kemik çimentosu ile tespit edilir. Dolayısıyla çimentolu protezler de iyi yapıldığında benzer sonuçlar verir.
Günümüzde çimentosuz uygulamalar daha sık kullanılır. Materyal kombinasyonları hasta yaşına, kilosuna ve yaşam tarzına göre değişiklik gösterir.
Kimlere Total Kalça Protezi Uygulanır?
Kalça protezi adaylarının belirtileri
Her kalça ağrısı yaşayan kişinin ameliyata ihtiyacı yoktur. Ancak ağrı günlük işleri yapmayı veya bağımsız yürümeyi engelliyorsa, total kalça protezi ameliyatı genellikle yaşam kalitesini artırmaya yardımcı olur.
Ameliyat kararını belirleyen en temel faktör, ağrının şiddeti ve bu ağrının yaşam kalitesi üzerindeki etkisidir. Çorabınızı giymek veya ayakkabı bağlamak gibi basit eğilme hareketlerinde zorlanıyorsanız ameliyat sizin için uygun olabilir. Merdiven inip çıkarken şiddetli ağrı yaşıyorsanız, kısa mesafeli yürüyüşlerde dinlenme ihtiyacı hissediyorsanız veya gece uykudan uyandıran kalça ağrıları varsa, kalça protezi cerrahisi için aday olabilirsiniz.
Dinlenme sırasında dahi kalça bölgesinde ağrı hissedilmesi ameliyat için önemli bir sebeptir. Baston kullanmanıza rağmen ağrılar geçmiyorsa ve ağrılar uykunuzu bölüyorsa bu durum ameliyat zamanının geldiğini gösterir.
Ameliyat öncesinde fizik tedavi, ilaç ve enjeksiyon tedavilerine yanıt vermeyen hastalar için kullanılan bir yöntemdir. Ağrı kesiciler artık etki etmiyorsa, konservatif yöntemler işe yaramıyorsa cerrahi seçenek düşünülmelidir . Hastanın rutin aktivitelerini bile yapamaz duruma gelmesi sebebiyle kullanılan kalça protezleri, yaşam kalitesini büyük ölçüde artırır.
Yaş ve genel sağlık durumu
Kalça protezi ameliyatı için belirli bir yaş sınırı olmamakla birlikte, genellikle 50 ile 80 yaş arasındaki hastalara uygulanır. Zorunlu olmadıkça daha erken yaşlarda tercih edilmez. Kemik gelişimi biten kişilerde uygulanabilir. İskeletin immatür olduğu dönem dışında tüm yaş gruplarında yapılabilir.
Teknolojinin ve malzeme kalitesinin artmasıyla birlikte, çok genç yaşta ağır eklem hasarı yaşayan bireylere veya çok ileri yaştaki sağlıklı hastalara da başarıyla uygulanabilir. Genç yaşta kalça protezi ameliyatı sonrası hastalar ertesi gün ayağa kaldırılır.
Hastanın ameliyat öncesi dönemde genel bir kontrol sürecinden geçmesi gerekir. Aşırı kilolu hastalarda ameliyat başarısı düşebilir. Protez uygulanacak kişilerin fazla kilolu olmaması önemlidir. Kişinin şeker hastalığı varsa, bunu iyi şekilde kontrol altına alması şarttır. Ayrıca ek hastalıkların (kalp, diyabet) kontrol altına alınmış olması gerekir.
Ameliyat kararı verirken hastanın ağrı eşiği, sosyal yaşam beklentileri, mesleği ve sistemik hastalıkları bir bütün olarak değerlendirilir.
Protez yapılamayacak durumlar
Kalça ekleminde enfeksiyon olan kişilerde ameliyat kesinlikle yapılmamalıdır. Aktif infeksiyonun varlığı, lokal veya sistemik olsun, kesin bir engeldir. Ciddi enfeksiyonları olan hastalara total kalça protezi ameliyatı uygulanmaz.
Kalça eklemi etrafındaki kaslarda güç kaybı olması veya yeterli kemik olmaması durumlarında da ameliyat uygulanamaz. Kalça abduktor kas kütlesinin olmaması sorun yaratır. Komponentlerin fiksasyonuna yetecek kadar kemik stoğun olmaması ameliyatı engeller.
Ciddi damar hastalıkları veya ameliyat için uygun olmayan genel sağlık durumları olan hastalara uygulanmaz. Yakın zamanda geçirilmiş kalp krizi, kararsız anjina, kalp yetmezliği veya şiddetli anemi gibi eşlik eden ciddi medikal durumlar ameliyata engel oluşturur. Ekstremitenin vasküler bozuklukları da sorun yaratır.
Ağrı olmaksızın kalıcı veya geri dönüşsüz kas gücü kaybı, para/quadripleji durumları kesin engellerdir. Progresif nörolojik kayıp ve nöropatik eklem göreceli engellerdir.
Hangi Hastalıklarda Total Kalça Protezi Gerekir?
İleri derecede kireçlenme (osteoartrit)
Kalça protezi ameliyatının en yaygın nedeni kireçlenme olarak bilinen osteoartrittir. Eklem kıkırdağında aşınma sonucu gelişir ve genellikle ileri yaşlarda ortaya çıkar. Kireçlenen eklemde zamanla sertlik, tutukluk ve hareket kısıtlılığı meydana gelir.
Kıkırdak tamamen aşındığında kemikler birbirine sürtünmeye başlar. Bu durum yürüme, merdiven çıkma gibi günlük aktivitelerde ciddi ağrıya neden olur. İlaç tedavisi, eklem içi enjeksiyonlar ve yaşam tarzı değişiklikleri başarılı olamadığında total kalça protezi ameliyatı kaçınılmaz hale gelir.
Protez ameliyatı için hastalığın sadece ileri derecede olması yetmez. Gece ağrısı varsa, ağrı ilaçlarla geçmiyorsa ve yürüme mesafesi kısalmışsa ameliyat düşünülür.
Kalça çıkığı ve gelişimsel problemler
Gelişimsel kalça displazisi denilen kalça çıkığı veya büyüme plağı kayması gibi çocukluk çağı hastalık sekelleri kalça protezi gerektiren durumlar arasındadır. Erken fark edilmeyen ve zamanında tedavi edilmeyen doğumsal kalça çıkığı 20-30'lu yaşlarda kalça protezi ameliyatı gerektirebilir.
Bu hastalarda mevcut eklem normal yerinde gelişmediği için diğer hastalardan çok daha küçüktür. Ayrıca üç santim, bazen beş santimetreye kadar çıkabilen bacak kısalığı vardır. Ameliyat sırasında hem kalça ekleminin normal yerine yerleştirilmesi hem de bacak kısalığının uzatılması için farklı teknikler kullanılır.
Avasküler nekroz ve kanlanma bozuklukları
Avasküler nekroz denilen femur başının kanlanma problemlerinde 20-40 yaş arası gençlerde kesin çözüm üreten bir ameliyattır. Kalça eklemini oluşturan yapılardan femur başında kemik dolaşımının bozulması nedeniyle kemik ve kıkırdak dokusunun ölümüne yol açar.
Kan akışının azalması veya tamamen durması sonucu kemik dokusu canlılığını kaybeder. Tedavi edilmediğinde kalıcı eklem hasarına yol açar. Son evre kalça avasküler nekroz vakalarında total kalça protezi ameliyatı yapılır.
Steroid kullanımı, trafik kazaları ve düşme gibi travmalar bu hastalığa neden olabilir. Özellikle kortizon kullanımının artmasıyla beraber kalça ekleminde avasküler nekroz hastalığı daha sık teşhis edilmektedir.
Romatizmal hastalıklar ve iltihap sekelleri
Romatoid artrit gibi romatizmal hastalıklar ve iltihap sekelleri kalça protezinin uygulandığı hastalık gruplarındandır. Bağışıklık sistemi tarafından eklemlere yönelik sürekli bir iltihap oluşturan kronik bir hastalıktır.
Eklem kıkırdağını ve kemik dokusunu tahrip eder. Ağır romatoid artrit vakalarında, eklem fonksiyonunu düzeltmek için total kalça protez ameliyatı yapılır. Hastanın eklemde ciddi tahribat geliştiğinde protez ameliyatı gerekebilir.
Kalça kırıkları ve travmalar
İleri yaş kalça kırıkları ile kanlanma problemi sonrası kemik nekrozları kalça protezinin uygulandığı hastalık gruplarıdır. Kalça ekleminde eklem içi kırıklar veya travmatik kalça çıkıkları sonrasında kalıcı eklem kıkırdak hasarı olabilir.
Bu durum kalça ekleminde kireçlenmeye sebep olur. Hastanın zamanla ağrıları artar, yürüme kapasitesi düşer ve kalça protezi ameliyatı gerekir. Özellikle yaşlı bireylerde kalça kırıkları sık görülür.
Total Kalça Protezi Ameliyatı Nasıl Yapılır?
Ameliyat öncesi hazırlık süreci
Ameliyata hazırlık süreci haftalar öncesinden başlar. Vücudunuzun herhangi bir yerinde aktif enfeksiyon olmaması şarttır. Diş çürüğü, idrar yolu enfeksiyonu veya ayak mantarı gibi durumlarda önce tedavi edilmeniz gerekir. İdrar yolu enfeksiyonları özellikle bayanlarda şikayetsiz ilerleyebilir ve atlanırsa proteze yayılabilir.
Kan tahlilleri, elektrokardiyogram ve göğüs röntgeni gibi testlerden geçersiniz. Kan grubunuz belirlenir ve ameliyat sırasında gerekebilecek bir veya iki ünite kan hazırlanır. Kullandığınız tüm ilaçları doktorunuza bildirmelisiniz. Aspirin gibi kan sulandırıcı ilaçlar ameliyat öncesinde kesilir.
Ameliyattan bir gün önce vücut temizliğinize özel dikkat göstermeniz gerekir. Ev düzenlemesi yapmalısınız. Halıları kaldırın, banyo tuvalet yükseltici temin edin. Fazla kilonuz varsa ameliyat öncesi kilo vermeniz proteze binen yükü azaltır.
Ameliyat teknikleri ve cerrahi yöntemler
Ameliyat genel anestezi veya belden uygulanan spinal anestezi ile başlar. Anestezi türünü, genel sağlık durumunuzu değerlendiren anestezi doktoru belirler. Spinal anestezide vücudunuzun alt kısmı uyuşturulur. Bazı hastalarda konfor için hafif sedasyon eklenebilir.
Ameliyat sırasında yan yatar veya sırt üstü pozisyonda olursunuz. Kalça üzerinden 10-15 cm'lik bir kesi yapılır. Kesi yoluyla hasarlı femur başı kesilerek çıkarılır. Leğen kemiğindeki yuva özel oyucularla hazırlanır ve buraya metal bir kap yerleştirilir.
Uyluk kemiğinin içine metal bir sap yerleştirilir ve ucuna seramik veya metal bir baş takılır. Sinir sisteminin bütünlüğünü korumak için nöromonitörizasyon tekniği kullanılır. Bu teknik sayesinde sinir hasarına bağlı bacakta güçsüzlük riski en aza iner.
Çimentolu ve çimentosuz protez uygulaması
Protezin kemiğe tutturulmasında iki yöntem vardır. Çimentosuz protezlerde, protez kemiğe sıkıştırılarak yerleştirilir ve kemik protezin üzerine kaynayarak tespit sağlar. Genç ve kemik kalitesi iyi olan hastalarda tercih edilir.
Çimentolu yöntemde kemik çimentosu adı verilen tıbbi bir yapıştırıcı kullanılır. 70 yaş üzeri ve kemik erimesi fazla olan hastalarda uygulanır. Her iki yöntem de doğru teknikle yapıldığında eşit derecede başarılıdır.
Ameliyat süresi ve hastanede kalış
Ameliyat süresi tek veya iki kalçaya uygulanmasına göre 1 ila 3 saat arasında değişir. Standart bir ameliyat yaklaşık 2 saat sürer. Revizyon cerrahisi gibi karmaşık durumlarda süre 4 saate kadar uzayabilir.
Ameliyat sonrası derlenme odasında anesteziden çıkana kadar takip edilirsiniz. Hastanede kalış süresi genellikle 3-5 gün arasındadır. Genel durumu uygun olan hastalara kısa sürede egzersiz yaptırılmaya başlanır. Bazı merkezlerde 2-3 güne kadar kısaltılabiliyor.
Total Kalça Protezi Sonrası İyileşme Süreci
İlk günlerde yapılması gerekenler
Ameliyat sonrası derlenme odasında kalp atış hızınız ve kan basıncınız gibi yaşamsal bulgularınız izlenir. Ağrı kesici, kan sulandırıcı ve enfeksiyon önleyici antibiyotikler verilir. Ameliyattan birkaç saat sonra yardımla yataktan kalkabilirsiniz. Fizyoterapist eşliğinde yürüteç kullanarak ilk adımlarınızı atarsınız.
Ameliyat sonrası 24 saat içinde egzersizlere başlamanız gerekir. Erken mobilizasyon kan dolaşımınızı artırır ve pıhtı oluşma riskini azaltır. Genellikle ameliyattan 1-3 gün içinde ayağa kaldırılırsınız ve fizik tedavi uzmanı eşliğinde yürüme egzersizlerine başlanır.
İlk gün ufak adımlar atarak ameliyatın yan etkisi olmadığını gösterirsiniz. Sonraki günler kısa süreli yürüyüşler başlar. Üçüncü gün daha rahat yürüyen bir hale gelirsiniz. Ameliyatın üzerinden beş gün geçtiğinde tek başına hareket edebilir ve taburcu edilirsiniz.
Yürüme ve hareket programı
Yürüteç veya koltuk değneği kullanarak yürümeye başlarsınız. Ameliyatlı bacağınızı diziniz düz bir şekilde ileriye doğru uzatın ve önce topuğunuz yere değsin. Bacağınızı ileriye doğru hareket ettirdikçe diziniz ve ayak bileğiniz bükülecektir.
Kas gücünüz geliştikçe yürümeye daha fazla zaman ayırabilirsiniz. Yaklaşık 4-6 hafta içinde desteksiz yürüyüşe geçebilirsiniz. Genç ve kuvvetli hastalar 1 hafta bile yürüteç kullanmazlar. Yaşlı hastalarda bu süre 4-6 haftaya kadar uzayabilir.
Fizyoterapistiniz hastane içinde ve evde yapmanız gerekenlerle ilgili eğitim verir. Günde 20-30 dakika, hatta günde 2-3 kez egzersiz yapmanız önerilir. Ayak bileği pompası, bacak kaldırma ve denge egzersizleri düzenli yapılmalıdır.
Günlük aktivitelere dönüş
Eve döndüğünüzde birkaç kurala dikkat etmeniz gerekir:
Ameliyatlı kalçanızı 80 dereceden fazla eğmeyin
Bacak bacak üstüne atmayın
Alçak sandalyelere oturmayın, yükseltici yastık kullanın
Yükseltilmiş tuvalet oturağı kullanın
Bacaklarınızın arasına yastık koyarak uyuyun
Genellikle 6. haftadan, en geç 3. aydan itibaren günlük işlerinize geri dönebilirsiniz. Yara iyileşmesi tamamlandığında dikişler alınır, genellikle 14. günde. Düz zeminde yürüyüş, bisiklet, yüzme ve golf gibi güvenli aktiviteleri seçmelisiniz. Futbol, basketbol ve tenis gibi yüksek etkili sporlardan uzak durmalısınız.
Protezin ömrü ve kontroller
Uygun cerrahi teknik ve modern protez tasarımları kullanıldığında kalça protezinin ömrü 20-25 yıla kadar uzamıştır. Hastaların %90-95'i protezlerini 15 yıl boyunca sorunsuz kullanabilir. Bu süre 20 yıla geldiğinde %80'lere inebilir.
Rutin olarak 6. hafta, 3. ay ve 6. ay kontrolleri yapılır. Sonrasında yıllık kontrol edilmeniz gerekir. Düzenli takip protezdeki aşınmayı erken tespit etmeye yardımcı olur. Fazla kilo proteze aşırı yük bindirerek ömrünü kısaltabilir.
Total Kalça Protezi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Ameliyat ağrılı mı?
Ameliyat sırasında anestezi altında olduğunuz için hiçbir ağrı hissetmezsiniz. Ameliyat sonrası ağrı kontrolü için damardan verilen hasta kontrollü ağrı kesiciler ve kombine spinal epidural bölgesel anestezi uygulamaları oldukça etkilidir. İlk günlerde ağrı normaldir ve ilaçlarla kontrol altına alınır. Genellikle 2-3 hafta içinde ciddi ağrılar azalır. Uzamış ağrı veya ani başlayan yeni ağrılar cerrahi değerlendirme gerektirebilir.
Ne zaman normale dönebilirim?
İleri yaş grubundaki hastalar yaklaşık 1 ay boyunca yakın bakıma ihtiyaç duyar. Bu dönemde günlük ev işleri yapılamaz ama diğer günlük ihtiyaçlarınızı kendiniz karşılayabilirsiniz. Genç hastalar için ameliyat sonrasında ilk 3 hafta boyunca yakın bakıma ihtiyaç vardır.
Ameliyat sonrasında 3 ay sonra normal günlük yaşamınıza tamamen dönebilirsiniz. Genel olarak 6 ila 12 hafta içinde günlük hayatınıza dönebilirsiniz. Tam iyileşme süreci 6 aya kadar uzayabilir. Ancak tam iyileşme süreci 6-12 ay sürebilir. Genellikle 3 ila 6 ay içinde tam iyileşme sağlanır.
Protez ne kadar dayanır?
Modern kalça protezlerinin ortalama ömrü 15 ila 25 yıl arasındadır. Kalça protezinin ortalama 20 sene ve üzerine ulaştığı kaydedilir. Hastanın yaşam tarzı, kilosu ve cerrahinin kalitesi bu sürenin uzunluğunu etkiler. Kalça protezleri herhangi bir komplikasyon yaşanmadığı sürece 30 yıla kadar kullanılabilir.
Ameliyat riskleri nelerdir?
Riskler arasında enfeksiyon, kan pıhtısı, protezin yerinden çıkması, sinir yaralanması ve anesteziye bağlı komplikasyonlar yer alır. Bu riskler modern cerrahi tekniklerle oldukça düşük seviyelere indirgenmiştir. Protez sonrası en sık görülen komplikasyonlardan biri enfeksiyondur. Derin enfeksiyon durumunda protezin çıkarılması ve revizyon cerrahisi gerekebilir.
Spor yapabilir miyim?
Yüzme, yürüyüş, pilates gibi düşük etkili aktiviteler uygundur. Zıplama, ani dönme veya ağır yük içeren sporlardan kaçınmalısınız. Genellikle 8-12 hafta sonra düşük etkili sporlara başlanabilir. Yüzme hem kalça hem diz protezi sonrası en güvenli sporlardan biridir. Koşu yüksek darbe içerdiği için genellikle önerilmez.
