Total diz protezi, ileri seviye eklem aşınması ve kıkırdak hasarları nedeniyle günlük yaşamınızı etkileyen kronik diz ağrılarınıza çözüm sunan bir cerrahi yöntemdir. Bu ameliyat, hasarlı diz eklem yüzeylerinin metal ve plastik protezlerle değiştirilmesi işlemidir. Özellikle hareket kabiliyetinizi artırmak ve yaşam kalitenizi iyileştirmek amacıyla uygulanır. Bu yazıda, total diz protezi ameliyatının ne olduğunu, kimlere ve hangi durumlarda yapıldığını, ameliyat sürecini ve sonrasındaki iyileşme aşamalarını detaylı olarak inceleyeceğiz.
Total Diz Protezi Nedir?
Aşınmış diz eklem yüzeylerinin metal ve polietilen malzemelerle kaplanması işlemine total diz protezi denir. İlk kez 1968 yılında uygulanan bu yöntem, cerrahi teknikler ve malzeme teknolojisindeki gelişmeler sayesinde günümüzde oldukça başarılı sonuçlar veriyor. Hastaların %90'ından fazlasında diz ağrılarında belirgin azalma ve günlük aktivitelerde önemli iyileşme sağlanıyor.
Bu ameliyatta eklem yüzeyleri tamamen temizlenir ve yapay eklem parçalarıyla yeniden inşa edilir. Femur, tibia ve patella kemiklerinin birbirine temas eden kısmlarındaki aşınmış kıkırdak dokusu ince bir kemik tabakasıyla birlikte çıkarılır. Sonrasında protez parçaları kemik yüzeylere yerleştirilir ve ağrısız hareket sağlayan yeni bir eklem yapısı oluşturulur.
Protezin Yapısı ve Bileşenleri
Total diz protezi temel olarak dört ana parçadan oluşur:
Femoral komponent: Uyluk kemiğinin alt kısmını kaplayan parça. Genellikle kobalt-krom-molibdenyum alaşımından yapılır. Bu metal çizilmeye karşı oldukça dirençlidir.
Tibial komponent: Kaval kemiğinin üst kısmına yerleştirilen alt parça. Titanyum veya krom-kobalt alaşımından üretilir. Plastik ara parçayı tutar.
Plastik liner: İki metal parça arasındaki boşluğu dolduran polietilen ara parça. Yeni diz kıkırdağı gibi görev yapar ve eklemde sürtünmeyi azaltır.
Patellar komponent: Diz kapağının arka yüzeyine yerleştirilen plastikten yapılmış parça. Bazı cerrahlar rutin olarak kullanmaz.
Bu materyaller vücutta alerjik reaksiyon oluşturmaz ve diz eklemindeki diğer dokularla hızla uyum sağlar. Protezler diz anatomisine uygun tasarlanır ve farklı eklem ölçülerine göre 2 mm'lik artan ölçülerde üretilir.
Protez parçaları kemik çimentosu adı verilen dolgu maddesiyle kemiğe sabitlenir. Çimentosuz protezlerde ise üzeri gözenekli yapılar kemiğe sıkı şekilde yerleştirilir ve zamanla kemik gözeneklerin içine ilerleyerek tespiti sağlar.
Protez Türleri
Total diz protezi en yaygın uygulanan türdür. Diz ekleminin hasar görmüş yüzeylerinin tamamı değiştirilir. Eklemin her üç bölmesinin de hasar gördüğü veya dizde ciddi eğriliklerin başladığı durumlarda uygulanır. Ağrıyı tamamen ortadan kaldırma konusunda yüksek başarı oranına sahiptir.
Yarım diz protezi (unikondiler protez) ise dizin sadece bir bölümüne uygulanır. Diz bağları sağlam hastalarda dizin iç veya dış kısmındaki kireçlenme için tercih edilir. Daha küçük kesi yapılır ve hastanede kalış süresi kısadır. İleri kireçlenme vakalarında uygulanamaz.
Ayrıca bağ koruyan veya bağ kesen tasarımlar vardır. Dizindeki eğrilik miktarı, aşınmanın durumu ve hareket kısıtlılığına göre uygun tasarım seçilir. Yüksek hareket açıklığı sağlayan protezler ve aşınmayı azaltan özel tasarımlar da mevcuttur.
Protezlerin ömrü uygun cerrahi teknik ve modern tasarımlarla 15-20 yıla kadar uzamıştır. Bazı kaynaklarda gelişen teknolojiyle birlikte bu sürenin 25-30 yıla çıktığı belirtiliyor. Protez ömrü üç faktöre bağlıdır: cerrahın deneyimi, protez kalitesi ve hastanın kullanım biçimi.
Total Diz Protezi Kimlere Yapılır?
Diz ekleminde ciddi hasar oluştuğunda ve ilaç tedavisi, fizik tedavi, enjeksiyonlar gibi koruyucu yöntemler sonuç vermediğinde total diz protezi ameliyatı gündeme gelir. Ameliyat kararı yalnızca röntgen bulgularına göre değil, hastanın günlük yaşamının ne derece etkilendiğine bakılarak verilir. Genellikle 55 yaş üzeri hastalara uygulanır, ancak belirli hastalık durumlarında daha erken yaşlarda da yapılabilir.
İleri Evre Diz Kireçlenmesi (Osteoartrit)
En yaygın total diz protezi nedeni ileri derece kireçlenmedir. Eklemdeki kıkırdak doku zamanla aşınır ve kemikler birbirine sürtünmeye başlar. Yaşlanma, fazla kilo, geçmiş travmalar veya ailesel yatkınlık kireçlenmeyi hızlandırır.
Hareketle artan şiddetli ağrı, sabah tutukluğu, merdiven inip çıkmada zorluk bu hastalarda sık görülür. Erken dönemlerde ilaçlar ve fizik tedavi rahatlama sağlar. Ancak ileri evrelerde tek çözüm cerrahi müdahaledir.
Bazı belirgin kriterler ameliyat zamanının geldiğini gösterir. 100 metre yürüyememe, her gün ağrı kesici kullanma ihtiyacı, gece ağrıları nedeniyle uyku düzeninin bozulması, dizde oluşan eğrilik nedeniyle hareket zorluğu ve günlük işlerde başkasına ihtiyaç duyma durumlarında protez cerrahisi düşünülür. Dinlenme sırasında bile devam eden ve ağrı kesicilere yanıt vermeyen şikayetler ameliyat için güçlü göstergelerdir.
Romatoid Artrit
Bağışıklık sisteminin kendi eklemlerini hedef alması sonucu oluşan romatoid artrit, dizlerde kalıcı hasarlara neden olur. Bu hastalığı olan kişilerin %20-30'unda dizler etkilenir. Her iki dizde simetrik ağrı, sabah sertliği ve eklemlerde şekil bozukluğu tipik belirtilerdir.
İltihap önleyici ilaçlar erken evrelerde etkili olabilir. Ancak ileri aşamalarda total diz protezi en başarılı seçenektir. Romatoid artrit hastalarında ameliyat yaş sınırı daha esnektir ve hastanın durumuna göre genç yaşlarda bile uygulanabilir. Çalışmalar, bu hasta grubunda ağrının giderilmesi ve diz hareketliliğinin geliştirilmesinde protezin son derece etkili olduğunu ve hastaların %80'inden fazlasında uzun vadede başarılı sonuçlar alındığını göstermektedir.
Travma Sonrası Eklem Hasarları
Kaza, düşme veya spor yaralanmaları dizde kalıcı hasarlar oluşturabilir. Kemik kırıkları düzgün kaynamadığında veya bağ yaralanmaları eklem yapısını bozduğunda şekil bozukluğu ve sürekli ağrı gelişir. Önceki cerrahi işlemlerin başarısız olması durumunda da protez gerekebilir.
Travma sonrası gelişen bu durumlarda konservatif tedaviler genellikle yetersiz kalır. Eklemde meydana gelen yapısal bozukluk nedeniyle protez, hasarı onarmanın en etkili yoludur.
Kronik Diz Ağrısı ve Hareket Kısıtlılığı
Yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyen kronik diz ağrısı protez için önemli bir göstergedir. Oturup kalkmakta zorlanma, gece uykusunu bölen ağrılar, uzun mesafe yürüyememe ve sürekli baston ya da yürüteç kullanma ihtiyacı bu duruma işaret eder.
Ağrısız yürüme mesafesinin 300 metrenin altına düşmesi ameliyat kararını güçlendirir. Her gün ağrı kesici almak zorunda kalan hastalarda ilaçlara bağlı böbrek ve karaciğer hasarı riski vardır. Bu nedenle ağrı kesici ihtiyacının önüne geçmek ve yürüme mesafesini artırmak için protez uygulanır. Ameliyat sonrası hastaların çoğu bağımsız şekilde yürüyebilir ve aktif yaşama döner.
Total Diz Protezi Ameliyatı Nasıl Gerçekleştirilir?
Ameliyat süreci, hazırlık aşamasından itibaren titiz bir planlama gerektirir. Cerrahinin başarısı büyük ölçüde ameliyat öncesi yapılan kontroller ve hazırlıklara bağlıdır. Bu süreçte hem vücudunuzun operasyona hazır olması hem de komplikasyon risklerinin en aza indirilmesi amaçlanır.
Ameliyat Öncesi Hazırlık
Ameliyattan 30 gün öncesinde bir dizi tıbbi değerlendirme yapılır. Kan testleri, idrar tahlili, EKG ve akciğer grafisi gibi sistemik taramalar gerçekleştirilir. Diyabet veya hipertansiyon gibi kronik hastalıklarınız varsa kontrol altına alınması gerekir.
Enfeksiyon riski ameliyat öncesi en dikkat edilen konudur. Diş çürükleri, apse veya enfeksiyon mutlaka tedavi edilmelidir. İdrar yolu enfeksiyonunuz varsa ameliyattan önce iyileştirilir. Tırnaklarınızda mantar varsa cildiye tedavisi yapılır. Vücudunuzun herhangi bir yerindeki gizli enfeksiyon protez için büyük risk oluşturur.
Kullandığınız ilaçlar gözden geçirilir. Kan sulandırıcılar ameliyat öncesi kesilmelidir. Aspirin 10 gün, kumadin 5 gün, plavix 7 gün öncesinden bırakılır. Vitamin ve takviyeler de 10 gün öncesinden kesilir. Ameliyat günü insülin ve şeker ilaçları alınmaz.
Fazla kilonuz varsa verilmesi önerilir. Aşırı kilo eklemlerinizde stres yaratır ve ameliyat risklerini artırır. 4 kilo verdiğinizde dizinizdeki yük yaklaşık 18 kilo azalır. Ayrıca ameliyat öncesi bacak kaslarınızı güçlendirici egzersizler yapabilirsiniz.
Ameliyat öncesi son 8 saat hiçbir şey yiyip içilmemelidir. Ameliyat bölgesi antibakteriyel solüsyonla yıkanır. Losyon, deodorant, parfüm kullanılmaz, makyaj yapılmaz ve ojeler çıkarılır. Evde yürüteç, tuvalet yükselticisi, banyo tutamakları gibi yardımcıları önceden hazırlayın.
Ameliyat Süreci
Total diz protezi ameliyatı ortalama 1-2 saat sürer. Diz önünden 10-12 cm uzunluğunda bir kesi yapılır. Kilo sorunu olmayan genç hastalarda daha küçük kesi ile işlem yapılabilir. Böylece kas ve tendonlara daha az zarar verilir.
Diz kapağı yana devrilir ve eklem açığa çıkarılır. Menisküsler çıkarılır ve kireçlenmeler temizlenir. Femur ve tibia kemiklerinin üst uçlarına testere yardımıyla kesiler yapılır. Aşınmış kıkırdak dokusu ince bir kemik tabakasıyla birlikte kesilerek çıkarılır.
Hazırlanan kemik yüzeylere uygun boyuttaki protez parçaları yerleştirilir. Önce deneme protezler takılarak dizin bağ dengesi kontrol edilir. Eklemin gevşekliği veya sıkılığı ayarlanır. Sonrasında deneme protezler çıkarılır, eklem yıkanır ve orijinal protezler kemik çimentosu ile sabitlenir.
Metal protez parçalarının arasına plastik eklem yüzeyi yerleştirilir. Diz kapağının arka yüzeyi plastik bileşenle hazırlanır. Eklem hareket açıklığı test edilir. Kanama kontrolü yapılıp kesi dikilerek kapatılır.
Anestezi Yöntemleri
Ameliyat belden yapılan spinal anestezi veya genel anestezi altında yapılır. Spinal anestezi tercih edilen yöntemdir. Bölgesel anestezide hasta uyanıktır ancak belden aşağısı uyuşur.
Spinal anestezinin avantajları vardır. Ameliyat bitiminde hastanın ağrısı olmaz. Belden takılan kateterler sayesinde erken dönemde ağrı kontrolü sağlanır. Akciğer problemleri olmaz ve hastalar 5-6 saat süreyle ağrı hissetmez.
Genel anestezide ise ameliyat bitiminde hastanın şiddetli ağrısı olur. Anestezi sonlandığında ağrı başlar. Ancak bazı hastalarda belden uyuşturma uygun olmayabilir. En uygun anestezi şekline anestezi doktoru hastaya göre karar verir.
Ameliyat sonrası ağrı kontrolü için epidural veya damar yolu ile ilaç veren ağrı pompaları kullanılır.
Total Diz Protezi Sonrası İyileşme Süreci
İyileşme dönemi ameliyathaneden çıktığınız andan itibaren başlar ve başarılı bir sonuç için ameliyatın kendisi kadar önemlidir. Rehabilitasyon sürecine ne kadar bağlı kalırsanız, diziniz o kadar hızlı işlevsellik kazanır ve ağrısız yaşama o kadar çabuk dönersiniz.
Hastanede Kalış Süresi
Günümüzde rutin vakaların büyük kısmında hastanede kalış süresi 1-3 gün arasındadır. Bazı hastalar seçilmiş koşullarda aynı gün eve gidebilir. Ancak önemli olan sürenin kısalığı değil, güvenli taburculuktur.
Ameliyat sonrası ilk gün genellikle dinlenme, sıvı dengesi takibi ve vital bulguların izlenmesiyle geçer. Fizyoterapist ameliyattan sonraki ilk gün veya bir gün sonrasında hafif egzersizlere başlamanıza yardımcı olur. Birçok merkez hastayı ilk 24 saat içinde ayağa kaldırmayı hedefler. Bu erken hareket kan pıhtılaşmasını önler ve dolaşımı düzenler.
Taburcu olmadan önce belirli kriterler tamamlanmalıdır. Ağrınız ağızdan alınan ilaçlarla kontrol edilebilmeli, yürüteç veya koltuk değneği ile kısa mesafeyi güvenle yürüyebilmeli ve tuvalet ihtiyaçlarınızı karşılayabilmelisiniz. Evde merdiven varsa fizyoterapist bunun eğitimini verir.
Fizik Tedavi ve Egzersiz Programı
Fizik tedavi ameliyatın ilk 24-48 saatinde başlar. İlk 1-3 gün içinde ayak pompalama egzersizleri, düz bacak kaldırma egzersizi ve buz uygulamaları yapılır. Bu aşamada CPM cihazı dizinizi kontrollü biçimde hareket ettirerek kan dolaşımını artırır ve eklemde sertlik oluşmasını önler.
Ameliyat sonrası 4-10 gün içinde bacak ve kalça kaslarının güçlendirilmesi sağlanır. Cerrahiden sonraki 2-6 hafta arasında yana merdiven çıkma ve hamle egzersizleri yapılır. Merdiven çıkabilmek için iyi bir quadriceps kas gücüne sahip olmanız gerekir.
Cerrahiden sonraki 7-12 hafta arasında çömelme ve yürüme gibi fonksiyonel aktivitelere dönüş egzersizleri yapılır. Ameliyattan sonraki 14-26 hafta arasında yüzme, bisiklete binme gibi daha aktif egzersizlere başlanır.
Fizik tedavi programları genellikle 8 ila 10 hafta arasında sürer. Ancak bazı kaynaklarda en az 4 hafta, ideal olarak 8 hafta fizik tedavi alınması önerilir. Rehabilitasyon sürecinin doğru planlanması ameliyatın başarı oranını ciddi oranda etkiler.
Ağrı Yönetimi
Ameliyat sonrası ilk gün ve gece ağrı en fazla hissedilir. Ancak modern ağrı kontrolü teknikleriyle bu ağrı artık yönetilebilir düzeydedir. Epidural veya sinir blokajı yöntemleriyle ameliyat sonrası ilk 24-48 saat boyunca ağrı minimum seviyede tutulur.
Özellikle ilk üç hafta içerisinde hem iyileşmekte olan yumuşak doku hem de hareket açıklığının kazanılması sırasında ağrı olması çok doğaldır. Genellikle ilk üç aylık süreç içerisinde bir miktar ağrı olabilir. Ağrı genellikle 3-4 günden sonra çok hafif düzeye iner ve günler içinde kaybolur.
İyi bir ağrı kontrolü ile hasta memnuniyeti artar, rehabilitasyon uygulamaları kolaylaşır ve hastanede kalış süresi kısalır. Ameliyat sonrası iyi kontrol edilmiş ağrı, erken fonksiyonel iyileşme ve hasta memnuniyeti ile doğrudan ilişkilidir.
Günlük Aktivitelere Dönüş
Ameliyattan 1 ay sonra günlük aktivitelerinizin çoğuna ve işinize dönmüş olabilirsiniz. Genellikle 3-6 ay içinde günlük aktivitelerinize geri dönüş sağlayarak yürüyüş, yüzme, bisiklete binme, dans, yoga gibi dize ağır yük binmesine yol açmayan sporlara geri dönebilirsiniz.
Ameliyattan yaklaşık altı ila sekiz hafta sonra araba kullanmanıza izin verilir. Tam iyileşme birkaç ay sürer, ancak tam fonksiyonel kazanım için 6 ay süren kontrollü egzersiz ve izlem süreci önerilir. 12. haftada dizinizde tam bir hareket aralığı olmalı ve düzenli aktivitelere katılırken minimum veya hiç ağrı hissetmemelisiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Hastalar ameliyat kararını verdikten sonra ameliyat süresi, protezin dayanıklılığı ve iyileşme süreci gibi konularda bilgi almak isterler. Bu bölümde en çok sorulan soruları yanıtlıyoruz.
Total diz protezi ameliyatı ne kadar sürer?
Ameliyat süresi genellikle 1 ila 2 saat arasında tamamlanır. Cerrahın deneyimi ve hastanın durumuna göre bu süre değişebilir. Bazı merkezlerde ameliyat 1.5 ila 3 saat sürebilir. Ameliyathane hazırlığı ve anestezi işlemleri de eklendiğinde toplam süre 2-3 saat olabilir.
Ameliyat süresinin kısa tutulması anestezi süresini azaltır, ameliyat sonrası toparlanmayı hızlandırır ve komplikasyon riskini düşürür. Deneyimli bir cerrah tarafından planlanan ameliyatlarda süreç daha kontrollü ilerler.
Protez ömrü ne kadardır?
Modern protezlerin ömrü ortalama 15-20 yıldır. Gelişen teknoloji ve yüksek kaliteli materyallerle bu süre 20-25 yıla kadar uzamıştır. Bazı kaynaklarda protez ömrünün 25-30 yıla çıktığı belirtiliyor.
Protez ömrünü etkileyen faktörler arasında hastanın kilosu, günlük aktivite düzeyi, protezin doğru yerleştirilmesi ve ameliyat sonrası bakıma uyum bulunur. Aşırı kilolu hastalarda veya çok aktif yaşam süren kişilerde protez ömrü 5 yıl kadar azalabilir. Kilo kontrolü sağlamak, düzenli egzersizler yapmak ve rutin hekim muayenesine gitmek protez ömrünü uzatır.
Ameliyat sonrası ne zaman yürüyebilirim?
Ameliyattan sonraki ilk 24 saat içinde ayağa kaldırılırsınız. Genellikle ameliyattan 2-3 gün sonra yürümeye başlayabilirsiniz. Bazı hastalar ameliyat günü veya ertesi sabah yürüteç yardımıyla ayağa kalkar.
İlk hafta içerisinde destekle yürüyüş başlar. Tamamen yardımcı cihazsız yürüme yeteneği kazanmak ise iyileşme hızınıza ve fizik tedaviye uyumunuza bağlı olarak 4-6 hafta sürebilir. Çoğu hasta 6-8 haftada sosyal hayatın gerektirdiği miktarda yürüme potansiyeli kazanır.
Total diz protezi riskleri nelerdir?
Her cerrahi işlemde olduğu gibi total diz protezi ameliyatında da belirli riskler bulunur. Enfeksiyon riski başta gelir. Bacak damarlarında kan pıhtısı oluşumu ve bunun akciğerlere ulaşması ciddi bir durumdur. Ancak bu riskin oranı yüzde 1'den daha azdır.
Diğer riskler arasında protezin zamanla gevşemesi veya aşınması, ameliyat sonrası geçici hareket kısıtlılığı, nadiren protez çevresinde ağrı ve sinir veya damar hasarı sayılabilir. Güncel cerrahi teknikler, steril ameliyathane koşulları ve kişiye özel ameliyat planlaması sayesinde bu riskler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir.
Ameliyat sonrası kontroller nasıl yapılır?
Ameliyat sonrası ilk yıl genellikle birkaç kez kontrol yapılır. Sonrasında yılda bir kez ortopedi uzmanına kontrol önerilir. Kontrollerde röntgen çekilerek protezin konumu, gevşeme veya aşınma olup olmadığı değerlendirilir. Şikayet olmasa bile düzenli kontrol, olası sorunların erken tespiti açısından önemlidir.
Özetle Total
Total diz protezi, kronik diz ağrılarınız ve hareket kısıtlılığınız nedeniyle yaşam kaliteniz düştüğünde başvurabileceğiniz etkili bir çözümdür. İlaç tedavileri ve fizik tedavi yöntemleri sonuç vermediğinde, protez ameliyatı ağrısız yürüme ve bağımsız yaşam için en güvenilir seçenek haline gelir.
Kuşkusuz, ameliyat kararı vermek önemli bir adımdır. Ancak doğru hasta seçimi, deneyimli bir cerrah ve ameliyat sonrası fizik tedaviye bağlılıkla hastaların büyük çoğunluğu başarılı sonuçlar alır. Ameliyattan birkaç ay sonra günlük aktivitelerinize dönebilir, ağrısız yürüyebilir ve daha aktif bir yaşam sürebilirsiniz.
