Çfarë është Autizmi? Simptomat, Shkaqet, Procesi i Diagnozës dhe Trajtimit

Autizmi

Çrregullimi i spektrit të autizmit (ÇSA) është një ndryshim neurozhvillimor që shkakton simptoma të tilla si vështirësi në komunikim, ndërveprim social dhe sjellje përsëritëse tek individët. Autizmi, i cili mendohet se ndodh nën ndikimin e faktorëve gjenetikë dhe mjedisorë, mund të shfaqet në forma të ndryshme. Edhe pse nuk ka një trajtim përfundimtar të autizmit, diagnoza e hershme mund të përmirësojë aftësitë e fëmijëve për të komunikuar dhe krijuar ndërveprim social. ÇSA, në kundërshtim me besimin popullor, nuk është një sëmundje por një ndryshim neurologjik. Në këtë kontekst, në vend të trajtimit të çrregullimit, është e rëndësishme të përqendrohemi se si fëmija mund të përballet me vështirësitë që mund të ndeshë në jetë.

Çfarë është Autizmi?

Autizmi është një çrregullim neurozhvillimor i karakterizuar nga mangësi në ndërveprimin dhe komunikimin shoqëror, sjellje përsëritëse dhe fusha të kufizuara interesi. Në themel të çrregullimit qëndron fakti se rajoni i trurit përgjegjës për përcaktimin e komunikimit të fëmijës me mjedisin e tij funksionon ndryshe nga sa duhet të jetë normalisht. Diagnoza e ÇSA mund të vihet në disa raste edhe në moshën madhore. Diagnoza e vonë mund të çojë në perceptimin se çrregullimi mund të fitohet më vonë për shkak të arsyeve të tilla si sjelljet e këqija të prindërve ose traumat psikologjike që përjetojnë fëmijët. Megjithatë, personat me këtë sindromë janë njerëz neurodivergjentë (neurodiversitet), që do të thotë se truri i personave me ÇSA funksionon ndryshe nga sa duhet që nga lindja. Për këtë arsye, fëmijët autikë mund të jenë më të suksesshëm në fusha të ndryshme nga bashkëmoshatarët e lor, ndërsa në çështje të tjera mund të kenë nevojë për ndihmë.

Sipas DSM-5 (Manuali Diagnostik dhe Statistikor i Çrregullimeve Mendore, Botimi i Pestë), ÇSA përcaktohet si ndryshime në funksionet e trurit që shkaktojnë deficite të vazhdueshme në fusha të shumta të komunikimit dhe ndërveprimit social, aktualisht ose në të kaluarën. Hulumtimet tregojnë se 1 në çdo 100 fëmijë në mbarë botën ka ÇSA dhe se rastet mund të jenë më të larta në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme.

ÇSA karakterizohet nga vështirësi sociale, komunikuese dhe të sjelljes. Vështirësitë që zhvillohen mund të jenë në nivele të lehta, të mesme ose të rënda sipas mbështetjes që i nevojitet personit. Me DSM-5, të gjitha llojet e ndryshme të autizmit trajtohen nën titullin e ÇSA. Disa lloje të përcaktuara sipas klasifikimeve të vjetra të bëra para DMS-5 janë si më poshtë:

Sindroma Asperger: Sindroma Asperger, e vendosur në skajin më të lehtë të spektrit, zakonisht shfaqet me inteligjencë të lartë, aftësi të zhvilluara të gjuhës dhe aftësi për të kryer aktivitetet e jetës së përditshme në mënyrë të pavarur. Para DSM-5, Asperger konsiderohej si një diagnozë më vete, por sot trajtohet nën ÇSA. Edhe pse përjetojnë disa vështirësi në socializim, personat me sindromën Asperger mund të kenë njohuri të thella, veçanërisht në fushat që tërheqin interesin e tyre, dhe mund të flasin për këto subjekte për një kohë të gjatë.

Autizmi atipik: Autizmi atipik, i njohur gjithashtu si çrregullim i përhapur i zhvillimit atipik, përdoret për të përshkruar individë që shfaqin simptoma më të rënda se sindroma Asperger, por më të lehta se çrregullimi autik. Edhe pse shihen simptoma tipike të tilla si vështirësia në komunikimin social midis simptomave të sindromës, sjelljet përsëritëse ose fushat kufizuese të interesit mund të mos jenë të pranishme.

Çrregullimi autik: Çrregullimi autik shfaqet me simptoma më të rënda në krahasim me Asperger-in dhe autizmin atipik.

Çrregullimi dezintegrativ i fumijërisë (ÇDF): I njohur gjithashtu si sindroma Heller, çrregullimi dezintegrativ i fumijërisë ndodhet në pjesën më të rrallë dhe më të rëndë të çrregullimit. Ky çrregullim mund të shfaqet kur fëmijët me zhvillim normal humbasin me shpejtësi ndërveprimet e tyre sociale, gjuhën dhe aftësitë mendore kur mbushin moshën 2-4 vjeç. Në të njëjtën kohë, problemet neurologjike si epilepsia mund të zhvillohen tek foshnjat dhe fëmijët me ÇDF.

Sot, të gjitha çrregullimet e numëruara më sipër trajtohen nën titullin e ÇSA. Megjithatë, për shkak të përdorimit të kritereve diagnostike të Organizatës Botërore të Shëndetësisë në Turqi, familjet në disa raste mund të ndeshen me diagnozën e autizmit atipik në raportet shëndetësore të fëmijëve të tyre.

Si Shfaqet Autizmi?

Çrregullimi i spektrit të autizmit pranohet si një ndryshim që shfaqet nën ndikimin e faktorëve trashëgues dhe mjedisorë. Edhe pse shkaku i saktë nuk dihet plotësisht, mendohet se faktorë të ndryshëm që ndikojnë në zhvillimin e trurit mund të shkaktojnë këtë çrregullim. Për shembull, faktorë të tillë si ndërlikimet gjatë shtatzënisë, mosha e prindërve, pesha e ulët e lindjes mund të rrisin rrezikun e shfaqjes së çrregullimit. Pranohet se shkaqet e mundshme të ÇSA mund të renditen si më poshtë:

Faktorët gjenetikë: Faktorët gjenetikë mund të luajnë një rol në zhvillimin e ÇSA. Ka studime të ndryshme që tregojnë se disa raste mund të lidhen me sindroma ose mutacione të caktuara gjenetike. Megjithatë, është e vështirë të thuhet se ekziston një gjen ose mutacion specifik që shkakton këtë ndryshim. ÇSA mund të shfaqet nën ndikimin e gjeneve të ndryshme. Faktorët gjenetikë mund të ndikojnë në zhvillimin e trurit, komunikimin midis neuroneve në trur dhe madhësinë e simptomave. Disa çrregullime gjenetike si sindroma Rett ose sindroma e X-it të brishtë mund të shkaktojnë ndryshim neurozhvillimor.

Faktorët Mjedisorë: Hulumtimet sugjerojnë se faktorët si sëmundjet infektive virale, disa barna të përdorura gjatë shtatzënisë, ndërlikimet e shtatzënisë dhe ekspozimi ndaj ndotësve mjedisorë mund të rrisin rrezikun e ÇSA.

Përveç atyre të numëruara, disa faktorë mund të rrisin rrezikun e shfaqjes së ÇSA. Faktorët kryesorë të rrezikut mund të renditen si më poshtë:

Gjinia: Sipas hulumtimeve, djemtë mbajnë katër herë më shumë rrezik për ÇSA në krahasim me vajzat.

Historia familjare: Fëmijët që kanë ndonjë diagnozë të ÇSA në familjen e tyre mund të kenë një rrezik më të lartë të shfaqjes së çrregullimit.

Lindja e parakohshme: Studime të ndryshme tregojnë se rreziku mund të rritet tek foshnjat e lindura para 26 javësh.

Mosha e nënës dhe e babait: Ka disa studime që tregojnë se rreziku rritet për shkak të të qenit prindër në moshë të avancuar.

Për më tepër, studime të ndryshme të kryera vitet e fundit tregojnë se vaksina e administruara në fëmijëri nuk kanë asnjë bazë shkencore për të shkaktuar këtë çrregullim.

Cilat janë Simptomat e Autizmit?

Spektri që i jep emrin çrregullimit të spektrit të autizmit do të thotë diversitet. Prandaj, simptomat mund të ndryshojnë gjithashtu sipas moshës dhe llojit të çrregullimit. Ndër simptomat e autizmit tek foshnjat mund të numërohen shenja të tilla si moskrijimi i kontaktit me sy, mosreagimi ndaj emrit të tyre dhe shprehja e fytyrës të jetë e zbehtë. Ndërsa simptomat e autizmit tek një foshnjë 6-muajshe mund të mos kuptohen qartë, simptomat mund të bëhen më të dukshme ndërsa foshnja rritet. Për shembull, si simptoma të autizmit në moshën 1 vjeç mund të vërehen mosreagimi ndaj zërave ose mosshfaqja e interesit ndaj mjedisit, ndërsa në moshën 2 vjeç mund të vërehen vonesa në të folur dhe sjellje përsëritëse. Simptomat kryesore janë si më poshtë:

Mangësia në komunikimin dhe ndërveprimin shoqëror: Fëmijët me ÇSA mund të kenë vështirësi në krijimin e kontaktit me sy ose në kuptimin e shprehjeve të fytyrës të njerëzve përballë tyre. Zakonisht ata nuk reagojnë kur thirren me emrat e tyre dhe mund të mbeten të painteresuar për njerëzit përreth tyre. Përveç kësaj, ata mund të kenë vështirësi në shprehjen e emocioneve të tyre dhe në kuptimin e ndjenjave të të tjerëve.

Problemet e gjuhës dhe komunikimit: Vonesa në të folur mund të shihet tek disa foshnja dhe fëmijë, madje disa fëmijë mund të mos flasin fare. Fëmijët që kanë aftësi të foluri mund të flasin me një ton monoton ose në një stil robotik. Edhe ata me aftësi të zhvilluara të të folurit mund të kenë vështirësi në fillimin dhe vazhdimin e bisedës, dhe mund të preferojnë të komunikojnë vetëm kur kanë nevojë. Nga ana tjetër, mund të vërehet se aftësitë e të folurit dhe të gjuhës janë shumë të zhvilluara tek ata që kanë ndryshime si sindroma Asperger.

Sjelljet e përsëritura dhe varësia ndaj rutinave: Personat me këtë ndryshim mund të shfaqin sjellje të përsëritjes së shpeshtë të të njëjtit veprim, të tilla si përplasja e duarve, rrotullimi ose përsëritja e tingujve të caktuar. Edhe ndryshimi më i vogël në rutinat e përditshme mund të bëjë që këta persona të përjetojnë stres dhe ankth intensiv. Për më tepër, ata mund të kenë prirje të shfaqin interes të tepruar ndaj objekteve ose subjekteve të caktuara.

Ndjeshmëria shqisore: Disa individë me këtë çrregullim mund të japin reagime të pazakonta ndaj stimujve shqisorë si drita, zëri ose prekja. Për shembull, disa fëmijë mund të jenë tejet të ndjeshëm ndaj zërave të lartë ose dritave të ndritshme, ndërsa të tjerë mund të mbeten indiferentë ndaj ndjesive si dhimbja ose temperatura.

Simptomat e numëruara mund të shfaqen në nivele të ndryshme tek çdo person. Me diagnostikimin e hershëm dhe planifikimin e duhur të trajtimit, madhësia e simptomave mund të zbutet dhe cilësia e jetës së personit mund të rritet ndjeshëm.

Si Vihet Diagnoza e Autizmit?

Sot nuk ka asnjë test specifik të autizmit që mund të përdoret për diagnozë. Megjithatë, ekspertët mund të vendosin një diagnozë duke vlerësuar në detaj karakteristikat sociale, komunikuese dhe të sjelljes së personit. Për këtë arsye, ekspertët rekomandojnë që fëmijët t'enënshtrohen një kontrolli për ÇSA gjatë fëmijërisë, veçanërisht kur foshnjat janë 18 - 24 muajshe. Metodat kryesore diagnostike të përdorura nga ekspertët janë si më poshtë:

Përshkrimi i zhvillimit: Hapi i parë i diagnozës është vlerësimi i procesit të zhvillimit të fëmijës. Fëmijët ekzaminohen për shenja të vonesës zhvillimore gjatë kontrolleve rutinë. Në procesin ku shqyrtohen aftësitë njohëse, gjuhësore, sociale dhe motorike të fëmijës, nëse pediatritë dyshojnë për praninë e një ndryshimi neurozhvillimor tek fëmija, ata mund t'i drejtojnë familjet te specialistë të tillë si pediatri zhvillimor, neurologu i fëmijëve, psikologu dhe terapisti i të folurit.

Vëzhgimi i sjelljes: Për ekspertët, informacioni i marrë nga familja në lidhje me karakteristikat e hershme të zhvillimit, sjelljet dhe ndërveprimet shoqërore të fëmijëve të tyre është i rëndësishëm. Marrja e informacionit rreth ndërveprimeve sociale të fëmijëve, mënyrave se si luajnë lojëra dhe komunikimit që ata krijojnë me mjedisin mund të ndihmojë në procesin e diagnozës.

Teste shtesë: Në disa raste, mund të kryhen teste gjenetike ose ekzaminime neurologjike për të përcaktuar nëse simptomat vijnë nga një çrregullim tjetër neurologjik ose gjenetik.

Në diagnozën e ÇSA, ekspertët bëjnë një vlerësim sipas kritereve të DSM-5 (Manuali Diagnostik dhe Statistikor i Çrregullimeve Mendore). Sipas DSM-5, ÇSA përcaktohet si ndryshime të dukshme që shihen në ndërveprimin shoqëror, vështirësi në gjuhë dhe sjellje të përsëritura. Prania e njërës ose disa prej tyre mund të bëjë që ekspertët të dyshojnë për ÇSA.

Si Bëhet Trajtimi i Autizmit?

Edhe pse sot nuk ka një trajtim përfundimtar për ÇSA, trajtimi mbështetës dhe edukimet e zbatuara që nga periudha e hershme mund të ndihmojnë në përmirësimin e aftësive sociale, komunikuese dhe të sjelljes së individëve. Kështu, procesi i trajtimit të autizmit kërkon një qasje multidisiplinare. Metodat kryesore që ekspertët shpesh përdorin në procesin e trajtimit janë:

Terapitë e sjelljes: Terapitë e sjelljes si terapia e analizës së sjelljes së zbatuar ndihmojnë personat me çrregullim të fitojnë aftësi sociale dhe të zvogëlojnë sjelljet përsëritëse. Analiza e sjelljes së zbatuar, e cila bazohet në parimin se sjelljet e caktuar do të përsëriten nga fëmijët kur ato shpërblehen, mund të ndihmojë fëmijën të lërë pas sjelljet përsëritëse. Përveç kësaj, terapia e të folurit dhe terapia profesionale mund të kontribuojnë në zhvillimin e aftësitë e komunikimit dhe motorike.

Trajtimi me barna: Edhe pse nuk ka ndonjë bar specifik për ÇSA, në disa raste barnat mund të përdoren për të menaxhuar simptomat e individit si problemet e gjumit, ankthi, mungesa e vëmendjes ose hiperaktiviteti.

Edukimi i familjes dhe programet e mbështetjes: Marrja e edukimit nga familjet për menaxhimin e sjelljeve të fëmijëve të tyre, krijimin e komunikimit dhe zhvillimin e aftësive të jetës së përditshme mund të luajë një rol të rëndësishëm në zhvillimin e fëmijëve me këtë çrregullim.

Edukimi i aftësive sociale: Nëse vërehen simptoma të autizmit tek të rriturit, mund të aplikohen programe të veçanta edukimi që synojnë rritjen e aftësive sociale. Programet mund të përmirësojnë aftësitë e personit për t'u shprehur në komunikim, për të krijuar marrëdhënie miqësie dhe për të lëvizur më rehatshëm në shoqëri.

Terapia shqisore: Për disa individë, stimujt si prekja, zëri ose drita janë shumë shqetësues. Tek ata që kanë simptoma ndaj stimujve, mund të zbatohen terapitë e integrimit shqisor, të cilat ndihmojnë për t'u bërë më të përshtatshëm ndaj stimujve.

Këto metoda të trajtimit mbështetës të filluara në periudhën e hershme janë të rëndësishme për zhvillimin e aftësive të jetës së pavarur të individëve me ÇSA dhe përshtatjen e tyre me jetën shoqërore.

Pyetjet e Bëra Shpesh

Autizmi atipik, i cili është një nga nëntipet e autizmit, është lloji i ÇSA i karakterizuar nga simptoma më të rënda se sindroma Asperger, por më të lehta se çrregullimi autik. Tek këta persona mund të shihen vështirësi në komunikimin social, ndërsa sjelljet përsëritëse dhe fushat e kufizuara të interesit mund të mos shihen. Personat që kanë ndonjë diagnozë të ÇSA tek anëtarët e familjes së tyre mund të kenë një rrezik më të lartë të shfaqjes së çrregullimit. Gjithashtu, disa sëmundje gjenetike mund të rrisin rrezikun. Megjithatë, faktorët gjenetikë nuk mund t'i shpjegojnë vetëm ndryshimet neurozhvillimore. ÇSA është një ndryshim neurozhvillimor që fillon në fëmijëri dhe zgjat gjithë jetën, duke shkaktuar ndryshime në ndërveprimin shoqëror, komunikimin dhe sjelljet. Edhe pse llojet e ÇSA përcaktohen nën një çati të vetme sipas DSM-5, autizmi ndahet në nënkategori të tilla si sindroma Asperger, autizmi atipik, çrregullimi autik dhe çrregullimi dezintegrativ i fëmijërisë sipas përkufizimeve të vjetra. ÇSA më i lehtë përgjithësisht pranohet si sindroma Asperger. Edhe pse personat me sindromën Asperger përjetojnë disa vështirësi në jetën sociale, ata zakonisht mund të jetojnë në mënyrë të pavarur. Përveç kësaj, tek këta persona nuk shihet ndonjë mangësi e dukshme në aftësitë gjuhësore dhe njohëse. Jetëgjatësia e personave me ÇSA ndryshon në varësi të gjendjes së tyre të përgjithshme shëndetësore dhe shkallës së varësisë ndaj të tjerëve, në mënyrë të ngjashme me njerëzit e tjerë në shoqëri. Sot nuk ka asnjë metodë trajtimi që do t'u mundësojë fëmijëve me ÇSA të kthehen plotësisht në normalen. Megjithatë, terapitë mbështetëse të filluara në moshë të hershme ndihmojnë fëmijët të zhvillojnë aftësitë e tyre dhe të përshtaten më lehtë me jetën shoqërore. ÇSA nuk është një ndryshim i përkohshëm. Megjithatë, simptoma tipike të tilla si shmangia e kontaktit me sy, vonesa në të folur ose mungesa e interesit social mund të shfaqen për shkak të vonesës zhvillimore ose arsyeve të tjera. Ekspertët ekzaminojnë fëmijën në detaj para se të vendosin një diagnozë përfundimtare. Edhe pse faktorët gjenetikë janë të rëndësishëm në zhvillimin e çrregullimit, sot nuk është e mundur të flitet për një gjen të njohur që shkakton autizmin. Si rrjedhim, është e vështirë të thuhet se nga kush do të transmetohet gjeni i ÇSA. Ndër simptomat e rënda të autizmit mund të numërohen shenja të tilla si vështirësia në të folur, në disa raste mosfolja fare, shmangia e kontaktit me sy, sjellje intensive përsëritëse, dhënia e reagimeve të forta ndaj stimujve si zëri dhe drita.

Kur mendoni se ka simptoma të autizmit, vlerësimi i hershëm bën një ndryshim të madh.

Për diagnozë të saktë dhe programe mbështetëse të personalizuara, mund të caktoni një takim me specialistët tanë të Psikologjisë së Fëmijëve dhe Adoleshentëve.