Паратироидтік аденома – мойын аймағында орналасқан паратироидті бездерде пайда болатын қатерсіз (бенигнді) ісік. Бұл ісіктер әдетте емделетін және болжамы жақсы денсаулық мәселелерінің қатарына жатады.
Паратироидті бездер – мойныңыздың артында орналасқан төрт кішкентай без және осы бездерде пайда болатын аденомалар операция көмегімен емделеді. Паратироидті операция әдетте мойынның алдыңғы немесе бүйір жағынан жасалатын кішігірім тілік арқылы жүзеге асырылады. Бұл шара көбінесе жалпы анестезия астында жасалады және кейде бір түн ауруханада қалуыңыз қажет болуы мүмкін.
Бұл мақалада паратироидтік аденоманың не екенін, оның қалай анықталғанын және операцияның қалай жасалатынын анық біле аласыз. Сондай-ақ операция алдындағы дайындық кезеңі мен операциядан кейінгі сауығу кезеңі туралы білуге тиіс барлық мәліметтерді таба аласыз.
Паратироидті бездер және паратироидтік аденома дегеніміз не?
Қалқанша бездің артында орналасқан паратироидті бездер – денеңіздің кальций тепе-теңдігін бақылайтын өмірлік маңызы бар ағзалар. Бұл кішкентай бездер көлемі жағынан тек ясмұнық (жасымық) түйіршігіндей ғана үлкендікте (шамамен 3-4 мм) және орташа есеппен 30-60 мг салмақта болады.
Паратироидті бездердің қызметі
Паратироидті бездер ағзадағы кальций деңгейін реттейтін паратгормон (ПТГ) деп аталатын гормонды шығарады. Шын мәнінде, бұл бездер денеңіздегі кальций деңгейінің бір түрі "термостаты" сияқты жұмыс істейді. Кальций деңгейі төмендеген кезде, паратироидті бездер ПТГ бөліп шығару арқылы сүйектерден кальцийдің босап шығуын қамтамасыз етеді және бүйректерден кальцийдің көбірек сіңірілуіне көмектеседі.
Кальций тепе-теңдігін сақтау өте маңызды, өйткені бұл минерал бұлшықеттер мен жүйкелердің дұрыс жұмыс істеуі, сүйек денсаулығы және жүрек ырғағы сияқты көптеген маңызды функцияларға қатысады. Сондай-ақ паратироидті бездер фосфор деңгейлерін реттеуге де көмектесіп, бүйректерден фосфордың сыртқа шығарылуын арттырады.
Әдетте бір адамда 4 дана паратироидті безі болады – көбінесе қалқанша бездің екі жағында екі-екіден. Алайда, кейде адамдарда көбірек саннан паратироидті безі болуы мүмкін.
Паратироидтік аденома нені білдіреді?
Паратироидтік аденома – паратироидті бездердің бірінде (сирек жағдайда бірнешеуінде) пайда болатын қатерсіз ісік. Бұл ісік көп мөлшерде паратгормон бөліп шығарып, қанға араласуына әкеледі. Нәтижесінде қандағы кальций деңгейі жоғарылайды және бұл жағдай гиперпаратиреоз деп аталады.
Гиперпаратиреоз жағдайларының басым көпшілігі (90%-дан астамы) бір ғана паратироидті бездегі аденомадан туындайды. Осылайша қанда кальций деңгейінің жоғарылауымен түрлі денсаулық мәселелері пайда болуы мүмкін.
Паратироидтік аденома қатерлі ісік пе?
Паратироидтік аденома түбегейлі қатерлі ісік емес. Ісік сөзі естілгенде әдетте ойға қатерлі ісік келгенімен, паратироидтік аденома толығымен қатерсіз түзілім болып табылады. Қатерсіз болуы дененің басқа аймақтарына таралмағанын және өз капсуласының сыртына шықпағанын білдіреді.
Ал паратироидтің қатерлі ісігі – өте сирек кездесетін жағдай. Паратироидті ауруы бар науқастардың шамамен 1000-нан 1-інде кездеседі. Америка Құрама Штаттарында жылына тек бірнеше ондаған жағдай анықталады және сондықтан көптеген дәрігерлер мансабы барысында ешқашан паратироидтің қатерлі ісігі жағдайын көрмеуі мүмкін.
Паратироидтік аденома да, паратироидтің қатерлі ісігі де көп мөлшерде ПТГ шығарады, бірақ қатерлі ісікте ПТГ деңгейлері әлдеқайда жоғары болады және белгілері күштірек болуы мүмкін. Сондықтан жоғары ПТГ және кальций мәндері анықталған жағдайда маманданған дәрігерге қаралу маңызды.
Паратироидтік аденоманың себептері мен белгілері
Паратироидті бездерден туындайтын қатерсіз ісік болып табылатын паратироидтік аденома – кальций метаболизміне әсер ететін жасырын денсаулық мәселесі. Бұл ісіктер кішкентай өлшемдеріне қарамастан денеміздегі кальций тепе-теңдігін бұзып, түрлі белгілерге әкеп соғуы мүмкін.
Паратироидтік аденома неліктен пайда болады?
Паратироидтік аденоманың нақты себебі белгісіз болғанымен, кейбір факторлардың пайда болуында рөлі бар деп есептеледі. Науқастардың аз бөлігінде отбасылық немесе тұқым қуалайтын жағдайдың бар екені байқалған. Сондай-ақ балалық шақта бас және мойын аймағының радиацияға ұшырауы паратироидтік аденоманың даму қаупін арттыруы мүмкін.
Ұзақ уақыт бойы кальцийі аз тамақтану да аденоманың ықтимал себептерінің қатарында көрсетіледі. Дұрыс тамаланбау нәтижесінде ағзада аз мөлшерде болатын кальцийдің паратироидті бездерді көбірек жұмыс істеуге мәжбүрлеп, уақыт өте келе аденомаға әкеп соғатыны болжануда.
Гиперпаратиреоз дегеніміз не?
Паратироидтік аденома туындататын ең маңызды мәселе гиперпаратиреоз деп аталатын жағдай болып табылады. Бұл паратироидті бездердің шамадан тыс жұмыс істеуі нәтижесінде қанда паратироидті гормонның (ПТГ) тым көп мөлшерде бөлініп шығуы.
Біріншілік гиперпаратиреоздың ең жиі кездесетін себебі (85%) паратироидті бездердің біреуінің ұлғаюы болып табылады және бұл көрініс паратироидтік аденома деп аталады. Нәтижесінде қанның кальций деңгейі жоғарылайды және сүйектерден кальций жоғала бастайды. Тым көп ПТГ сүйектерден қанға тым көп кальцийдің бөлініп шығуына және гиперкальциемияға (жоғары кальций) әкеледі.
Емі кешіктірілсе паратироидтік аденома несеп жолдарында тастың түзілуіне және сүйектердің сынғыштығына әкелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда кальций деңгейлері өмірге қауіп төндіретін деңгейге дейін көтерілуі мүмкін.
Шаршағыштық, сүйек ауруы және басқа да белгілер
Паратироидтік аденоманың белгілері жасырын түрде өршиді және бастапқыда байқалуы қиын. Проф. Др. Эрхан Айшан: "Паратироидтік аденома – жылдар бойы байқалмауы мүмкін, бірақ қарапайым қан анализі арқылы да анықталатын жасырын ауру", – дейді.
Ең жиі кездесетін белгілер:
Әлсіздік пен шаршағыштық
Жалпы сүйек және буын аурулары
Бұлшықет әлсіздігі және құрысулар
Бүйрек тастары
Асқазанның ашуы және қышынуы
Жүрек айну және құсу
Іштің ауруы мен құрысулар
Тәбеттің болмауы
Депрессия және есте сақтау мәселелері
Олардан басқа көп су ішу, жиі зәр шығару, жоғары қысым (науқастардың шамамен 50%-ында), қышу және жүрек ырғағының бұзылулары да байқалуы мүмкін.
Белгілердің ауырлығы қандағы кальций деңгейіне тура пропорционал. Паратироидтік аденома белгілері көптеген аурулармен шатастырылатындықтан, оның диагнозы көбінесе кешігуі мүмкін. Әлсіздік, шаршағыштық және жалпы дене аурулары болып, ешбір диагноз қойылмай жүрген науқастарда міндетті түрде қандағы кальций мәні тексерілуі тиіс.
Науқастың қанында кальцийдің 10 мг/дЛ-ден жоғары болуы паратироидтік аденоманы ойландыруы керек. Жоғары кальций бастапқыда жүрек пен тамырлар, сондай-ақ ағзадағы көптеген жүйелерге ауыр әсер етуі мүмкін және бүйректерде тастың түзілуіне әкеп соғуы мүмкін.
Паратироидтік аденоманың диагнозы қалай қойылады?
Паратироидтік аденоманың диагнозы әдетте бірқатар қан талдаулары және бейнелеу әдістері арқылы қойылады. Дәрігеріңіз алдымен белгілеріңізді бағалайды және одан кейін түрлі тексерулермен диагнозды нақтылайды.
Қан талдаулары: Кальций және ПТГ деңгейлері
Паратироидтік аденома диагнозындағы алғашқы қадам – қан талдаулары. Бұл талдаулар барысында:
Кальций деңгейі өлшенеді. Кальцийдің 10 мг/дЛ-ден жоғары болуы күдік тудырады. Бұл мән кем дегенде екі рет жоғары болып шығуы тиіс, өйткені қан алу кезіндегі техникалық қателер де жоғары мәндерге әкелуі мүмкін.
Паратироидті гормон (ПТГ) деңгейі тексеріледі. Әдетте кальций жоғары болғанда ПТГ төмен болуы күтілсе, паратироидтік аденомада кальций де, ПТГ де жоғары болады. Бұл жағдай "бір нәрселер дұрыс емес" дегенді білдіреді.
D дәруменінің деңгейі де маңызды. Егер D дәрумені төмен болса, ағза мұны толықтыру үшін көбірек ПТГ бөліп шығаруы мүмкін.
Сондай-ақ кальций мәні өлшенген кезде, альбумин деңгейімен бірге қаралуы маңызды. Альбумин төмен болған кезде, нақты кальций мәні формула бойынша есептеледі: Түзетілген Са = Өлшенген жалпы Са + .
Бұл тексерулермен бірге 24 сағаттық зәрде кальцийдің сыртқа шығарылуы да өлшенеді. Паратироидтік аденомада зәрмен шығарылатын кальций мөлшерінде арту байқалады.
Бейнелеу әдістері: Ультрадыбыстық зерттеу, сцинтиграфия, МРТ
Қан талдаулары арқылы паратироидтік аденома күдігі туындағанда, бейнелеу әдістері қолданысқа енеді:
Мойын ультрадыбыстық зерттеуі (УДЗ): Алғаш жүгінетін бейнелеу әдісі болып табылады. Қалқанша бездің артында немесе жанында "гипоэхогенді" (қараңғы көрінетін) ісік көрінуі мүмкін. Ультрадыбыстық зерттеу арқылы науқастардың 75-80%-ында аденоманың орнын анықтауға болады.
Паратироидтік сцинтиграфия: Технеций-99м сестамиби деп аталатын радиоактивті зат тамыр арқылы беріліп жасалады. Бұл зат паратироидті тінге ұсталады және аденоманы "жарықтанған нүкте" ретінде көрсетеді. Табыстылық көрсеткіші 60-90% аралығында.
Басқа да заманауи бейнелеу техникалары: Ультрадыбыстық зерттеу және сцинтиграфия арқылы аденомасы табылмаған науқастарда компьютерлік томография (КТ), 4D-CT (төрт өлшемді компьютерлік томография) немесе магнитті-резонанстық томография (МРТ) қолданылады.
Холин ПЭТ
Бұл бейнелеу әдістерінің негізгі мақсаты – операция алдында аденоманың орнын дәл анықтау. Кейде паратироидті безі өзінің қалыпты жерінде емес, "эктопиялық" орналасуда болуы мүмкін немесе тым кішкентай болуы мүмкін. Бұл жағдайларда SPECT/КТ сияқты дамытылған гибридті бейнелеу техникалары қолданылуы мүмкін.
Асимптомды жағдайларда кездейсоқ анықталу
Бүгінгі таңда паратироидтік аденома жағдайларының шамамен 50%-ы ешқандай белгі көрсетпей, кездейсоқ анықталуда. Бұл жағдай әдетте:
Күнделікті қан талдаулары кезінде "жоғары кальций" мәндерінің байқалуынан басталады
"Сүйек сереюі (остеопороз) бар ма, жоқ па" деген тексерулер кезінде жүргізілген тексерулерде ортаға шығуы мүмкін
Жалпы денсаулықты тексеру (чек-ап) аясында жасалған сынақтарда анықталуы мүмкін
Асимптомды (белгісіз) гиперпаратиреоз науқастарында сарысу кальцийі сәл жоғары, қалыпты деңгейден 1,5-2 есе жоғары немесе қалыпты мәннің жоғарғы шегіне жақын болуы мүмкін.
Әсіресе жеңіл өтетін жағдайларда паратироидтік аденома жылдар бойы ешқандай белгі бермей, тыныш түрде өршуі мүмкін. Сондықтан күнделікті қан талдаулары кезінде кальций деңгейінің тексерілуі бұл жасырын аурудың ерте кезеңде анықталуы үшін маңызды.
Паратироидтік операция дегеніміз не және ол қалай жасалады?
Паратироидтік аденоманың ең тиімді емі хирургиялық болып табылады және бұл емдеу әдісі ауруға шалдыққан паратироидті безді алып тастауға негізделген. Тәжірибелі мамандардың қолында жасалған кезде, паратироидті операцияларының табыстылық көрсеткіші 95%-дан жоғары.
Операция алдындағы дайындық кезеңі
Паратироидтік операция алдындағы дайындық егжей-тегжейлі бағалаудан басталады. Алдымен кальций және ПТГ деңгейлеріңіз тексеріледі. Сонымен қатар бүйрек функциясының сынақтары жүргізіліп, жалпы денсаулық жағдайыңыз қарастырылады. Бұған қоса, анестезиолог тарапынан анестезияға жарамдылығыңыз бағаланады.
Операциядан бұрынғы түнде әдетте аш қалуыңыз сұралады. Кейбір дәрі-дәрмектерді қолдануды уақытша тоқтату қажет болуы мүмкін. Дәрігеріңіз операция алдындағы дайындық кезеңі туралы сізге толық ақпарат береді.
Аденоманың орнын анықтау
Операция алдында аденоманың орнын анықтау өте маңызды. Ол үшін ультрадыбыстық зерттеу, сцинтиграфия немесе 4D-КТ сияқты бейнелеу әдістері қолданылады. Осылайша хирургтың операция кезінде тікелей ауру безге қол жеткізуі қамтамасыз етіледі.
Кейде паратироидті бездері эмбринологиялық даму кезінде болуы тиіс жерден басқа орындарда орналасуы мүмкін. Тәжірибелі хирург бұл ықтимал орындарды біледі және операция барысында тексереді.
Хирургиялық техникалар және тілік орны
Паратироидтік аденома операциясы негізінен екі негізгі әдіспен жасалады:
Минималды инвазивті паратиреоэктомия (МИП): Аденоманың орны алдын ала анықталған болса, мойынның алдыңғы немесе бүйір жағынан шамамен 2-3 см болатын кішігірім тілік жасау арқылы жүзеге асырылады. Бұл әдістің артықшылықтарының қатарына кішірек тыртық, аз ауырсыну және жылдамырек сауығу кіреді.
Дәстүрлі мойын эксплорациясы: Егер аденоманың орны анықталмаса немесе бірнеше безде мәселе бар деп күдіктенілсе, хирург мойында кеңірек тілік жасап, төрт паратироидті безінің барлығын тексереді.
Операция ұзақтығы және анестезия
Паратироидтік операция көбінесе жалпы анестезия астында жасалады. Операция ұзақтығы аденоманың орналасқан жеріне және хирургиялық техникаға байланысты 30 минут пен 3 сағат аралығында өзгеруі мүмкін. Жеңіл жағдайларда операция қысқа уақытта аяқталса, аденоманың орнын анықтауда қиындық туындаған жағдайларда ұзақтығы созылуы мүмкін.
Операциядан кейінгі сауығу кезеңі және назар аудару қажет жайттар
Табысты өткен паратироидтік аденома операциясынан кейін сауығу кезеңі ауруханада да, үй жағдайында да мұқият қадағалауды талап етеді. Бұл кезеңде кейбір маңызды тұстарға назар аудару денсаулығыңызға тезірек қол жеткізуге көмектеседі.
Ауруханада қалу ұзақтығы
Паратироидтік операциядан кейін ауруханада әдетте 1-2 күн қалуыңыз қажет болуы мүмкін. Бұл уақыт аралығында медициналық топ тарапынан тұрақты түрде тексеріліп, тамыр соғысы, қан қысымы және тыныс алуыңыз қадағаланады. Операциядан бірнеше сағат өткен соң су ішуді бастай аласыз, жүрек айну жағдайыңызға қарай кейінгі сағаттарда қалыпты тағамдармен қоректенуге көше аласыз.
Операциядан кейінгі алғашқы 24 сағат ішінде орныңыздан тұрып, қысқа серуендер жасау ұсынылады. Алайда анестезияның әсерінен қан қысымының төмендеуі мүмкін болғандықтан, алдымен отырып, содан кейін баяу тұрғаныңыз қауіпсіз болады.
Жара күтімі және ауырсынуды басқару
Операция орныңыз әдетте кішкентай таспамен жабылады және бұл таңуды операциядан 48 сағат өткен соң алып тастай аласыз. Бұл уақыттан кейін шомылуыңызға ешқандай кедергі жоқ, жараңызға сабынды су тиюі мүмкін, бірақ мочалка (дене ысқыш) қолданбауыңыз тиіс.
Әрбір операция – бақыланатын жарақат болып табылады және операциядан кейін жеңіл ауырсынудың болуы қалыпты жағдай. Дәрігеріңіз ұсынған ауырсынуды басатын дәрілерді қолдану арқылы бұл кезеңді жеңіл өткізе аласыз. Жұтыну кезінде жеңіл кедергі сезімін сезінуіңіз мүмкін, бұл да қалыпты жағдай.
Операция кезінде кейде дренаж деп аталатын жіңішке түтіктер орналастырылуы мүмкін. Олар әдетте операциядан кейінгі 24 сағат ішінде оңай алынып тасталады және ауырсыну тудырмайды.
Кальций деңгейлерін қадағалау
Операциядан кейінгі кезеңдегі ең маңызды нәрсе – қандағы кальций деңгейлеріңіздің тұрақты түрде қадағалануы. Операциядан кейінгі алғашқы 24 сағат ішінде қан алынып, кальций мәндеріңіз өлшенеді және қажет болған жағдайда кальций дәрісі мен D дәрумені беріледі.
Кальций мәндері операциядан кейінгі 24-48 сағат ішінде қалыпты жағдайға оралады. Кейбір науқастарда кальцийдің жетіспеушілігіне байланысты қандағы кальций деңгейлері қалыпты деңгейден төмен түсіп кетуі мүмкін. Бұл жағдайда кальцийді бақылау 48-72 сағат бойы жалғасады және кальций қоспасы беріледі.
Қолдарда ұю, шымырлау сияқты белгілер байқалса, дереу дәрігеріңізге хабарлауыңыз тиіс.
Физикалық белсенділікке оралу
Сауығу кезеңі әр адамға байланысты және операцияның көлеміне қарай өзгереді. Алғашқы аптада мойын қозғалыстарын шектеу және ауыр көтеруден аулақ болу ұсынылады. Ал жеңіл серуендер сауығуыңызға көмектеседі.
Әдетте операциядан бір апта өткен соң күнделікті әрекеттеріңізге орала аласыз. Алайда толығымен сауығуыңыз кейбір жағдайларда көбірек уақыт алуы мүмкін. Науқастардың көпшілігі 7-10 күн ішінде қалыпты өміріне оралса, толық сауығу 1 айға дейін созылуы мүмкін.
Тұрақты дәрігерлік тексерулер
Операциядан кейінгі тұрақты тексерулер емдеудің табыстылығын бағалау үшін өте маңызды. Алғашқы тексеруіңіз әдетте ауруханадан шыққаннан кейінгі аптаның ішінде жүргізіледі.
Операциядан кейін паратироидті деңгейлеріңіздің және кальций деңгейлеріңіздің қадағалануы қажет. Әсіресе алғашқы 2 жыл бойы алты айлық аралықпен тексерулерді қалдырмағаныңыз жөн. Бұл тексерулер кезінде дәрігеріңіз сауығу кезеңіңізді бағалап, қажетті ұсыныстарын береді.
Қысқаша айтқанда Паратироидтік операция
Қорытындылай келе, паратироидтік аденома емделетін денсаулық мәселесі болып табылады және дұрыс диагноз қойылған кезде табысты түрде сауықтырылуы мүмкін. Тәжірибелі хирургтар жасаған операциялардың табыстылық көрсеткіші 95%-дан жоғары және науқастардың басым көпшілігі операциядан кейін белгілерінен құтылады.
Мұндай диагноз қойылған кезде алаңдамаңыз. Паратироидтік аденома операциясы әдетте қысқа уақытта және кішкентай тілікпен жасалатын шара болып табылады. Сондай-ақ операциядан кейін ауруханада қалу ұзақтығы небәрі 1-2 күнді құрайды және науқастардың көпшілігі бір апта ішінде қалыпты өміріне орала алады.
Операциядан кейінгі сауығу кезеңінде кальций деңгейлеріңіздің қадағалануы өте маңызды. Сондықтан дәрігеріңіз ұсынған тексерулерді қалдырмай, тұрақты түрде жасатуыңыз қажет.
Көптеген науқастар "Жылдар бойы тартып келген әлсіздігім, шаршағыштығым және ауруларым кетті" түрінде кері байланыс беруде. Егер сіз де шаршағыштық, жалпы дене аурулары мен сүйек мәселелерін бастан кешіп жатсаңыз, қандағы кальций мәніңізді тексертіп көруіңіз пайдалы болуы мүмкін.
Паратироидтік аденоманы емдеуде ерте диагностиканың өте маңызды екенін ұмытпаңыз. Қарапайым қан анализі арқылы анықталатын бұл мәселе уақытында араласу жасалған кезде толығымен шешілуі мүмкін. Салауатты күндер тілейміз!
Жиі қойылатын сұрақтар
Паратироидтік операция қанша уақытқа созылады? Операция әдетте 1-2 сағатқа созылады және бұл уақыт шараның түрі мен хирургтың тәжірибесіне қарай өзгеруі мүмкін.
Операциядан кейін ауруханада қанша уақыт қалады? Көбінесе 1 күн ауруханада қалуыңыз жеткілікті болады.
Операциядан кейін ауырсыну бола ма? Операциядан кейін жеңіл ауырсыну қалыпты жағдай және ол ауырсынуды басатын дәрілермен бақылауға алынуы мүмкін.
Операциядан кейін нені назарда ұстауım керек? Дәрігеріңіздің ұсыныстарын орындаңыз, мойын қозғалыстарыңызды шектеңіз және ауыр көтеруден аулақ болыңыз.
Операциядан кейін дауыстың қарлығуы тұрақты ма? Дауыстың қарлығуы сирек кездесетін жағдай және ол әдетте уақытша болады.
Кальций қоспасын қабылдауым керек пе? Операциядан кейін кальций деңгейіңіз төмендесе, дәрігеріңіз сізге кальций қоспасын ұсынуы мүмкін.
Гиперпаратиреоз қайталануы мүмкін бе? Сирек жағдайда қайталануы мүмкін. Әсіресе қосарланған аденома бар болғанда, үлкені алынып тасталған кезде екіншісі белсенді күйге өтуі мүмкін. Сондықтан операциядан кейін 2 жыл бойы бақылау маңызды.
Операцияны қай дәрігер жасайды? Жалпы хирургтар жасайды, бірақ эндокриндік хирургия бойынша маманданған хирургтарды таңдаған жөн.
Операциядан кейін инфекция қаупі бар ма? Паратироидтік операция таза операциялар тобына кіреді және операциядан кейінгі тілік орнында инфекция қаупі өте төмен.
Паратироидтік аденома операциясы мойындағы кішкентай тілік арқылы жасалады және әдетте жалпы анестезия астында жүзеге асырылады. Операциядан кейінгі сауығу кезеңі және назар аудару қажет жайттар туралы ақпарат алыңыз.
