Ересектерде делирийді емдеу
Ересектерде делирий — негізінен қарт адамдарда кездесетін, бірақ кез келген жастағы адамда пайда болуы мүмкін және кенеттен туындайтын ақыл-ой шатасуы ретінде сипатталатын танымдық бұзылыс. Бұл жағдай әдетте тез басталып, қысқа мерзімді ойсыздық, ойдың шатасуы, уақыт пен кеңістікті бағдарлай алмау сияқты жағдайларға әкелуі мүмкін.
Делирий жалпы алғанда ауыр және ұзаққа созылатын дене аурулары, инфекциялар, натрий тапшылығы, электролит теңгерімсіздігі, неврологиялық проблемалар, стационарда жату, хирургиялық операция немесе алкогольге тәуелділік сияқты факторлардан туындауы мүмкін. Мұндай адамдар шындықты қабылдау қабілетін жоғалтуы, есте сақтау проблемаларын басынан кешіруі, назар мен зейінді шоғырландыруда қиындық көруі немесе галлюцинациялар көруі мүмкін.
Делирийді емдеу, ең алдымен, астарындағы себепті анықтап, осы жағдайды жақсартуға бағытталған. Ересектерде делирийді көпсалалы тәсілдер арқылы физикалық, неврологиялық және психологиялық салаларда емдеуге болады.
Делирий дегеніміз не?
Делирий — ақыл-ой күйіне әсер ететін және кенеттен басталатын өзгерістер. Бұл өзгерістерге ұмытшақтық, ойдың шатасуы, сөйлеу және сөз айту проблемалары, қай жерде екенін түсіне алмау сияқты жағдайлар кіруі мүмкін. Пайда болған белгілер әдетте бірнеше сағат, бірнеше күн сияқты қысқа мерзімде басталып, уақыт өте келе күшейе түседі және әсіресе түнгі уақытта айқын байқалуы мүмкін. Делирий барлық адамда бірдей белгілер тудырмайды және адамнан адамға әртүрлі түрде көрінуі мүмкін. Делирийдің әртүрлі ерекшеліктеріне қарай мынадай түрлерін қарастыруға болады:
Гиперактивті делирий: Гиперактивті делирий адамда шамадан тыс қозған, мазасыз және толқыған күй туғызуы мүмкін. Адамда тез ауысатын ойлар, сөйлеу және қимылдар байқалуы мүмкін. Бұл жағдай, әдетте, ұзақ уақыт қолданылған дәрілердің жанама әсерлері, алкоголь немесе зат тәуелділігінен бас тарту сияқты қоздырғыш әсері бар заттардың себебінен байқалуы мүмкін.
Гипоактивті делирий: Гипоактивті делирий гиперактивті делирийдің керісінше, адамда ұйқышылдық, әлсіздік және белсенсіздік күйін туғызуы мүмкін. Басаңдық, баяу сөйлеу, әлеуметтік оқшауланып қалу, үнемі ұйқылы күй, ақыл-ойдың бүркеуленуі және жауап беру реакциясының төмендеуі байқалуы мүмкін. Бұл делирий түрі инфекциялар, дәрілер немесе неврологиялық факторлар сияқты көптеген түрлі себептерге байланысты дамуы мүмкін.
Аралас делирий: Бұл түр гиперактивті және гипоактивті делирийдің біріктірілген түрі. Адамдар кейде басаңдап, ішіне бұйығып кетіп, ұйқылы күйде болса, кейде тез қимылдау, тез ойлау, көп сөйлеу, толқу және ұйықтағысы келмеу сияқты белгілерді көрсетуі мүмкін.
Ересектерде делирий белгілері қандай?
Ересектерде делирий белгілері адамнан адамға өзгеше болуы мүмкін және әдетте күн ішінде ауытқып отырады. Белгілер қоршаған ортаны қабылдаудың төмendeуін, ойлау қабілетінің әлсіреуін, мінез-құлық және эмоционалдық өзгерістерді қамтуы мүмкін. Жалпы алғанда ересектерде делирий белгілері мыналарды қамтуы мүмкін:
Бір нәрсеге назар аудара алмау және тақырыпты жиі ауыстыру
Қойылған сұрақтарға жауап бермеу және әңгімені басқа жаққа бұру
Назардың оңай шашырауы
Өте аз қозғалу немесе тым белсенді болу
Жақын уақыт тарихын ұмыту және жадының нашарлауы
Қай жерде екенін және уақытты түсіне алмау
Бірізді болмайтын және мағынасыз сөйлеу немесе мүлдем сөйлемеу
Оқу-жазу проблемалары
Басқалардан қорқу, тартыну, алаңдау
Мазасыздық, ұрсқақтық немесе тым бақытты сезіну
Айқайлау, дыбыс шығару және мыңқылдау
Түн мен күндізгі ұғымдардың шатасуы және ұйқы проблемалары
Депрессия және әртүрлі көңіл-күй өзгерістері
Делирий белгілері адамнан адамға өзгеруі мүмкін, ал симптомдар кешкі немесе түнгі уақытта күшеюі мүмкін. Бұл жағдай әдетте тез басталып, қысқа уақыт ішінде шыңына жетеді. Делирий астарында жатқан денсаулық проблемасының белгісі болғандықтан, аталған симптомдар байқалған жағдайда денсаулық сақтау маманына жүгіну қажет.
Делирийге себеп болатын негізгі факторлар қандай?
Делирий әдетте бір немесе бірнеше себептің қосылуынан пайда болуы мүмкін, кейбір жағдайда нақты себеп анықталмауы да мүмкін. Бұл жағдай миында сигналдардың жіберілмеуі немесе толық қабылданбауы кезінде орын алады. Жалпы алғанда делирийге себеп болатын факторлардың кейбіреулері мыналар:
Кейбір дәрілерді қолдану және дәрілердің жанама әсерлері
Алкоголь немесе есірткіні қолдану немесе одан бас тарту
Жүрек талмасы, бауыр, өкпе ауруларымен немесе қант диабетімен
Инсульт және эпилепсия
Бас жарақаты
Ұзақ уақыт созылатын ауыр аурулар немесе өлімге әкелуі мүмкін деп саналатын ауыр аурулар
Пневмония, грипп, covid-19 немесе зәр шығару жолдарына әсер ететін инфекциялық аурулар
Көміртегі тотығы, цианид сияқты улы заттардың әсеріне ұшырау
Жеткіліксіз тамақтану және су-тұз алмасуының айтарлықтай бұзылуы
Тым көп ұйықтау немесе мүлдем ұйықтамау сияқты ұйқы проблемалары
Анестезия алуды талап ететін хирургиялық операциялар
Ұзақ уақыт стационарда жату
Созылмалы ауырсыну
Аталған факторлар делирийге себеп болатын факторлар ретінде саналуы мүмкін, бірақ осы нақты факторлар адамнан адамға өзгеше болуы мүмкін. Делирий себептерін анықтап, дұрыс емдеуді ұйымдастыру үшін денсаулық сақтау мекемесіне жүгініп, маман көмегін алу маңызды.
Делирий диагнозы қалай қойылады?
Делирий диагнозын денсаулық сақтау маманы белгілерді бағалау негізінде қоя алады. Делирий диагнозы үшін төмендегідей қадамдар орындалады:
Медициналық анамнезді жинау: Дәрігер соңғы уақытта не өзгергенін сұрау арқылы белгілер туралы ақпарат алуы мүмкін. Кез келген инфекцияның бар-жоғы, жаңа дәрінің қабылдануы, кеуде ауруы немесе жарақаттың бар-жоғы сұралады. Адамның алкоголь немесе есірткі заттарын қолданып-қолданбайтыны да ескеріледі.
Психикалық денсаулықты зерттеу: Дәрігер адамның хабардарлығын және зейінін өлшеу үшін сөйлесу арқылы немесе кейбір тесттерді жүргізу арқылы психикалық денсаулықты бағалауы мүмкін. Бұл мәселе бойынша неғұрлым дұрыс бағалау үшін отбасы мүшелерімен немесе күтушілермен де сөйлесуге болады.
Физикалық тексеру: Физикалық тексеру арқылы әртүрлі денсаулық проблемалары немесе ауру белгілерінің бар-жоғы анықталуы мүмкін. Тексеру барысында көру, есту проблемалары, тепе-теңдік, үйлесімділік және рефлекстер де бағаланады.
Зертханалық және бейнелеу тесттері: Бұл тесттер делирийге себеп болуы мүмкін метаболикалық бұзылыстарды немесе басқа денсаулық проблемаларын анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Қан және зәр талдаулары арқылы электролит деңгейлері, бауыр, бүйрек функциялары, ал бейнелеу тесттері арқылы әртүрлі неврологиялық бұзылыстар анықталуы мүмкін.
Делирий диагнозы белгілердің қаншалықты тез басталғанына, өзгергіштігіне, физикалық және психологиялық қызметтердегі бұзылыстардың болуына және шындықты қабылдаудағы өзгерістерге сүйене отырып қойылуы мүмкін. Делирийдің астарындағы себеп анықталғаннан кейін дұрыс емдеу әдісіне кірісуге болады.
Емі қалай жүргізіледі?
Ересектерде делирийді емдеудің басты мақсаты — астарындағы себепті жою, оның қайта туындауын болдырмау және белгілерді жеңілдетуге бағытталған. Емдеу әдетте көпсалалы тәсілді қажет етеді және науқастың медициналық жағдайын бақылайтын дәрігер, психолог, психиатр, медбикелер және басқа денсаулық сақтау мамандарының өзара ынтымақтастығын қамтиды. Делирийді емдеуде қолданылатын әдістердің кейбіреулері мыналар:
Астарындағы себепті емдеу: Делирийді туғызатын дене ауруы болса, ең алдымен осы жағдай емделеді. Мысалы, инфекция болса антибиотик беріледі немесе дәрі жанама әсер туғызса, дәрілер ауыстырылуы мүмкін.
Қолдаушы емдеу: Делирийді емдеуде адамның негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыру және дене қызметтерін қолдау маңызды. Ол үшін сұйықтықты жеткілікті қабылдау және тамақтану, ауырсынуды бақылауға алу және гигиенаны қамтамасыз ету қажет.
Қоршаған ортаны реттеу: Делирийді қоздыруы мүмкін қоршаған орта факторларын азайту емдеуге көмектесуі мүмкін. Оларға күн сәулесіне ұқсас жарықтандыруды пайдалану, қатты дыбыс немесе шуды болдырмау, ұйқы гигиенасы мен режимін қамтамасыз ету, уақыт пен күнтізбені көрнекі түрде реттеу жатуы мүмкін.
Дәрілік ем: Кейбір адамдарда симптомдарды басқару үшін дәрі қолдану қажет болуы мүмкін. Мысалы, қозу мен алаңдаушылық үшін антипсихотикалық дәрілер, ұйқы проблемалары үшін седативтік дәрілер берілуі мүмкін. Мұндай дәрілерді саналы түрде қолданбау делирийді қоздыруы мүмкін болғандықтан, дозаны реттеу және қолдану туралы шешімді тек дәрігер қабылдай алады.
Делирий емі себепке және науқастың жағдайына байланысты өзгеруі мүмкін. Дегенмен кез келген жағдайда ерте диагноз қою және емдеу маңызды. Сондықтан делирий белгілерін көрсететін адамға көмектесіп жүрсеңіз, денсаулық сақтау маманына жүгінуіңіз қажет.
Жиі қойылатын сұрақтар
Делирийі бар адамдар мен науқас туыстарының осы тақырып бойынша қызықтыратын кейбір сұрақтар мен жауаптары төмендегідей: Делирий ми қызметтеріне уақытша әсер ететін жедел жағдай болып табылады және оны емдеуге болады. Ал тұлға бұзылысы — ұзақ уақыт бойы созылатын созылмалы жағдай. Сондықтан делирийдің тұлға бұзылысын туғызады деп айту дұрыс емес. Делирий дене мүшелеріне тікелей зиян келтірмейді, алайда бұған себеп болған жағдай емделмесе, кейбір мүшелер зақымдалуы мүмкін. Ұзақ уақыт емделмеген делирий ми қызметтерінде, асқорыту жүйесінде, өкпеде немесе бүйректе зақымдануларға әкелуі мүмкін. Делирий емінде қолданылатын дәрілер кейбір ауыр жағдайларда симптомдарды бақылауға алуға бағытталған. Алаңдаушылық, қозу, ұйқы проблемалары үшін антипсихотиктер, седативтік дәрілер қолданылуы мүмкін. Стационарда жатудың қажет болу-болмауы делирийдің ауырлығына, астарындағы себептерге және науқастың жалпы денсаулық жағдайына байланысты өзгеруі мүмкін. Ауыр жағдайларда астарындағы медициналық проблемаларды тиімдірек емдеу үшін стационарда жату қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар, науқастың қауіпсіздігі, сұйықтық пен тамақтану мәселелері бойынша алаңдаушылық болса, бақылау және күтім үшін стационарда жату қажет болуы мүмкін. Делирий диагнозы қойылған адамдардың өзіне немесе айналасындағыларға зиян келтіру ықтималдығы болуы мүмкін. Бұған науқастың хабардарлығының жоғалуы, есте сақтау проблемалары, алкоголь-зат тәуелділігінен бас тарту себеп болуы мүмкін. Ересектерде делирий астарында жатқан денсаулық проблемасының белгісі болып табылады және емделмесе, медициналық жағдай да, делирий де ілгерілеуі мүмкін. Өзіңізде немесе жақын адамыңызда делирий бар деп ойласаңыз, Hisar Hospital Intercontinental-дағы маман дәрігерлер құрамына жүгіне аласыз.
