Шунт дегеніміз не және ол ми саулығы үшін неліктен соншалықты маңызды? Ең алдымен, шунт – гидроцефалия деп аталатын ми-жұлын сұйықтығының (МЖС) ми ішінде жиналуы кезінде қолданылатын өмірді сақтап қалатын медициналық құрылғы. Бұл сұйықтық жиналғанда ми қарыншалары кеңейіп, ми тініне қысым түсіріп, ауыр зақымдарға әкелуі мүмкін.
Сонымен, шунт дегеніміз не және шунт операциясы дегеніміз не? Қарапайым тілмен айтқанда, шунт – артық ми-жұлын сұйықтығын дененің басқа бөлігіне бағыттайтын дренаждық жүйе. Бұл операция гидроцефалия ауруын емдеуде үш бөліктен тұратын жүйе арқылы жүзеге асырылатын хирургиялық процедура болып табылады. Миға неліктен шунт қойылады деген сұрақтың жауабы – ми-жұлын сұйықтығының түзілуі мен сіңірілуі арасындағы теңгерімсіздікті жою. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда қолданыстағы шунт жүйесін жөндеу, ауыстыру немесе қайта орналастыру мақсатында шунтты ревизиялау операциясы қажет болуы мүмкін.
Бұл мақаламызда біз шунт қою, шунттың қызметі және қандай жағдайларда ревизиялық хирургия қажет болатыны туралы толық ақпаратпен бөлісеміз.
Шунт дегеніміз не және ол неліктен қойылады?
Гидроцефалияны емдеуде қолданылатын шунт – ми саулығы үшін өмірлік маңызы бар медициналық құрылғы. Ми ішінде жиналған артық сұйықтықты сыртқа шығару арқылы орын алуы мүмкін тұрақты зақымдардың алдын алады.
Шунт дегеніміз не?
Шунт – гидроцефалия ауруында қолданылатын хирургиялық емдеу әдісі. Техникалық тұрғыдан айтқанда, артық ми-жұлын сұйықтығын (МЖС) босату және ми ішіндегі қысымды теңестіру үшін орналастырылатын жіңішке, иілгіш түтік жүйесі. Бұл жүйе әдетте үш негізгі бөліктен тұрады: ми қарыншасына орналастырылатын ұшы, бір бағытта жұмыс істейтін клапан және сұйықтықты тасымалдау үшін дененің басқа аймағына (әдетте құрсақ қуысына) орналастырылатын төменгі ұшы.
Шунт жүйесі мида үздіксіз өндірілетін сұйықтықтың артығын алып, дененің оңай сіңіре алатын аймағына тасымалдайды. Осылайша миға түсетін қысым азайып, қалыпты ми функциялары сақталады. Шунт – өмір бойы қолданылуы қажет жүйе.
Миға неліктен шунт қойылады?
Миға шунт қоюдың негізгі себебі – мидағы ми-жұлын сұйықтығының теңгерімсіздігін түзету. Бұл сұйықтық әдетте миды қоршап тұрған тіндерде өндіріледі, ми қуыстарында айналады және соңында сіңіріледі. Алайда, кейде бұл сұйықтықтың өндірілуі мен сіңірілуі арасында теңгерімсіздік туындауы мүмкін.
Бұл теңгерімсіздік үш негізгі себептен туындауы мүмкін:
Ми-жұлын сұйықтығының айналымындағы бітелу
Сұйықтықтың сіңірілуіндегі бұзылыс
Сирек жағдайда сұйықтықтың шамадан тыс өндірілуі
Гидроцефалия емделмеген жағдайда, жоғарылаған бассүйекішілік қысым мидың қан айналымының бұзылуына, қайтымсыз ми зақымдануына және тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Шунт қою арқылы гидроцефалиямен ауыратын науқастың өлім қаупі айтарлықтай азаяды және өмір сүру ұзақтығы қарапайым адамның орташа өмір сүру ұзақтығына жақындайды.
Қандай жағдайларда шунт қою қажет?
Шунт операциясы әртүрлі жағдайларда қажет болуы мүмкін:
Туа біткен гидроцефалия: Әртүрлі генетикалық аурулар туа біткен гидроцефалияға әкелуі мүмкін (популяцияда 0,04-0,08% жиілікте кездеседі)
Қан кетуден кейінгі гидроцефалия: Әсіресе жаңа туған нәрестелерде қарыншаларға қан кетудің ми-жұлын сұйықтығының сіңірілуін бұзуы нәтижесінде пайда болады
Омыртқа жарығы (Spina bifida): Әсіресе миеломенингоцеле гидроцефалияны ең жиі тудыратын жағдай болып табылады (популяцияда 0,125% жиілікте)
Туа біткен су құбырының (акведук) тарылуы: Орталық жүйке жүйесінде ауытқуларға әкелетін генетикалық ауру (0,003% жиілікте)
Краниосиностоз: Бассүйек сүйектерінің ерте жабылуы (0,05% жиілікте)
Менингиттен кейінгі гидроцефалия: Қабыну мен жабысулар МЖС сіңірілуіне кедергі келтіруі мүмкін
Қалыпты қысымды гидроцефалия: Егде жастағы адамдарда жүрістің бұзылуы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі және зәр ұстай алмау сияқты белгілермен көрінеді
Шунт қойылғаннан кейін науқастарды тұрақты бақылау қажет. Бірінші жылы 30-40%, екінші жылы 50%, он жыл ішінде 70% жағдайда шунт дисфункциясының даму қаупі бар. Бұл жағдайда шунтты ауыстыру немесе ревизиялау қажет болуы мүмкін.
Шунт операциясы қалай жасалады?
Шунт операциясы – ми-жұлын сұйықтығының (МЖС) ағынын реттеуге бағытталған өмірді сақтап қалатын хирургиялық процедура. Бұл операция арқылы гидроцефалия диагнозы қойылған науқастарда бассүйекішілік қысым қалыпқа келтіріледі.
Шунт жүйесінің бөліктері
Шунт жүйесі негізінен үш негізгі бөліктен тұрады:
Қарыншалық катетер: Әдетте силиконнан жасалған, рентгенде көрінетін (рентгеноконтрастты) қасиеті бар және бариймен қапталған түтік. Катетер ұшында МЖС дренажының үздіксіз болуы үшін жеткілікті мөлшерде және кеңістікте тесіктер болады.
Клапан жүйесі: Ми-жұлын сұйықтығының қысымы мен ағынын реттейтін негізгі бақылау механизмі. Сұйықтықтың тым көп немесе тым аз ағуын болдырмай, ми ішіндегі қысымды теңестіреді.
Дистальды катетер: Артық сұйықтықты дененің басқа бөлігіне тасымалдайтын түтік. Әдетте құрсақ қуысына (перитонеум) орналастырылады, бірақ қажет болған жағдайда жүрек камераларына немесе өкпе қабының айналасына да орналастырылуы мүмкін.
Операция процесі қадам бойынша
Шунт операциясы жалпы анестезия астында жүзеге асырылады және келесі қадамдардан тұрады:
Дайындық: Науқас операция бөлмесіне алынады және жалпы анестезия қолданылады.
Бассүйекті тесу: Мидағы қарыншалар жүйесіне жету үшін бассүйекте кішкентай тесік (burr-hole) жасалады.
Катетерді орналастыру: Қарыншалық катетер мидағы сұйықтыққа толы қуысқа орналастырылады. Бұл орналастыру қолмен (классикалық), эндоскопиялық немесе навигация көмегімен жасалуы мүмкін.
Клапанды орналастыру: Катетердің үстіне сұйықтық ағынын реттейтін клапан орналастырылады. Бұл клапан әдетте тері астында бастың жоғарғы бөлігіне немесе құлақ артына орналастырылады.
Төменгі ұшты орналастыру: Дистальды катетер тері астымен өткізіліп, құрсақ қуысына немесе белгіленген басқа дене аймағына жеткізіледі.
Тестілеу және жабу: Шунт жүйесінің дұрыс жұмыс істеп тұрғаны тексеріледі және тілік орындары тігістермен жабылады.
Шунт операциясы қанша уақытқа созылады?
Шунт операциясы әдетте 1-2 сағатқа созылады. Процедураның өзі 15-30 минут ішінде аяқталуы мүмкін болса да, анестезия процесін қоса алғанда, жалпы уақыт шамамен 1 сағатты құрайды. Операция ұзақтығы науқастың жағдайына, гидроцефалия түріне және хирургиялық техникаға байланысты өзгеруі мүмкін.
Шунт операциясы қиын ба?
Шунт операциясының қиындығы операцияны жүргізетін хирургтың тәжірибесі мен біліміне тікелей байланысты. Сонымен қатар, гидроцефалияның ауырлығы мен сұйықтық жиналу мөлшері де процедураның қиындық дәрежесіне әсер етеді.
Дегенмен, операция кезінде кейбір асқынулар туындауы мүмкін. Мысалы, қарыншалар жүйесінде кенеттен бітелу орын алса, бірнеше сағат ішінде гидроцефалия көрінісі пайда болуы мүмкін. Сондықтан, шунт операциясының осы салада маманданған нейрохирург тарапынан жасалуы маңызды.
Операциядан кейін науқастар әдетте 1-3 күн ауруханада бақылауда болады және асқынулар болмаса, бірнеше апта ішінде қалыпты өмірлеріне орала алады.
Ревизиялық хирургия дегеніміз не және ол қашан қажет?
Уақыт өте келе шунт жүйелерінің жұмысында кейбір мәселелер туындауы мүмкін және ревизиялық хирургия қажет болуы мүмкін. Ревизиялық хирургия – қолданыстағы шунт жүйесін жөндеу, ауыстыру немесе қайта орналастыру мақсатында жүзеге асырылатын хирургиялық процедура. Бұл процедура әсіресе балалық шақта жиірек қажет болуы мүмкін.
Шунттың бітелуі
Шунт жүйелері уақыт өте келе бітелуі мүмкін. Бұл бітелу ми-жұлын сұйықтығының (МЖС) ішіндегі қою ақуыз құрылымынан немесе шунттың құрсақ қуысындағы ұшында ақуыз жиналуынан туындауы мүмкін. Бітелген жағдайда гидроцефалия белгілері қайта пайда болады:
Кенеттен болатын бас ауруы
Жүрек айну және құсу
Көру қабілетінің бұзылуы
Сананың бұлыңғырлануы
Шунт аймағында ісіну немесе сезімталдық
Шунттың бітелуі ауыр денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін болғандықтан, бұл белгілерді байқаған кезде дереу дәрігеріңізге хабарласуыңыз керек. Шунт бітелген жағдайда, бітелген бөлікті тазарту немесе ауыстыру үшін ревизиялық хирургия қолданылады.
Сонымен қатар, шунт артық босату жасау арқылы да мәселе тудыруы мүмкін. Бұл жағдай әдетте науқасқа сәйкес келмейтін шунттар қолданылғанда орын алады және мидың шөгуіне, айналасында артық сұйықтық немесе қан жиналуына әкелуі мүмкін.
Шунт инфекциясы
Шунт инфекциясы – шунт асқынуларының ішінде ең жиі кездесетін жағдайлардың бірі. Әртүрлі зерттеулерде инфекция деңгейі 5-41% аралығында өзгеретіні, бірақ әдетте 5-15% шамасында екені хабарланған. Әсіресе алғашқы 6 айда инфекциялардың шамамен 70%-ы пайда болады.
Инфекция белгілері мыналар:
Қызу
Шунт аймағында қызару, ісіну немесе сезімталдық
Бас ауруы және жүрек айну
Шунт желісі бойында көрінетін жара және қызару
Инфекцияны ең жиі тудыратын қоздырғыштар – Staphylococcus epidermidis, Staphylococcus aureus және Candida albicans. Шунт инфекциясын емдеу әдетте инфекцияланған шунтты алып тастаудан, уақытша қарыншалық дренаж жүйесін орналастырудан және антибиотиктермен емдеуден тұрады. Бұл техникалармен шунт инфекциясын емдеудің табыстылық деңгейі 95% шамасында.
Шунттың орнынан шығуы
Шунттың орнынан ауысуы немесе сырғып кетуі сирек болса да мүмкін. Бұл жағдай шунттың қызметіне әсер етуі және хирургиялық араласуды қажет етуі мүмкін. Шунт жүйесінің құрсақ қуысындағы ұшының тері астына шығып кетуі де бітелуге әкелуі мүмкін.
Шунттың орнынан шыққанын білдіретін белгілер – гидроцефалияның қайта пайда болған белгілері: бас ауруы, жүрек айну, құсу, көру мәселелері және сананың бұлыңғырлануы. Бұл белгілерді сезген кезде дереу дәрігеріңізге хабарласуыңыз керек.
Миға қойылған шунт қашан алынады?
Шунт әдетте өмір бойы қалуы тиіс жүйе. Алайда кейбір ерекше жағдайларда алынуы мүмкін:
Инфекция жағдайында: Шунт инфекцияланғанда уақытша алынып тасталады және сыртқы қарыншалық дренаж жүйесі қойылады. Инфекция емделгеннен кейін жаңа шунт орналастырылады.
Эндоскопиялық балама болса: Шунт бітелгенде, эндоскопиялық үшінші қарыншалық стомия (E3V) сияқты балама әдіс қолданылуы мүмкін және сәтті болса, шунт алынуы мүмкін.
Шунтқа тәуелділік аяқталғанда: Кейбір науқастарда шунтқа тәуелділік уақыт өте келе жойылуы мүмкін. Бұл жағдайда дәрігердің шешімімен шунтты алып тастау мүмкін.
Шунт жүйелері, әсіресе алғашқы жылы жоғары асқыну қаупін тудырады. Балалық шақта шунт хирургиясынан кейін алғашқы 2 жыл ішінде шунтқа байланысты асқынулардың көріну деңгейі 50% шамасында. Сондықтан, шунт қойылған науқастардың тұрақты бақылауға баруы және жүйенің дұрыс жұмыс істеп тұрғанын қадағалауы үлкен маңызға ие.
Шунт және ревизиялық операциядан кейінгі процесс
Шунт операциясынан кейін науқас пен оның жақындарының сауығу процесін қалай басқару керектігін білуі үлкен маңызға ие. Табысты сауығу операцияның ұзақ мерзімді нәтижесіне тікелей әсер етеді және ықтимал асқынулардың алдын алады.
Сауығу процесі
Шунт операциясынан кейін науқастар әдетте 24-48 сағат бойы ауруханада бақылауда болады. Бұл уақыт ішінде медициналық қызметкерлер шунттың дұрыс жұмыс істеп тұрғанын және ықтимал инфекция белгілерін мұқият қадағалайды. Науқастың жалпы жағдайына байланысты, науқастардың көпшілігі 1-3 күн ішінде үйіне шығарылады.
Операциядан кейінгі алғашқы апта демалу және сауығу тұрғысынан маңызды. Бұл процесте науқас мойын және құрсақ аймағында аздаған ауырсыну мен сезімталдықты сезінуі мүмкін. Алғашқы бірнеше аптада жеңіл бас ауруларының болуы да қалыпты жағдай. Дәрігер ұсынған ауырсынуды басатын дәрілер бұл ыңғайсыздықтарды жеңілдетуге көмектеседі.
Науқастардың көпшілігі 2-4 апта ішінде күнделікті өміріне орала алады, бірақ толық сауығу бірнеше айға созылуы мүмкін. Сауығу процесі науқастың жасына, жалпы денсаулық жағдайына және операцияның күрделілігіне байланысты өзгереді.
Операциядан кейін назар аудару керек жайттар
Шунт операциясынан кейін келесі жайттарға ерекше назар аудару керек:
Операция аймағын таза және құрғақ ұстаңыз
Дәрігер ұсынғандай таңу материалдарын ауыстырыңыз
Алғашқы 4-6 аптада ауыр заттар көтеруден, қарқынды жаттығулардан және байланыс спорт түрлерінен аулақ болыңыз
Көп сұйықтық ішіңіз, бұл дене тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі
Теңгерімді және салауатты тамақтаныңыз
Көлік жүргізу мәселесі бойынша дәрігеріңізбен кеңесіңіз
Ұзақ сапарларда әр 2 сағат сайын қозғалуға тырысыңыз
Дегенмен, кейбір белгілерді байқаған кезде дереу дәрігеріңізге хабарласуыңыз керек: қызу, шунт аймағында қызару немесе ісіну, қатты бас ауруы, үздіксіз құсу, қосарланып көріну, сананың өзгеруі немесе ұстамалардың болуы. Бұл белгілер шунттың дұрыс жұмыс істемейтінін немесе инфекция дамығанын көрсетуі мүмкін.
Өмір бойы бақылау неліктен маңызды?
Шунт – тұрақты құрылғы және науқасты өмір бойы бақылау үлкен маңызға ие. Шунтқа байланысты мәселелер кейде өте тез, бірнеше сағат ішінде дамуы мүмкін. Сондықтан тұрақты тексерулер өмірлік маңызға ие.
Шунт қойылған науқастар алғашқы үш айда айына бір рет, одан кейін алты айда бір рет бақылау тексеруіне баруы керек. Бұл тексерулер арқылы шунттың қызметі бағаланады және ықтимал мәселелер ерте кезеңде анықталуы мүмкін.
Науқастардың көпшілігінде шунтқа деген қажеттілік өмір бойы жалғасады және мәселе болмаса, шунтты алып тастау ұсынылмайды. Тұрақты бақылаулар арқылы шунттың дұрыс жұмыс істеуі қамтамасыз етіледі және асқыну қаупі барынша азайтылады.
Шунт асқынулары ерте анықталып, түзетілмесе, өлімге дейін апаратын ауыр нәтижелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан шунтпен ауыратын науқастар мен олардың жақындары ықтимал асқыну белгілерін тануы және қашан медициналық көмекке жүгіну керектігін білуі өмірлік маңызға ие.
Шунт және ревизиялық операциялардың қауіптері
Кез келген хирургиялық процедура сияқты, шунт қою және ревизиялық операциялар да кейбір қауіптерді қамтиды. Науқастар мен олардың жақындарының бұл қауіптерді білуі ықтимал мәселелерге дайын болуға мүмкіндік береді.
Инфекция қаупі
Шунт инфекциясы – ең жиі кездесетін асқынулардың бірі. Әртүрлі дереккөздерге сәйкес инфекция деңгейі 5-22% аралығында өзгереді. Инфекция қаупі, әсіресе шеткі жастағы науқастарда жоғары. Шала туған нәрестелерде бұл қауіп ең жоғары деңгейде.
Шунт инфекцияларының көпшілігі алғашқы екі айда пайда болады. Инфекцияны ең жиі тудыратын бактериялар – тері флорасында кездесетін Staphylococcus epidermidis және Staphylococcus aureus (барлық инфекциялардың шамамен 70%-ы).
Инфекция белгілеріне қызу, шунт аймағында қызару, ауырсыну және ісіну жатады. Инфекцияланған шунттарды емдеуде әдетте шунтты алып тастау, антибиотиктермен емдеу және кейіннен жаңа шунт қою тәсілі қолданылады.
Шунттың қайта бітелуі
Ревизиялық хирургиядан кейін де шунт жүйесінің қайта бітелу қаупі бар. Бітелу ми-жұлын сұйықтығының ішіндегі жоғары ақуыз мөлшерінен немесе механикалық мәселелерден туындауы мүмкін.
Шунт бітелуінің белгілері гидроцефалияның қайта пайда болуына ұқсас: бас ауруы, жүрек айну, құсу және сананың өзгеруі. Бітелген жағдайда шунттың бітелген бөлігін ауыстыру қажет болуы мүмкін.
Ми-жұлын сұйықтығының ағып кетуі
Ми-жұлын сұйықтығының (МЖС) ағып кетуі – шунт операцияларының ықтимал асқынуы. МЖС ағып кетуі – ми мен жұлынды қоршап тұрған сұйықтықтың сыртқа шығуы.
Бұл жағдай бассүйекішілік қысымның төмендеуіне байланысты бас ауруларына әкелуі мүмкін. МЖС ағып кетуіне байланысты бас ауруы отырғанда немесе тік тұрғанда нашарлайды және жатқанда жақсарады. Емдеуде ауырсынуды басатын дәрілер, төсек режимі және көп сұйықтық ішу қолданылады.
Ағзалардың зақымдануы
Шунт операциясы кезінде, әсіресе катетер құрсақ қуысына орналастырылған жағдайда, құрсақ ішілік ағзалар мен тамырлардың зақымдану қаупі бар. Мұндай асқынулар сирек кездеседі, бірақ ауыр болуы мүмкін.
Сонымен қатар, операция кезінде ми тінінің зақымдануы да сирек кездесетін асқынулардың қатарына жатады. Мұндай зақымданулар әдетте хирургиялық процедура кезінде мұқият тәсілмен барынша азайтылуы мүмкін.
Шунт операциясынан кейін кездесуі мүмкін басқа қауіптердің қатарына шунттың шамадан тыс жұмыс істеуі нәтижесінде қарыншалардың кішірейуі, хирургиялық аймақтың ашылуы және бас айналасының өсуінің жалғасуы жатады.
Қорытындылай келе: Шунт қою және ревизиялық хирургия
Қорытындылай келе, шунт қою – гидроцефалиямен ауыратын науқастардың өмір сүру сапасын арттыратын және ми саулығын қорғайтын өмірлік маңызды емдеу әдісі. Мида жиналған артық сұйықтықты босату арқылы бассүйекішілік қысымды теңестіретін бұл жүйе көптеген науқастарда өмір бойы қолданылады. Дегенмен, шунт жүйелері уақыт өте келе әртүрлі мәселелерге тап болуы мүмкін.
Әсіресе, шунттың бітелуі, инфекция дамуы немесе орнынан шығуы жағдайында ревизиялық хирургия қажет болады. Бірінші жылы 30-40%, он жыл ішінде 70% жағдайда шунт дисфункциясының даму қаупі болғандықтан, тұрақты бақылау үлкен маңызға ие. Шунт қойылған науқастар назар аударуы керек ең маңызды жайт – бас ауруы, жүрек айну, құсу сияқты шунт бітелуінің белгілерін байқаған кезде дереу дәрігерлеріне хабарласу.
Шунт қойылғаннан кейін науқастар әдетте бірнеше апта ішінде қалыпты өмірлеріне орала алады. Алайда операциядан кейінгі алғашқы 4-6 апта бойы ауыр заттар көтеруден және байланыс спорт түрлерінен аулақ болу ұсынылады. Сонымен қатар, науқастар мен олардың отбасыларының ықтимал асқыну белгілерін тануы үлкен маңызға ие.
Шунт жүйелері дұрыс бақылау және күтіммен гидроцефалиямен ауыратын науқастардың қалыпты өмір сүруіне мүмкіндік береді. Сондықтан тұрақты тексерулер мен шунт күтімі туралы хабардар болу ұзақ мерзімді табыс үшін шарт. Гидроцефалия диагнозы қойылған науқастар тиісті ем мен бақылау арқылы өмір сүру сапасын айтарлықтай арттыра алады.
Шунт қою және ревизиялық хирургия туралы толық ақпарат. Гидроцефалияны емдеуде шунттың маңыздылығы, шунт операциясы процесі және ревизиялық хирургияның қажеттілігі.
