Тас Аурулары

Несеп жолдарының тастары

Несеп жолдарынан тас және құм ауруын басынан өткерген әрбір адам бұл кезеңнің өте ауыратынын біледі. 1980 жылдарға дейін несеп жолдарының тастары елеулі денсаулық мәселесі болып келді. Науқастардың басым бөлігіне хирургиялық араласу жасалып, бүйрек жоғалтулары орын алған. Технологиялық жетістіктер бұл ауруды елеулі денсаулық мәселесі болудан шығарды. Тас ауруын емдеу мен бақылау урологтар тарапынан жүргізілуі маңызды

Бүйректе тастар қалай пайда болады?

Бүгінге дейін жүргізілген ғылыми зерттеулерде тастың химиялық және физикалық құрылымы туралы жеткілікті мәліметтер алынған, алайда технологиядағы барлық жетістіктерге қарамастан, оның себебі бүгінгі күнге дейін толық анықталмаған. Бүйрек тастарының пайда болуына, әдетте несепте болатын тұздар мен минералдардың тепе-теңдігінің бұзылуы себеп болады. Тастар бүйрек ішінде пайда болған өте ұсақ кристалдардың бір-біріне жиналып, бір-бірімен жабысуы нәтижесінде қалыптасады. Осы ұсақ кристалл бөлшектерінің пайда болуы үшін тастардың құрамындағы заттардың несепте жеткілікті мөлшерде болуы және тұнбаға түсуі қажет. Негізінен бүйрек тасы несепте тұнбаға түскен кристалдардың бүйрек ішкі бетіне жабысып, жиналуынан пайда болады. Қалыпты жағдайда несепте бұл кристалдану мен тұнбаға түсуді тежейтін, ингибитор деп аталатын заттар бар. Бұл ингибиторлар әр адамда жеткілікті мөлшерде болмауы мүмкін, бұл да тас пайда болуына әкеледі. Тағы бір себеп – несептің қышқыл немесе сілтілі болуы. Пайда болған бұл кристалдар мен құмдар жеткілікті ұсақ болса, несеп жолдарына тіреліп қалмай және ешқандай мәселе туғызбай түсіп кетеді. Бүйрек тастары химиялық құрылымы жағынан көптеген заттың қосылысынан тұрады. Ең көп кездесетін тас түрі – кальций бар, фосфат немесе оксалат қосылыстарымен құрылған тастар. Бұл заттар адамның күнделікті қалыпты тамағында міндетті түрде болады. Бұлардан басқа тас түзетін басқа заттар да бар (зәр қышқылы, цистин және инфекциялық тастар т.б.). Бүйрек қуысында пайда болып, өсетін бұл тастар сол жерде қалып, өсуін жалғастыруы мүмкін болғаны сияқты, бүйректен шығып, несеп арнасына (несепағар) да түсуі мүмкін. Бұл арнада 3 физиологиялық тарылу бар, тастар өлшеміне қарай осы тарылуларға тіреліп қалуы немесе несеп қапшығына түсуі мүмкін. 0.5 см-ден төмен тастардың %90-ы өздігінен түсіп кетеді, 0.5 см-ден асатын тастардың несеп арнасынан өтіп, шығуы қиын.

Тастар кімдерде пайда болады?

Бүйрек тастары ерлерде әйелдерге қарағанда 3 есе жиі пайда болады. Бүйрек тасы бар науқастардың 5 жыл ішінде басқа тас пайда болу қаупі %50 құрайды. Тамақтану тас ауруының пайда болуында маңызды. Дүние жүзінде тас ауруының артуы ақуыз және көмірсулы, талшығы аз тамақтанумен байланысты деп ойланылады. Жануарлық ақуызға бай тағамдармен қоректенетіндер несеппен қалыптыдан артық кальций шығарады, несептегі ситрат мөлшері азаяды, бұл да тас пайда болуын арттырады. Қабылданатын су мөлшері маңызды, мөлшер артқан сайын тас пайда болу қаупі азаяды. Сондай-ақ қабылданатын тамақ пен сусындардың да тас пайда болуына елеулі әсері бар, кейбір тағамдар тас пайда болуына әкеліп қана қоймай, бар тастардың өсуіне де себеп болады. Тастардың пайда болуына себеп болатын басқа да маңызды факторлар бар. Тастардың кімдерде және неліктен пайда болатыны туралы сұрақтың жауабы өте күрделі. Көптеген факторлардың бірігуі нәтижесінде несепте кейбір химиялық заттар көбейеді, әсіресе несеп мөлшері азайған кезде бұл заттар тұнбаға түсіп, ұсақ кристалдар пайда болуына әкеледі. Бұл кристалдар қалыптасқаннан кейін тез бірігіп, тастарды құрайды. Осы орайда ең маңызды фактор – қабылданатын сұйықтық мөлшері. Егер тас пайда болуға бейім адамдар жеткілікті су ішпесе (күніне кемінде 2-3 л.), несеп мөлшері азаяды, несеп тығыздалып, сол заттар тұнбаға түсіп, тас оңай және жиі пайда болады. Керісінше, жеткілікті сұйықтық қабылдап, несеп шығаратын адамдарда бұл заттар тұнбаға түспей шығып кетеді де, тас пайда болу қаупі азаяды. Сұйықтық қабылдаудан басқа, диета, несеп жолдарының инфекциялары, аурулар т.б. факторлар да тас пайда болуында маңызды рөл атқарады

Басқа факторлар;

• Басқа отбасы мүшелерінде тастың болуы,
• 20 мен 40 жас аралығында,
• Brushite бар тастар,
• Анатомиялық ақаулар,
• Гиперпаратиреоидизм, бүйрек түтікшелік ацидозы, саркоидоз,
• Диуретик, антиацид және қалқанша без дәрілерін қолдану, кальций және D және C дәрумендерін қолдану
• Бір бүйрегі болу,
• Аз мөлшерде талшық, көп мөлшерде ет тұтыну,
• Жеткілікті сұйықтық ішпеу,
• Ыстық немесе суық жерлерде жұмыс істеу,
• Қозғалыссыз өмір салтын ұстану немесе төсек тартып жатқан науқас болу,
• Крон ауруына байланысты илеостомия операциясын өткізу,

Тас ауруының белгілері қандай?

• Әсіресе бүйір аймақтарда болатын, өте қатты, бүрісетін ауырсынулар
• Ауырсынумен бірге жүрек айну және құсу
• Несеп арқылы қан кетуі
• Жиі қайталанатын несеп жолдарының инфекциялары
• Отбасыңызда тас ауруының болуы
• Балаларда іштің ауыруы, тәбеттің болмауы, несеп жолдарының инфекциялары

Бүйректегі тастардың ең маңызды белгісі әртүрлі дәрежедегі бүйір аймақтағы ауырсыну. Ауырсынудың сипаты жиі өте қатты, пышақпен кескендей болады. Әсіресе бүйректен шығып, несеп арнасына (несепағар) түскен тастардың осы арнамен жылжуы нәтижесінде күнделікті әрекеттерді де шектейтін өте қатты ауырсыну дамуы мүмкін. Мұндай ауырсынудың себебі – тастардың несеп арнасын бітеп, несеп ағынын бөгеуі және бүйрек ішіндегі қысымды арттыруы. Ауырсынудың қарқыны уақыт өте өзгеріп отыруы мүмкін. Жиі оң немесе сол бел аймағында пайда болатын ауырсыну тастың (тастардың) орналасқан жеріне қарай (несеп арнасы, несеп қапшығы т.б.) іштің төменгі бөлігіне немесе шап аймағына таралуы мүмкін. Ауырсынумен қатар несеппен жаңа қан кетуі тағы бір маңызды белгі болып табылады, әсіресе ауырсынумен бірге болса, бұл маңызды. Сондай-ақ ауырсынуға жүрек айну сезімі мен кейде құсудың қосылуы да мүмкін. Тастар несеп жолдарында жиі инфекцияның себебі де бола алады.

Диагноз қалай қойылады?

Диагноз қоюда науқастың шағымдары бағыт беруші болғанымен, тастарды анықтауда бүгінде ең жиі қолданылатын зерттеу әдісі – ультрасонография. Науқастар үшін ешқандай қиындық туғызбайтын, қарапайым және практикалық бұл әдіс арқылы несеп жолдарындағы тастардың көпшілігін анықтауға болады. Кейде науқастардың шағымдары іш ауыруы, асқазан ауыруы, шап ауыруы түрінде болуы мүмкін, бұл басқа аурулармен шатастырылуы ықтимал. Барлық іш ауыруларын ажырату диагностикасында несеп жолдарының тастарын есте ұстау қажет. Қажет болған жағдайда дәрімен контрастталған бүйрек суреті (IVP) түсіріліп, тастар мен несеп жолдарының қуыстары да көрінуі мүмкін. Соңғы жылдары тағы практикалық, жылдам және ыңғайлы әдіс ретінде енгізілген спиральды томография барлық тастарды өте оңай анықтай алады. Науқастарға сонымен қатар несеп талдауын жасату арқылы несептегі кристалдарды, қан кетуді және инфекция жағдайын бағалау қажет.

Емдеу әдістері қандай?
Тастардың едәуір бөлігі (әсіресе диаметрі 0.5 см-ден кіші) өздігінен түседі. Емдеу жоспары тастардың орналасқан жеріне (бүйрек, несеп арнасы, несеп қапшығы), санына немесе диаметріне байланысты өзгереді. Жақын уақытқа дейін ашық операциялар кеңінен жасалып келсе, технологиялық жетістіктердің арқасында тас ұнтақтау әдісімен қатар қазіргі заманғы жабық операциялар (науқастың денесінде ешқандай кесік жасамай) енгізілді және тастарды емдеу жеңілдеп, науқастар үшін қиын болудан шықты. Науқастар қысқа мерзімде ауруханада жатып, тез күнделікті әрекеттеріне оралады.

Тас ұнтақтау әдісі (ESWL)

ESWL медицинадағы ең үлкен жаңалықтардың бірі болып табылады. Соңғы 25 жылға дейін тастың өлшемі қандай болса да ашық операция арқылы емделетін. 1980 жылы алғашқы қолдану басталып, қазіргі уақытта тастарды емдеудегі ең оңай және ең аз инвазивті әдіс ретінде орын алды. Дене сыртындағы көзден алынған дыбыс толқындарын соққы толқындарына айналдырып, тасқа жіберу арқылы тастың ұсақталуы.

Уретероскопия

Бүйрек пен несеп қапшығы арасында орналасқан несеп арнасын (несепағар) 3 бөлікке бөлуге болады. Жоғарғы несепағар бөлігінде қалған тастар әдетте ESWL арқылы ұсақталады, сирек басқа хирургиялық араласуды қажет етеді. Ортаңғы және әсіресе төменгі несепағар тастарын емдеуде ESWL-дің ұнтақтау табысы төмен. Осы жерлерге тіреліп қалған тастардың дерлік барлығы эндоскопиялық әдістермен емделуі мүмкін. Ешқандай кесік жасамай, жалпы немесе жергілікті анестезия астында жұқа фибероптикалық немесе металл арнайы құрылғы (уретероскоп) арқылы несеп қуығынан несеп жолына кіріп, тастың орны анықталады. Содан кейін тас кішкентай болса арнайы құрылғымен ұстап алынады, ал тас үлкен болса соққы толқындары немесе лазермен ұсақталып, бөлшектері сыртқа шығарылады.

Перкутанды тас хирургиясы

Қазіргі әдістер енгізілмей тұрып, бүйректің ішіндегі тастар ашық операция жасау арқылы алынатын. Технологиялық жетістіктер мен заманауи тәсілдердің арқасында қазір бүйрек тастарының өте аз бөлігі (1%) ашық операция әдісімен алынады. Тас ұнтақтау әдісімен емделмейтін немесе ұсақталса да тас жүктемесі өте көп және ESWL сеанстарын көп талап ететін, ESWL-ге төзімді тастардың көпшілігінде науқастарға ашық операция жасамай, бүйрекке эндоскопиялық түрде бір арна арқылы (жабық жол арқылы) кіріп емдеу жүргізілуі мүмкін. Перкутанды жол арқылы тастың хирургиялық емі ретінде де аталатын бұл процедура кезінде теріде ашылатын кішкентай тесік арқылы бүйрекке кіріп, бүйрек ішіндегі тастар көзбен көрінеді, олардың саны мен өлшемдері нақты бағаланады.

Ашық операциялар:

Жоғарыда аталған заманауи, практикалық және науқасқа өте аз зиян келтіретін әдістердің енгізілуіне байланысты қазір несеп жолдарындағы тастардың өте аз бөлігінде (%1 шамасында) ашық хирургиялық (денеге кесік жасау арқылы) араласулар қажет болады. Техникалық жабдықтар мен тәжірибесі бар орталықтарда мұндай араласулар дерлік қолданылмайды. Тастың диаметрі өте үлкен болып, бүйректің барлық қуыстарын толтырып тұрған науқастарда бұл әдіс таңдалады.

Тас ауруы бар науқастар не істеуі тиіс?

• Міндетті түрде күн сайын жеткілікті сұйықтық ішу (2-3 л, 10-15 стакан)
• Жиі қайталанатын тас ауруы жағдайында тамақтануды реттеу
• Жеткілікті қозғалыстағы өмір салты (тұрақты серуендер, жаттығулар)
• Стресстен аулақ өмір салтын қамтамасыз ету
• 6 айда бір рет несеп талдауы мен ультрасонография тексеруін қайталау
• Ағзада тас пайда болуына себеп болатын факторларды анықтау мақсатында қан мен несеп үлгілерін зерттеу және қажетті емді бастау
• Бар тастардың өспей тұрып қажетті шаралар қабылдау және тастарды қолайлы әдістермен тазалау
• Түсірілген тастарды талдау мақсатында жинақтау және зерттеу мақсатында осы мәселемен айналысатын тәжірибелі орталықтарға жүгіну

Гольмий лазерлік емдеу: Урологиялық аурулардың емінде, әсіресе тас ауруларында гольмий лазері жиі қолданылады.

Гольмий лазерінің қолдану салалары:

• Ең алдымен бүйрек, несепағар және несеп қуығы тастарын емдеу, соның ішінде,
• Жоғарғы несеп жолы (несепағар) тарылулары,
• Төменгі несеп жолы (несеп шығару арнасы) тарылулары,
• Несеп жолдарының ісіктері,
• Сыртқы жыныс мүшелерінің беткі зақымдануларын емдеуде сәтті қолданылуы мүмкін

Жабық бүйрек тасы операциялары

Әсіресе 2 см-ден жоғары бүйрек тастары үшін ПЕРКУТАНДЫҚ ЛИТОТРИПСИЯ немесе PNL деп аталатын әдіс қолданылады, бұл емде бүйрек тастары науқастың бүйрегіне ине арқылы кіріп, бұл жол жұқа саусақ қалыңдығына дейін кеңейтілгеннен кейін салынған түтік ішінен арнайы құралдармен ұсақталып шығарылады. Науқас 2-3 күн ауруханада жатады және бірден кейін өз жұмысына қайта алады. Жаңа дамыған өте жұқа құралдармен лазер қолданылып жүргізілетін жабық операциялар MİNİPNL деп аталады.