Омыртқа Аурулары (Кифоз)

Кифоз дегеніміз не?

Халық арасында қомбақтық деп аталатын кифоз шын мәнінде біздің табиғатымызда бар табиғи қомбақтықтың өрбіген түрі. Барлығымыз арқамыздың сәл қомбақ, белімізнің сәл ойыс екенін білеміз. Арқада байқалатын қомбақтық белгілі бір дәрежеге дейін табиғи деп қабылданады. Арқа аймағында немесе арқа мен бел түйіскен жерде байқалатын бұл қомбақтық деңгейі 50 градустан асып кетсе, кифоз туралы айтуға болады. Кифоз тек косметикалық мәселе сияқты көрінгенімен, шын мәнінде депрессия, мектептегі үлгерімнің төмендеуі, ата-аналарымен қарым-қатынас мәселелері, әлеуметтік бейімделу сияқты өте күрделі психологиялық мәселелерді де бірге ала келеді.

Кифоз қашан байқалады?

Әсіресе жасөспірім шағындағы ер балаларда жиі кездесетін кифозда омыртқаның өсуі қажетті түрде болмайды. Омыртқаларымыз төртбұрышты пішінді. Осы омыртқалардың барлық жағынан бірдей өсуінің нәтижесінде омыртқамыз өседі. Алайда 10 жастан бастап, әсіресе арқа мен арқа-бел түйіскен аймағында пішін бұзылулары басталады. Яғни омыртқа арқа жағынан толық өседі, ал алдыңғы жағынан аз өсіп, төртбұрыш емес, үшбұрыш пішінін алады. Бұл жағдайда бала тік тұруды ұстай алмайды. Кейбір арқа ауырулары болуы мүмкін. Пішін бұзылысы 15-16 жаста айқындалады және өкінішке қарай 16-17 жас шамасында дәрігерге қаралу қажет болады. Міне, осы кезеңде баланың арқасындағы қомбақтық көзге көрінетін болады.

Кифоздың себептері

1. Постуралды кифоз: Балаларда әдетте мектеп тексерулерінде анықталатын деформация. Әдетте жасөспірім кезеңде және қыздарда жиірек байқалады. Қисаю 60º-тан төмен, омыртқа икемді. Рентгенде омыртқада құрылымдық ауытқу жоқ.
2. Шейерман кифозы:Қоғамда %0.4-8.3 аралығында кездесетін кеуде (арқа) және кеуде-бел (арқа+бел) омыртқасының құрылымдық қисаюы. Ер адамдарда жиірек кездеседі (Е/Ә:7,3/1). Этиологиясында әртүрлі пікірлер болғанымен, ең жиі қабылданатыны омыртқалардағы (омыртқа) сақиналы апофиздерде пайда болатын аваскулярлық некроз. Әдетте жасөспірімнің өсу шыңы кезінде байқалады. Жүгіну шағымдары арқа немесе бел ауыруы, не қалып бұзылысы болып табылады. Диагноз критерийлері — кифоз шыңында бір-біріне көрші кемінде 3 омыртқада 5º-тан артық сына тәрізді жайылу және кеуде кифозының 45º-тан асуымен бірге омыртқа ұшқы пластинкаларында реттілік бұзылуы. 50º-тан төмен прогресс көрсетпейтін, сәл күшейген кифозы бар жасөспірімдерді әр 4-6 ай сайын түсірілетін бүйірлік графиялармен бақылауға болады, өсу аяқталғанда бақылау қажет емес. Консервативті емдеуде 50º-80º аралығындағы қисаюы бар, жасөспірім шағында болса, корсет қолдануға болады. Қисаю 80º-тан асса, хирургиялық ем қажет. Хирургиялық емде әдетте алдыңғы босату мен бірге артқы инструменттеу және фьюжн біріктіріледі. Операциядан кейін корсет қолдану қажет емес, науқас мүмкіндігінше қысқа мерзімде орнынан тұрғызылады. Операциядан 1 күн өткен соң науқас отырғызылады, 6 айдан кейін бел жаттығуларын бастауға болады.
3. Туа біткен кифоз: Туғанда бар омыртқа ақауына байланысты дамиды. Омыртқа ақауының себебі пішін ақауы, сегменттелу ақауы немесе олардың үйлесуі болуы мүмкін. Пішін ақауына байланысты омыртқа денесінде алға қарай пайда болған сына тәрізді омыртқа немесе омыртқа денесінің алдыңғы жағында толық қалыптаспау нәтижесінде дамитын жартылай омыртқа кифоз деформациясына себеп болуы мүмкін. Сол сияқты, сегменттелу ақауына байланысты омыртқа денелерінің бір-біріне жалғасуы немесе қосатын жолақтың болуы (ansegmente bar) нәтижесінде де кифоз деформациясы дамуы мүмкін.
4. Паралитикалық кифоз: Полиомиелит, ЦП (Церебралды сал ауруы), жұлынның бұлшықеттік атрофиясы сияқты аурулардан кейін дамитын кифоз.
5. Миеломенингоцеле: Менингоцеле және миеломенингоцеламен бірге, сонымен қатар % 8-15 аралығында кифоз деформациясы да болуы мүмкін.
6. Посттравматикалық: Омыртқа сынықтарынан кейін сына тәрізді болуына байланысты кифоз деформациясы дамуы мүмкін.
7. Қабынулық: Инфекциялар ішінде алдымен ойға келетіні — туберкулез, бруцеллез сияқты спецификалық инфекциялар. Қабыну аурулары ішінде анкилоздаушы спондилит және ревматоидты артрит.
8. Хирургиялық араласудан кейін: Хирургиялық емделген, бірақ жеткіліксіз редукция жасалған немесе жеткіліксіз бекітілген сынықтардан кейін кифоз дамуы мүмкін.
9. Метаболикалық: Остеопороз, остеомаляция және остеогенез имперфектасы нәтижесінде дамуы мүмкін.
10. Дамушылық: Ахондроплазия және мукополисахаридоздар сияқты аурулар нәтижесінде кифоз дамуы мүмкін.

Кифоз диагнозы қалай қойылады?

Клиникалық тексеру және қарапайым рентген зерттеуі арқылы балаңыздағы қомбақтықтың сүйек бұзылысы ма, әлде қалып бұзылысы ма екені анықталады. Мұнда ата-аналарға өте маңызды міндет жүктеледі. Әсіресе балалық шақта ата-аналарыңыздың ‘Балам, түзу тұр, қомбақ боласың’ деген сөздерін естіген шығармыз. Шын мәнінде бұл бағыттау дұрыс. Егер бала түзу тұру туралы ескертілгенде дұрыс қалыпты ала алып, оны сақтай алса, бұл қомбақтық уақытша жағдай. Алайда дұрыс тұруға тырысса да, қалпын сақтай алмай, бұрынғы күйіне қайтып отырса, оны міндетті түрде назарға алып, маманға жүгіну қажет. Кифоз — қалып бұзылысы, уақыт өте келе өзі түзеледі деп назарға алынбаса, ол күшейеді. Операциясыз әдістермен шешілетін мәселе; алайда операциямен шешілетін мәселеге айналады. Сондықтан ата-аналар әлдеқайда мұқият болуы қажет.

Қалай емделеді?

Қомбақтық диагнозы қойылғаннан кейін дәрежесіне қарай емдеу жоспары анықталады. Қомбақтық операциясыз емдеу әдістерімен бақылауға алынып, түзетілуі мүмкін жағдайда болса; жаттығу, қалып үйрету, бұлшықетті күшейту, іш және арқа бұлшықеттерін күшейту, мыжу (мекик), кері мыжу және итеру (шынав) қимылдарын орындау, олардың күн ішінде қайталануы сияқты физиотерапия шаралары іске қосылатын жоспармен ауру бақылауға алынады. Бірақ осы барлық жаттығу және физиотерапия қимылдары орындалғанына қарамастан қажетті нәтижеге жетпесе және қисаю дәрежесі артуын жалғастырса, корсет емі басталады. Корсет емі — маңызды, қиын және назар аударуды талап ететін ем. Қомбақтықтың орнына және дәрежесіне сай корсет корсет техникшісі мен омыртқа хирургінің бірлескен жұмысымен анықталып, адамға арнайы жобаланады. Бұл корсеттер қомбақтық дәрежесіне қарай, қаңқа өсуі аяқталғанша тәулігіне 10-20 сағат үзіліссіз киілуі қажет болуы мүмкін. Адамға арнайы және сәйкес жағдайларда қолданылған корсет операциясыз ауруды түзете алады. Алайда корсетке қарамастан түзелмеген қомбақтық болса, хирургиялық араласу қажет. Елімізде өкінішке орай, кифоз — қалып бұзылысы, өзі өтеді деген қате түсінікпен бағаланғандықтан, науқастар көбіне қомбақтық көзге көрінетін болған кезде, яғни 16-17 жас шамасында дәрігерге қаралуға мұқтаж болады. Сондықтан мұндай ауруларда операция 16-18 жас кезеңінде жасалады. Біздің қалауымыз — операция қажет болмайтын кезеңде кифозды анықтап, операциясыз емдеу әдістерімен қажетті емді жүргізу. Бүгінгі дамыған анестезия әдістері мен қарқынды терапия бөлімшелерінің көмегімен операциялардағы асқыну қаупі %2-ден төмен түсті. Операциядан кейінгі қимыл-қозғалыс қомбақтықтың дәрежесі мен орналасқан аймағына қарай өзгереді. Омыртқаның бұранда салынған бөлігінде қимыл тоқтатылғандықтан, кифоз операциясы неғұрлым ерте жасалса, қимыл еркіндігі де соғұрлым қамтамасыз етіледі. Мүмкін болған ең қысқа аумақты қамти отырып операция жасалып, науқастың қимыл аумағы шектелмеуге тырысылады. Операциядан бір күн өткен соң науқас көтеріліп, жүргізіледі және күн өткен сайын қимылы арттырылады. Қолданылатын бұрандалар өте мықты болғандықтан, өте сирек жағдайлардан басқа корсет қолданылмайды. Науқас жүзу, велосипед сияқты спорттық әрекеттерді 4-6 ай ішінде бастай алады.

Кифоз емделмесе, нелерге әкелуі мүмкін?

Кифоз уақытында араласпаған жағдайда тек бел мен арқа аймағын ғана емес, ішкі ағзаларға да кері әсер ететін ауру. Кифоз науқасы болып, қажетті емді алмаған адамдарда жас ұлғайған сайын кеуде қаңқасы деформацияға ұшырап, жүрек пен өкпені қыса бастайды. Оттегінің жеткілікті алмасуын бөгеп, жүректің қанды айдау жылдамдығын да баяулатады және барлық ағзаларға кері әсер ете бастайды. Кифоз бел аймағындағы ойысты да күшейтетіндіктен, дамыған сайын бел икемділігін азайтып; бел жарығы, арқа жарығы, омыртқаны тік ұстайтын бұлшықеттерде бұлшықет ауырулары, бұғанаға (тұзға) жол ашады.

Балаларымызды кифоздан қорғау мүмкін бе?

Балаларымыздың арқасына артатын жүктер кифоздың тікелей себебі емес; бірақ кифоз пайда болуын және дамуын жеделдетеді, ұмытпаңыз! Ол үшін;

• Балаңыздың өз салмағының %8-10-ынан (4-6 кг) аспайтын арқа сумкаларын қолдануына назар аударыңыз.
• Сумкасын арқасының ортаңғы бөлігінде тасуын қамтамасыз етіңіз.
• Сумка бау-бағыттарын арқа аймағының төменіне түспейтіндей етіп реттеңіз.
• Сумкаларды бір иығында емес; екі иығында, тірегі арқасының ортасына келетіндей етіп тағуы туралы ескертіңіз.
• Тік тұруын қамтамасыз ету үшін үйдегі оқу ортасын ұйымдастырыңыз. Жасына және дамуына сай оқу үстелі мен арқа тірегі бар орындық таңдаңыз.
• Үстел басында жұмыс істеген кезде дұрыс қалыпта отырғанына көз жеткізіңіз.
• Сабақ оқыған уақыт бойы 30-45 минут сайын үзіліс жасап, созылу, керілу сияқты жаттығулар жасауын қамтамасыз етіңіз.