Трипофобия (тесіктерден қорқу)

Кейбір адамдар бал арасының ұясы, тұқым қапшықтары, губка немесе лотос гүлі сияқты тесігі бар құрылымдарға қарағанда терең мазасыздықты сезінеді. Олардың терісі қышып, жүрегі айнып немесе қорқыныш сезімі пайда болады. Мұндай жағдайлар әдетте "тесіктерден қорқу" деп аталатын трипофобиямен байланысты. Трипофобия психологиялық әдебиетте жаңа ұғым болып саналады. Ресми психикалық бұзылыс ретінде танылмаса да, көптеген адамдар үшін бұл өте шынайы және жағымсыз тәжірибені білдіреді.

Трипофобия дегеніміз не?

Трипофобия – кішкентай тесіктердің жинақталуынан пайда болған өрнектерден туындайтын қарқынды мазасыздық пен қорқыныш күйі ретінде анықталады. Бұл психологиялық жағдай ресми түрде танылған фобия түрі болмаса да, соңғы жылдары жиі кездесетін құбылысқа айналды. Гректің "trypo" (тесік) және "phobia" (қорқыныш) сөздерінен шыққан бұл термин алғаш рет 2005 жылы қолданыла бастады. Трипофобия ара ұялары, маржандар, құлпынай беті, лотос гүлінің тұқымдары, губкалар, көпіршіктер, терідегі тесіктер немесе бөртпелер сияқты көріністер арқылы қоздырылуы мүмкін. Бұл кескіндерге қараған адамдар мазасыздық, қышу, жүрек айну, тіпті кейбір жағдайларда дүрбелең (паника) сезімін бастан кешіруі мүмкін.

Бұл фобия классикалық мағынадағы қорқыныш емес, көбінесе жиіркеніш пен үрейдің қосындысынан туындайтын қарқынды эмоционалды реакция. Кейбір адамдар үшін бұл жағдай өмір сапасына айтарлықтай әсер етсе, басқалары тек қысқа мерзімді мазасыздықпен шектеліп, мұндай көріністерден аулақ болу арқылы өмір сүре береді. Зерттеушілер трипофобияның эволюциялық реакция болуы мүмкін екенін алға тартады. Адам миының қауіпті жануарлардың тері өрнектеріне немесе ауру тіндерге ұқсас кескіндерді қауіп ретінде қабылдауы осы қорқыныштың негізі деп саналады.

Трипофобияның белгілері қандай?

Трипофобияның белгілері адамнан адамға қарай өзгереді, бірақ жиі байқалатын физикалық және психологиялық реакциялар бар. Физикалық белгілерге жүрек айну, бас айналу, дірілдеу, қатты терлеу, жүрек қағуы және тыныс алудың қиындауы жатады. Кейбір адамдар бұл кескіндерді көргенде құсу сезімін бастан кешіруі немесе шынымен құсып тастауы мүмкін.

Психологиялық белгілер күрделірек сипатқа ие. Адамдарда қатты үрей, дүрбелең ұстамалары, қашуға деген құлшыныс, бақылаусыз қорқыныш сезімі және обсессивті ойлар байқалуы мүмкін. Трипофобиясы бар адамдар қоздырғыш кескіндерді көргенде, терісінде жәндіктер жүргендей сезінуі немесе денесінде қышуды сезінуі мүмкін.

Эмоционалды реакциялар да өте айқын. Жиіркеніш, үрей, қорқыныш және дәрменсіздік сезімі жиі кездесетін эмоционалды белгілер болып табылады. Кейбір адамдар бұл кескіндерді көргеннен кейін ұзақ уақыт бойы мазасыздықты сезінуі мүмкін және бұл жағдай олардың күнделікті өміріне әсер етеді. Мінез-құлық белгілерінің ішінде қашу әрекеттері басым. Адамдардың қоздырғыш кескіндері бар орындардан, заттардан немесе жағдайлардан аулақ болуға бейімділігі жиі кездеседі. Бұл әлеуметтік өмірде шектеулерге әкелуі мүмкін.

Трипофобия неден туындайды?

Трипофобияның себебі әлі күнге дейін нақты анықталмаған, бірақ әртүрлі теориялар бұл фобияның эволюциялық, психологиялық және қоршаған орта факторларымен байланысты болуы мүмкін екенін алға тартады. Трипофобияның себептерін келесідей тізімдеуге болады:

Эволюциялық теория: Кейбір ғалымдардың пікірінше, трипофобиялық реакциялар адам миының ықтимал қауіптерді ажырату үшін эволюцияланған құрылымынан туындайды. Улы жануарлардың, паразиттері бар тері ауруларының немесе инфекцияланған жаралардың көрінісі тесік өрнектерге ұқсас. Бұл ұқсастық автоматты қорғаныс реакциясын қоздыруы мүмкін.

Жиіркеніш және гигиенаны қабылдау: Кейбір зерттеулер трипофобияның шын мәнінде гигиеналық реакцияның бір түрі екенін алға тартады. Тері ауруларына, қабынуларға немесе жараларға ұқсас кескіндер адамда тазалық пен денсаулыққа қатысты алаңдаушылықты қоздыруы мүмкін.

Көрнекі өңдеудің бұзылуы: Трипофобиясы бар адамдардың миында мұндай өрнектерді өңдеу кезінде басқаша көруді қабылдау механизмі жұмыс істейтіні ойластырылады. Бұл өрнектердің тым назар аударарлық немесе "мазасыз" түрде қабылдануына әкелуі мүмкін.

Травматикалық тәжірибелер: Кейбір адамдарда балалық шақта бастан кешірген тері аурулары, инфекциялар немесе көрнекі жарақаттар трипофобияның дамуын қоздырған болуы мүмкін.

Трипофобия диагнозы қалай қойылады?

Трипофобия қазіргі уақытта Америка психиатриялық қауымдастығының DSM-5 диагностикалық нұсқаулығында ресми фобия түрі ретінде енгізілмеген. Сондықтан клиникалық диагноз қою үшін стандартты трипофобия ауруына арналған тест жоқ, бірақ психологтар мен психиатрлар адамның айтқан белгілері мен берген реакциялары арқылы трипофобияға күдіктенуі мүмкін. Диагностика процесі әдетте келесі қадамдарды қамтиды:

Клиникалық сұхбат: Клиникалық сұхбат кезінде маман трипофобияны қоздыратын нақты тітіркендіргіштерді, симптомдардың басталу уақытын және ауырлығын бағалайды. Адамның бұл қорқынышпен қалай күресетіні, қашу әрекеттері және әлеуметтік функцияларға әсері де зерттеледі.

Көрнекі тітіркендіргішке реакция тесті: Кейбір мамандар адамға трипофобияны тудыруы мүмкін кескіндерді көрсетіп, оның реакциясын бақылайды. Бұл толыққанды трипофобия тесті емес, бірақ ауруды түсінуге көмектеседі.

Басқа фобиялардан ажыратушы диагностика: Трипофобиялық реакциялар кейде жалпы мазасыздық бұзылысы, обсессивті-компульсивті бұзылыс (ОКБ) немесе посттравматикалық стресстік бұзылыс (ПТСБ) сияқты жағдайлармен шатасуы мүмкін. Сондықтан ажыратушы диагностика маңызды.

Трипофобия диагнозын қою әрқашан оңай емес, өйткені кейбір адамдар бұл жағдайды байыпты қабылдамауы немесе айтып беруге қиналуы мүмкін, бірақ күнделікті өмірге әсер ететін деңгейде қорқыныш немесе мазасыздық болса, міндетті түрде маманнан көмек алу қажет.

Трипофобияны емдеу қалай жүргізіледі?

Трипофобияны емдеу адамдағы белгілердің ауырлығына, ұзақтығына және өмір сапасына әсеріне қарай қалыптасады. Барлығы үшін бірдей емдеу әдісі жарамды болмауы мүмкін. Ең жиі қолданылатын емдеу әдістерін келесідей тізімдеуге болады:

Когнитивті-мінез-құлық терапиясы (КМТ): Ең жиі қолданылатын және тиімді әдістердің бірі. Бұл терапияда адамның тесік өрнектерге қарсы қалыптастырған жағымсыз ойлары сұралады және қайта құрылымдалады. Сонымен қатар, адамның мұндай кескіндерге қарсы бақыланатын түрде ұшырауы арқылы сезімталдығын төмендету қамтамасыз етіледі.

Әсер ету терапиясы: Бұл әдісте адам бақыланатын ортада фобиялық кескіндерге ұшыратылады. Осылайша, уақыт өте келе көрнекі тітіркендіргіштерге қарсы сезімталдықтың төмендеуі дамуы мүмкін. Терапевтің жетекшілігімен жасалатын бұл сеанстар қорқыныштың азаюына көмектесе алады.

Босаңсу техникалары және тыныс алу жаттығулары: Мазасыздықты азайту үшін медитация, терең тыныс алу және прогрессивті бұлшықетті босаңсу техникалары сияқты әдістер қолдаушы болуы мүмкін. Бұл техникалар көрнекі тітіркендіргішке ұшыраған кезде туындайтын физикалық белгілерді азайта алады.

Дәрі-дәрмекпен емдеу: Әдетте жоғары деңгейдегі мазасыздықты бастан кешіретін және терапиядан жеткілікті пайда көрмейтін адамдар үшін антидепрессанттар немесе анксиолитиктер қысқа мерзімге тағайындалуы мүмкін, бірақ дәрілер жалғыз шешім емес, әдетте терапиямен бірге қолданылады.

Өзіне-өзі көмектесу әдістері: Адамдар қоздырғыш кескіндерден аулақ болу немесе мұндай мазмұнға қарсы ақыл-ой дайындығын жасау арқылы өз бақылау аймақтарын құра алады. Сонымен қатар, трипофобия туралы ақпарат алу бұл жағдаймен күресуді жеңілдетуі мүмкін.

Жиі қойылатын сұрақтар

Трипофобия – тесіктер ауруы, жиі қайталанатын кішкентай тесіктерге, көпіршіктерге немесе кеуекті беттерге қарсы сезілетін жиіркеніш, мазасыздық және қорқыныш сезімі. Барлығында бірдей көрінбесе де, кейбір адамдарда бұл кескіндер қатты мазасыздық пен физикалық жайсыздық тудыруы мүмкін. Әдетте лотос гүлінің тұқымы, бал арасының ұясы, губкалар немесе терідегі тесіктер сияқты өрнектер трипофобияны қоздырады. Трипофобия кез келген жастағы және жыныстағы адамдарда кездесуі мүмкін, бірақ кейбір зерттеулер әйелдерде сәл жиірек болуы мүмкін екенін алға тартады. Әдетте жасөспірім шақтан бастап пайда болады. Отбасында ұқсас қорқыныштардың болуы, өткенде бастан кешірген травматикалық тәжірибелер немесе жоғары деңгейдегі мазасыздықты бастан кешіретін адамдарда жиірек байқалуы мүмкін. Әсер етуі мүмкін, әсіресе кескіндермен жиі кездесетін жағдайларда адам жағымсыз сезімдерді бастан кешіруі мүмкін. Бұл жағдай әлеуметтік ортадан қашуға, зейіннің бөлінуіне, қатты мазасыздыққа немесе физикалық белгілерге (жүрек айну, қышу сияқты) әкелуі мүмкін. Ауыр жағдайларда адамдардың өмір сапасын төмендетуі мүмкін. Қазіргі уақытта трипофобия ресми түрде танылған психиатриялық бұзылыс емес, яғни DSM-5 сияқты диагностикалық нұсқаулықтарда жоқ, бірақ психологиялық негізделген ауру ретінде қарастырылады. Адамның ақыл-ой және эмоционалды реакциялары арқылы дамитындықтан, психологиялық қолдаумен басқару ұсынылады. Трипофобиядан мазасызданатын адамдар алдымен психологпен немесе психиатрмен кеңесуі керек. Психологтар терапия арқылы мәселенің қайнар көзін табуға және күресу стратегияларын дамытуға көмектессе, психиатрлар қажет болған жағдайда дәрі-дәрмекпен емдеуді жоспарлай алады. Дәрі-дәрмекпен емдеу әдетте бірінші таңдау емес, бірақ трипофобияға байланысты дамитын ауыр мазасыздық немесе дүрбелең белгілері болса, кейбір жағдайларда қысқа мерзімді антидепрессанттар немесе мазасыздықты басатын дәрілер тағайындалуы мүмкін. Емдеудегі негізгі мақсат – терапевтік әдістермен адамның бұл қорқынышпен салауатты түрде күресуін қамтамасыз ету. Трипофобиямен күресу үшін когнитивті-мінез-құлық терапиясы (КМТ) ең тиімді әдістердің бірі болып табылады. Сонымен қатар, әсер ету терапиясы, босаңсу техникалары, тыныс алу жаттығулары және саналылық (mindfulness) жаттығулары көмектесуі мүмкін. Кескіндерден аулақ болу уақытша шешім болуы мүмкін, бірақ тұрақты жеңілдік үшін кәсіби көмек алу маңызды. Трипофобияның тікелей генетикалық екені дәлелденбеген, бірақ кейбір адамдарда отбасылық бейімділік болуы мүмкін. Әсіресе мазасыздық бұзылыстары немесе басқа фобиялармен байланысты психологиялық сезімталдықтың отбасы мүшелерінде де кездесуі трипофобияға бейімділікті арттыруы мүмкін.

Егер сіз де тесігі бар беттерге қарсы қатты мазасыздықты бастан кешіріп жүрсеңіз және бұл жағдай күнделікті өміріңізге әсер етсе, біздің маман психиатрларымыздан көмек ала аласыз. Кездесуге жазылу үшін бізбен дереу байланысыңыз.