Сурфактант жетіспеушілігі дегеніміз не? Емдеу әдістері қандай?

Жаңа туған нәрестелердегі тыныс алу жүйесінде пайда болатын бірқатар аурулардың негізінде сурфактант жетіспеушілігі жатыр. Әсіресе ерте туылған нәрестелерде туылғаннан кейінгі алғашқы бірнеше сағат ішінде сурфактант бар сұйықтық жетіспеушілігі кейбір белгілермен көрінеді. Мұндай нәрестелерге жеке бақылау және дереу қарқынды реанимациялық күтім қажет. Ерте туылған нәрестелердің тыныс алу жүйесінде сурфактанттың болмауынан туындаған ауру «Респираторлық дистресс синдромы» деп аталады. Оның басқа атауы — «Гиалин мембраналық ауру» ретінде де белгілі. Тәжірибелі педиатрлар қатысатын ерте туылуда нәрестедегі алғашқы бірнеше минут немесе сағат ішіндегі белгілерді бақылау арқылы ерте диагноз қойылуы мүмкін. Сондықтан жаңа туған нәрестелер дәрігері мен неонатальды бөлімшесі бар клиникалар ерте диагностикада да, ерте туылудағы дұрыс емдеуде де өте тиімді. Неонатальды қарқынды күтім бөлімшесінің маман командасымен жедел респираторлық дистресс синдромы дұрыс бақылау және емдеу арқылы шешімін табуы мүмкін.

Жаңа туған нәрестелерде сурфактант жетіспеушілігі неліктен пайда болады?

Сурфактант тыныс алу жүйесінің бұзылмай қызмет атқаруы үшін нәрестенің дамуын аяқтаған эмбриональды кезеңнен бастап бөліне бастайтын зат. Сурфактант жүктіліктің 20-аптасында синтезделе бастайды. Жүктіліктің 20-аптасында өндіре бастаса да, альвеолалар арасына түсіп, толық қызмет атқара бастауы және жинақталуы 24-аптаға келеді. Бұл зат альвеолалар арасындағы беттік керілуді барынша азайту үшін ағзаның өндіретін липопротеин заты. Құрамында 90% липид (май), 10% ақуыз бар.

Өкпенің ішкі құрылымында альвеола деп аталатын көпіршіктер тыныс алу жүйесінің негізгі құрылымын құрайды. Альвеолалар өкпе ішінде тармақтар түзе отырып жалғасатын ұсақ көпіршіктер түрінде. Көптеген құрылымда және бір-бірімен жанасқан үзім жемістері сияқты болғандықтан, әр дем алып-шығарғанда ісініп, жиырылады. Бұл өкпенің қозғалысын қамтамасыз етеді. Алайда бұл процесс кезінде альвеолалардың жанасуы бір түрлі үйкелісті тудырады. Бұл жағдай өкпеде беттік керілу туғызады. Табиғи түрде пайда болатын бұл құбылыс дем алу үшін теріс әсер етіп, альвеолалардың ісінуіне кедергі келтіреді. Ал сурфактант беттік керілуді өзінің сырғанақ құрылымымен барынша азайтып, альвеолалардың ішін ауамен толтырып, дем алу-шығарудың дұрыс жүзеге асуын қамтамасыз етеді.

Эмбриональды даму кезеңінде өкпе тыныс алатын мүше болып саналмайды. Нәресте кіндік арқылы газ алмасу арқылы тыныс алады. Өкпе туылғанда белсенденіп ісіне бастаған сәтте нәресте алғаш рет дем алады. Эмбриональды кезеңде өкпенің іші сұйыққа толы болады. Дамудың бұл кезеңінде тыныс алу жүйесінде алғаш рет сурфактант синтезделе бастайды. 35-аптада жеткілікті сурфактант бөлінуі басталып, нәрестенің туылғанда қалыпты дем алып-шығаруын қамтамасыз етеді. Сурфактант альвеолалар арасындағы кеңістікте орналасқан альвеолалық 2 типті жасушалар арқылы синтезделеді. Туылғанда нәрестенің алғашқы дем алып-шығаруы сурфактанттың арқасында қалыпты жүзеге асады деп күтіледі.

Ана құрсағында өткізген уақыт азайған сайын нәрестелерде жаңа туған нәрестелер ауруларының пайда болу жиілігі артады. Сурфактант затының жеткіліксіз синтезделуімен туындайтын аурулар мен тыныс алу қиындықтары да нәрестенің ана құрсағында жеткіліксіз уақыт өткізуімен пропорционал. Алайда бұдан басқа да көптеген себептер шала туылған нәрестелердегі сурфактант жетіспеушілігін түсіндіре алады. Сурфактант жетіспеушілігінен туындаған тыныс алу мәселесінің қайнар көзінде ең жиі кездесетіндер мыналар:

Ананың бұрынғы бірнеше жүктілік тарихы

Ананың диабет тарихы

Кіндікті кеш немесе ерте кесу

Кесарь тілігімен туу

Көп жүктілік (көпқұлаған туу)

Алдыңғы жүктіліктерде респираторлық дистресс тарихы

Нәрестеде пульстің анықталмауы (асфиксия)

Туылғандағы салмағының аз болуы (1250 граммнан аз жағдайлар жиі)

Сепсис

Нәрестенің меконий аспирациясы

Сурфактант синтезін қамтамасыз ететін геннің мутациясы

Сурфактант жетіспеушілігі байқалуындағы ең негізгі себеп шала туылған нәресте тарихы болғанымен, олармен қатар туылу кезінде және жүктілікте пайда болатын жағдайлар да сурфактант жетіспеушілігіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар ер балалы шала туылған нәрестелерде сурфактант жетіспеушілігінен туындаған тыныс алу қиындығы жиірек кездеседі.

Туылғанда пайда болатын сурфактант жетіспеушілігінен туындайтын тыныс алу жүйесінің ауруын жедел респираторлық дистресс синдромы деп атайды. Бұл жаңа туған нәрестеде бірнеше сағат ішінде белгілердің пайда болуына, маман дәрігер тарапынан байқалуы және шұғыл емделуі қажет болғандықтан жедел дамитын ауру. ARDS деп қысқартылатын және сурфактант жетіспеушілігі салдарынан пайда болатын ауру ретінде де түсіндіруге болады. ARDS сияқты шала туылған нәрестелерде диагноз қою мен емдеудің уақытпен жарысатын аурулары үшін жағдайды бақылайтын тәжірибелі дәрігердің болуы өте маңызды. Әсіресе ерте туылу жағдайларында туылуға қатысатын, балалар денсаулығы мен аурулары маманы немесе хирургі болуы — клиникалардың жеткіліктілігін көрсететін фактор. Себебі ARDS сияқты жедел аурулар маман тарапынан оңай байқалып, нәресте дұрыс емдеу арқылы тұрақты денсаулық мәселесін бастан кешірмей емделе алады.

Сурфактант қандай емдеу әдістерінде қолданылады?

Сурфактант жетіспеушілігі туылғаннан кейінгі алғашқы бірнеше сағаттан бастап 2 күнге дейін байқалуы мүмкін. Бұл мәселе көбінесе жаңа туған нәрестелерде жиі кездесетіндіктен, әдетте жаңа туған нәрестелерді қарқынды күтім бақылауында ұстау керек. Неонатальды қарқынды күтім бөлімшесі бар, жеткілікті жабдықтар мен дәрігер қолдауын ұсынатын клиникалардың көрсететін қызметтерінде бақылауда болған нәресте әр минут сайын бақылауда болады. Нәрестедегі маңызды үрдіс бірге бақыланып, сурфактант жетіспеушілігімен туындауы мүмкін респираторлық дистресс синдромын ерте байқауға болады. Бақылауда жүрген нәрестелерде бұл ауру келесі белгілердің біреуімен немесе бірнешеуімен көрініп, дабыл бере алады:

Туылғаннан кейінгі тахипноэ (жылдам, жиі және жеткіліксіз дем алу)

Цианоз (көгеру)

Құрғақ жөтел

Дем алып-шығаруға тырысқан кезде қозғалғыштық

Гипоксемия (қанда оттегі жетіспеушілігі)

Өкпе рентгенінде мұзды шыны көрінісі

Бұл белгілер туылудың алғашқы минуттарында пайда болуы мүмкін. Әдетте алғашқы 4 сағатта белгілер толық байқалады. Белгілердің 24 сағаттан ұзақ созылуы, ана мен әкеден алынған анамнез, нәрестенің өкпе рентгені, зертханалық тексерулермен ARDS диагнозы анықталады. Диагноз қойылумен бірге емдеуді бастау — тірі қалу мүмкіндігін арттырады және тұрақты зақым болу ықтималдығын барынша азайтады. Емдеу жүргізетін аурухананың жағдайлары, жеткілікті тексерулер мен талдаулардың жасалуы, нәтижелердің маман көзқарасы арқылы расталуы сондықтан өте маңызды.

Сурфактант емі ерте туылған RDS мәселесінде өмір сүру мүмкіндігін 90% және одан жоғары көтеруі мүмкін. Алайда нәрестенің сурфактант жетіспеушілігімен туылуына дейін ананың өзінде туылғанға дейінгі емдеулер де пайдалы болуы мүмкін. Профилактикалық ем ретінде (нәрестеде ауру қаупі бар кезде, ауру пайда болмай тұрып алдын алу) анаға стероид қолданылуы мүмкін. Ерте туылу қаупі болған жағдайда стероидты ем тиімді болуы мүмкін.

Туылғаннан кейін жаңа туған нәрестелердің қарқынды күтім бөлімшесінде нәрестеге тыныс алу қолдауы берілуі тиіс. CPAP немесе IPPV тыныс алу қолдау құрылғыларымен нәрестеге кез келген араласушылық хирургиялық операция жасалмай, үздіксіз оттегі қолдауы ұсынылады. Оттегі қанығуы 90-95% аралығында ұсталуы керек. Бұл жағдай нәрестедегі морбидтілікті едәуір азайтады. Емдеудегі ең маңызды саты — сурфактант беру. Жүргізілген зерттеулерге сәйкес ARDS үшін табиғи сурфактант препараттарындай тиімді медициналық ем жоқ. Ерте туылу болған әрбір операцияда сурфактант препараттары болуы тиіс және маман дәрігер тарапынан қажетінше қолданылуы керек. Әсіресе туылғаннан кейін мүмкіндігінше тез қолдану қажет. Тыныс алу қолдауын алып жатқан нәрестеде тұрақты тыныс алу болса, 2-дозасы қолданылмауы мүмкін. Алайда күтілетін мәндерге әлі жетпеген жағдайда тыныс алу қолдауы жалғастырылып, кем дегенде 2 сағаттан кейін қайтадан дозасы қолданылуы мүмкін.

Сурфактант емімен бірге нәрестенің қажет ететін қоректік заттары қамтамасыз етілуі тиіс. Қалыпты мөлшерден көп сұйықтық қабылдау ұсынылуы мүмкін. Бұл кезеңде нәресте ана сүтін назогастральды немесе трахеалды зонд арқылы қабылдай алады. Сонымен қатар электролиттік қолдау және басқа медициналық қолдау емдеулері үшін тамыр жолы ашылуы мүмкін. Нәрестенің инкубатордағы температурасы 36,5-37,5 градус деңгейінде ұсталады. Тыныс алу стрессі маман команда қатысуымен оттегі бақылауы, тамақтану және сұйықтық қолдауы жасалу арқылы емделеді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Сурфактант жетіспеушілігі және оған байланысты тыныс алу стрессі мәселесі неонаталдық (жаңа туған нәресте) аурулар тобына жатады және емделмегенде ауыр салдарға әкеледі. ARDS ауруын анықтаудағы кешігулер мен жеткіліксіз ем, ең алдымен өлімге апаратын жағдай туғызады. Ерте туылу жағдайларында өлім мен тыныс алу стрессінің ең маңызды себебі — сурфактант жетіспеушілігі. Сондықтан тұрақты ауруларға әкелетін бұл жағдайды емдеудің ең маңызды себебі — нәрестенің өлімін болдырмау. Сурфактант жетіспеушілігі шала туылған нәрестелерде жиірек кездескенімен, қалыпты туылу мерзіміндегі нәрестелерде де байқалуы мүмкін. 28 аптадан төмен нәрестелерде ARDS кездесу жиілігі 93% құрайды, бұл өте жоғары көрсеткіш. Қалыпты туылу аптасындағы нәрестелерде бұл көрсеткіш өте аз, бірақ әлі де байқалуы мүмкін. Сурфактант жетіспеушілігінен туындаған тыныс алу стрессі емделуге болатын мәселе. Ерте туылуларда ең жиі өлім себебі болып табылатын сурфактант жетіспеушілігі мен оның салдарынан туындаған жедел респираторлық дистресс синдромын туылу сәтінде анықтау, алдын ала қауіп болған жағдайда ауруды болдырмау үшін маман дәрігер бақылауы қажет. Саласында тәжірибе жинаған, пациентке сенім ұялатып, емдеу барысында пациентті де белсенді ететін дәрігерлер арқылы ARDS сияқты аурулар шешіле алады. Сондай-ақ жеткілікті дәрі-дәрмек, техникалық және хирургиялық қолдау ұсынатын клиникалық қызмет осы емдеуде маңызды рөл атқарады. ARDS сияқты ерте анықталып, толық сәтті емделу мүмкіндігі бар аурулар бойынша кеңес алу үшін, ауру пайда болмай тұрып алдын алу мақсатында клиникамыздан бірден қабылдауға жазыла аласыз.