Сервикалды спондилез дегеніміз не? Белгілері қандай? Диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?

Сервикалды спондилез – мойын омыртқасында жасқа байланысты болатын дегенеративті өзгерістер нәтижесінде пайда болатын жағдай. Мойынның ауыруынан бастап ұюға, сіресуге және қозғалыстың шектелуіне дейінгі әртүрлі белгілерге әкелуі мүмкін. Бұл мақалада сервикалды спондилез дегеніміз не, оның белгілері, диагностикасы және емдеу жолдары туралы сұрақтарға жауап табасыз.

Сервикалды спондилез дегеніміз не?

Сервикалды спондилез – мойын омыртқасында жасқа байланысты болатын дегенеративті өзгерістер нәтижесінде пайда болатын жағдай. "Мойын остеохондрозы" деп те аталатын бұл ауру омыртқалар мен олардың арасындағы дискілердегі тозумен байланысты. Оны сервикалды остеоартрит немесе дегенеративті остеоартрит деп те атайды.

Жасқа байланысты қайталанатын шағын жарақаттар нәтижесінде мойын буындарының зақымдануы әдетте 40 жастан асқан адамдарда кездеседі және жас ұлғайған сайын үдей түседі. Бұл ауру ерлер мен әйелдерде бірдей кездескенімен, ерлерде әйелдерге қарағанда ертерек жаста пайда болады.

Әсіресе мойын омыртқаларының ең қозғалмалы аймақтарында жиі кездеседі. C4-C5, C5-C6 және C6-C7 деңгейлері ең жиі зақымданатын аймақтар болып табылады. Көптеген адамдардың радиологиялық зерттеулерінде бұл өзгерістер анықталғанымен, кейде ешқандай шағым тудырмауы мүмкін.

Мойын омыртқасындағы өзгерістер

Жас ұлғайған сайын мойын сүйектерінде, дискілерінде және байламдарында дегенеративті өзгерістер орын алады. Адам қартайған сайын дискілер ылғал жоғалтып, кішірейеді. Бұл омыртқалардың бір-біріне үйкелуіне және сүйек жиектерінде өсінділердің пайда болуына әкеледі.

Дискілер қатаяды, ал омыртқаларды байланыстыратын байламдар қалыңдайды. Мойын буындары тізе мен саусақ буындарындағы остеоартрит сияқты дегенерацияға ұшырайды. Бұл процесте дискілер арақашықтығының қысқаруы, байламдардың қалыңдауы және сегментарлы тұрақсыздық дамиды.

Диск дегенерациясы үдеген сайын мойын сүйектерінде остеофит деп аталатын аномальды өсінділер пайда болады. Бұл сүйек өсінділері омыртқа каналының тарылуына әкеліп, жұлынды қысады. Нәтижесінде радикулопатия деп аталатын жүйке қысылуы немесе миелопатия деп аталатын жұлын зақымдануы туындауы мүмкін.

Қартаю процесімен байланысы

Мойын омыртқасындағы жасқа байланысты дегенеративті өзгерістердің көпшілігі 50 жастан кейін пайда болады. Жиырма жастың соңында барлық адамдардың төрттен үшінің дискілерінде жыртылулар байқалады. Отыз жастың ортасында әр он адамның төртеуінде омыртқа буындарында тозу белгілері көрінеді.

Жетпіс жастағы адамдардың барлығында дерлік тозу бар. Дегенмен, қартаюмен бірге диск дегенерациясы күтілгенімен, генетика, темекі шегу және мойынның қайталанатын қозғалыстары сияқты факторлар сервикалды спондилездің үдеуіне ықпал етеді.

Қалыпты тозудың қаншалықты жылдам жүретіні екі факторға байланысты: гендеріңіз және өмір салтыңыз. Әсіресе туа біткен омыртқа каналы тар адамдарда клиникалық белгілер ерте жаста пайда болуы мүмкін.

Сервикалды спондилездің белгілері қандай?

Белгілер адамнан адамға әр түрлі болады. Кейбір адамдарда тексеру кезінде сервикалды спондилез белгілері табылғанымен, ешқандай шағым болмайды. Алайда ауру үдеген сайын әртүрлі белгілер пайда болады.

Мойынның ауыруы және сіресуі

Алғашқы белгілер әдетте жеңіл мойын ауруы түрінде басталады. Бұл ауру әсіресе таңертең байқалады және ұзақ уақыт бір қалыпта отырғанда күшейеді. Мойын аймағында кернеу мен ауырсыну сезімі пайда болады.

Көлік жүргізу, жоғары қарау немесе басты бұру сияқты мойын қозғалысын талап ететін әрекеттер ауруды нашарлатуы мүмкін. Кейінірек бұл ауру иық пен қол аймағына таралуы мүмкін. Мойын сіресіп, қозғалысы қиындайды.

Бас ауруы және мойын қозғалысының шектелуі

Желке аймағында жиі кездесетін бас ауруы пайда болады. Әдетте бастың артынан басталып таралатын кернеу типіндегі бас ауруларын сезінесіз. Мойын аймағындағы жүйкелердің қысылуы бұл ауруға себеп болады.

Мойын қозғалысы шектеледі. Мойынды оңға-солға немесе жоғары-төмен қозғалту қиындайды. Байламдар мен бұлшықеттер тартылғандықтан, желке сіресуі пайда болады. Басты бұруды немесе алға еңкейтуді қиындататын бұл жағдай күнделікті әрекеттеріңізді шектейді.

Қол мен иықтың ұюы

Жүйке тамырлары зақымданған жағдайда иық, қол және саусақтарда ауырсынумен қатар ұю сезіледі. Қолдарда, аяқтарда ұю және шаншу сезілуі мүмкін. Жүйке каналдарының тарылуы осы белгілерге әкеледі.

Әсіресе түшкіргеннен кейін бұл белгілердің күшейетіні белгілі. Аяқ-қолдарда ұю немесе шаншу байқалуы мүмкін. Сондықтан күнделікті жұмыстарыңызды атқару қиындауы мүмкін.

Бұлшықет әлсіздігі және тепе-теңдік мәселелері

Жүйкелердің зақымдануы нәтижесінде қолдар мен аяқтарда әлсіздік дамиды. Қолдарда күш жоғалуы және ұстау қабілетінің төмендеуі байқалады. Үйлестіру қабілетінің жоғалуы мүмкін.

Жұлынға қысым түскенде тепе-теңдік мәселелері басталады. Жүру қиындығы және аномальды сіңір рефлекстері байқалуы мүмкін. Жүргенде сүріну, кенеттен тепе-теңдікті жоғалту және тұрғанда теңселу сезімі сияқты белгілер пайда болады.

Ауыр кезеңдерде күрделі асқынулар дамиды. Жұлын қысылуынан туындайтын ауыр жағдайларда үйлестіру бұзылады. Зәр мен нәжісті ұстай алмау немесе іркілуі пайда болуы мүмкін. Ауырсыну күн өткен сайын күшейіп, ауырсынуды басатын дәрілер көмектеспесе, уақыт жоғалтпай медициналық мекемеге жүгіну қажет.

Сервикалды спондилездің себептері мен қауіп факторлары

Сервикалды спондилездің басты себебі – қартаю процесімен бірге омыртқа құрылымында болатын табиғи өзгерістер. Алайда бұл жағдайдың пайда болуын жылдамдататын кейбір факторлар бар. Бұл факторларды түсіну аурудың алдын алу және басқару үшін өте маңызды.

Қартаю және диск дегенерациясы

Жас ұлғайған сайын омыртқааралық дискілер су құрамын жоғалтып, жұқарады және икемділігін жоғалтады. Дискілер уақыт өте келе сұйықтық құрамын жоғалтып, икемсіз болады. Бұл дискілердің оңай зақымдануына әкеледі.

Әсіресе 40 жастан кейін көптеген адамдарда диск дегенерациясының белгілері болады. Су мөлшерінің азаюы дискілердің қатаюына әкеледі және олар бұрынғыдай соққыны сіңіре алмайды. Икемділігін жоғалтқан дискілер омыртқалар арасындағы жүктемені тең ұстай алмайды.

Сүйек өсінділері және остеофиттер

Омыртқадағы тозу нәтижесінде сүйек өсінділері пайда болуы мүмкін. Бұл өсінділер остеофит немесе халық арасында "сүйек тұзы" деп аталады. Бұл буын шеміршегі тозған кезде ағзаның өзін-өзі қорғау мақсатында жасайтын жөндеу әрекеті.

Сүйек өсінділері ең жиі 60 жастан асқан адамдарда кездеседі, бірақ жас адамдарда да пайда болуы мүмкін. Бұл жаңадан пайда болған сүйек өсінділері уақыт өте келе көршілес жүйкелерге қысым жасап, омыртқа қозғалысын шектеп, мойын ауруына әкелуі мүмкін.

Генетикалық факторлар және отбасылық тарих

Отбасында сервикалды спондилезбен ауырған адамдар болса, қауіп жоғары болады. Генетикалық факторлар кейбір адамдарда ерте диск дегенерациясына бейімділік тудыруы мүмкін. Шеміршек пен коллаген өндірісін реттейтін гендердегі өзгерістер омыртқа дискілерінің құрылымдық тұтастығына әсер етуі мүмкін.

Отбасылық тарихында омыртқа мәселелері бар адамдарда диск дегенерациясы ертерек немесе ауыр түрде пайда болуы мүмкін. Генетикалық бейімділік сервикалды омыртқада диск жарығының даму ықтималдығын арттыруы мүмкін.

Дене қалпының бұзылуы және кәсіби аурулар

Ұзақ уақыт бойы дұрыс емес дене қалпында болу мойын омыртқаларына қосымша қысым түсіруі мүмкін. Ұзақ уақыт компьютер алдында жұмыс істеу, телефонға еңкейіп қарау немесе ауыр жүк көтеру сияқты әрекеттер мойын аймағына артық жүктеме түсіреді. Алға еңкейіп немесе бүкірейіп отыру әдеті мойын аймағына үнемі жүктеме түсіріп, остеохондроздың үдеуіне әкеледі.

Мойынның қайталанатын қозғалысын немесе үнемі дірілді талап ететін кәсіптер ерте басталатын спондилезге бейімділікті арттырады. Кәсіби немесе спорттық әрекеттерге байланысты мойын аймағының үнемі қайталанатын қозғалыстарға ұшырауы артық пайдалануға немесе шамадан тыс жүктелуге әкеледі.

Жарақат және өткен жарақаттар

Өткен уақытта мойын аймағында болған жарақаттар спондилездің дамуын жылдамдатуы мүмкін. Жарақатқа байланысты бұрын болған ауыр мойын жарақаттары буынның бұзылуын жылдамдатады. Мойын жарақаттары омыртқа денсаулығына кері әсер етіп, спондилез қаупін арттыруы мүмкін.

Биіктен құлау және жол-көлік оқиғасы сияқты жарақаттар кенеттен белгі бермеген сервикалды спондилез жағдайларында жұлын зақымдануын арттыруы мүмкін. Спорттық жарақаттар да тіндерде зақым тудырып, аталған ауруға негіз қалайды.

Сервикалды спондилездің диагностикасы қалай қойылады?

Дәрігеріңіз сервикалды спондилез диагнозын қою кезінде алдымен шағымдарыңызды тыңдайды және кешенді бағалау жүргізеді. Диагностика процесі бірнеше кезеңнен тұрады және әр кезең мойын омыртқаңыздағы мәселені дәл анықтауға көмектеседі.

Физикалық тексеру және алғашқы бағалау

Алғашқы бағалау кезінде дәрігеріңіз мойын ауруының басталу уақытын, қарқындылығын және қашан нашарлайтынын сұрайды. Өткен жарақаттарыңыз, кәсібіңіз және күнделікті әрекеттеріңіз туралы сұрақтар қояды. Белгілеріңізді бақылау диагностика процесін жеңілдетеді.

Физикалық тексеру кезінде мойын қозғалыстарыңыз тексеріледі. Дәрігеріңіз мойныңызды қаншалықты еркін қозғалта алатыныңызды, оңға-солға бұрылу мөлшерін және алға еңкею қабілетіңізді бағалайды. Мойын қозғалысының ауқымы тексеріледі және қозғалыс кезінде ауырсыну бар-жоғы бақыланады.

Жұлын мен жүйке тамырларының қысылғанын анықтау үшін рефлекстер тексеріледі. Қол және аяқтарыңыздың бұлшықет күші өлшенеді. Сезімталдықты тексеру арқылы ұю немесе сезім жоғалған аймақтар анықталады. Рефлекстік тесттермен бірге қол және аяқтардың сезімталдық күші өлшенуі мүмкін.

Бейнелеу әдістері

Бейнелеу зерттеулері мойын омыртқаларыңызды егжей-тегжейлі тексеруге мүмкіндік береді. Сервикалды рентгенография омыртқадағы құрылымдық өзгерістерді және остеофиттердің бар-жоғын көрсетеді. Рентген сүйек құрылымындағы ауытқуларды анықтайды.

Магнитті-резонанстық томография (МРТ) жүйке қысылуын, диск мәселелерін және жұмсақ тін зақымдануын анықтайды. Сервикалды МРТ жұлынды, жүйкелерді, бұлшықеттерді және басқа жұмсақ тіндерді егжей-тегжейлі бейнелеуге мүмкіндік береді. Бұл бейнелеу әдісі сервикалды спондилезде болатын дегенеративті өзгерістерді көру және аурудың ауырлығын анықтау үшін қолданылады.

Компьютерлік томография (КТ) сүйектердің егжей-тегжейлі суреттерін ұсынып, мойын остеохондрозының көлемін нақтылайды. Сервикалды КТ диск жарығының бар-жоғын көрсете алады. Миелография да диагностикалық әдістердің қатарына жатады.

Жүйке және бұлшықет функциясын тексеру

Мойын остеохондрозына байланысты жүйкелердің зақымданғанын анықтау үшін электромиография (ЭМГ) жасалады. ЭМГ бұлшықеттер мен жүйке жасушаларының электрлік сигналдарға қаншалықты жақсы жауап беретінін өлшейді. Бұл тест жүйкелердің өткізгіштік жылдамдығын өлшеу арқылы қысылу бар-жоғын анықтайды.

Жүйке өткізгіштігін зерттеу де жүргізілуі мүмкін. ЭМГ және жүйке өткізгіштігін зерттеу жеңіл белгілері бар науқастарда жүйке тамырының қысылуы туралы объективті ақпарат алуға мүмкіндік береді. Инелі ЭМГ созылмалы жүйке зақымдануының белгілерін көрсете алады. Сервикалды спондилез жағдайларында ЭМГ клиникалық және кейбір зертханалық көрсеткіштерден бұрын жүйке зақымдануы туралы ақпарат бере алады.

Сервикалды спондилезді емдеу және басқару

Сервикалды спондилезді емдеу клиникалық жағдайыңыздың ауырлығына қарай бейімделеді. Емдеудің мақсаты – ауырсынуды азайту, омыртқаның қозғалғыштығын арттыру және жүйке қысылуының алдын алу. Көптеген науқастар хирургиялық емес әдістермен жеңілдік алады.

Дәрі-дәрмекпен емдеу нұсқалары

Дәрі-дәрмекпен емдеу ауырсыну мен қабынуды басқарудағы алғашқы таңдау болып табылады. Стероидты емес қабынуға қарсы дәрілер мойын ауруы мен қабынуды азайту үшін қолданылады. Ауырсынуды басатын дәрілер әсіресе жедел кезеңдерде пайдалы.

Бұлшықет босаңсытқыш дәрілер мойын бұлшықеттеріндегі түйілулерді жеңілдетеді. Ауыр жағдайларда кортикостероидты инъекциялар қолданылуы мүмкін. Омыртқааралық буындардың ішіне кортикостероид және жергілікті анестетик инъекциясы жасалады. Эпидуральды стероидты инъекциялар қолға берілетін ауырсыну кезінде жүйке қабынуын басады.

Физиотерапия және жаттығулар

Физиотерапия сервикалды спондилезді емдеуде маңызды рөл атқарады. Мойын бұлшықеттерін нығайту және икемділікті арттыру – негізгі мақсат. Дене қалпын түзеуге және омыртқаға түсетін стрессті азайтуға көмектеседі.

Мануалды терапия әдістері буындағы сіресуді жояды. Мобилизация, жұмсақ тін техникалары және тартым (тракция) қолданылады. Тракция омыртқааралық кеңістікті арттырып, жүйкеге түсетін қысымды жеңілдетеді. Нейромобилизация жүйкелердің айналасындағы тіндермен байланысын жақсартады.

Жаттығулар жүйке-бұлшықет үйлестіруін және дене қалпын сезінуді арттырады. Терең мойын бүккіш бұлшықеттерін белсендіру, жауырын тұрақтылығын қамтамасыз ету және қозғалыс ауқымын сақтау мақсат етіледі. Иекті ішке тарту жаттығуы (chin tuck) постуральды тепе-теңдік үшін тиімді. Изометриялық қарсылық жаттығулары мойын бұлшықеттерін қауіпсіз түрде нығайтады.

Өмір салтын өзгерту

Күнделікті әдеттеріңізді өзгерту емдеудің тиімділігін арттырады. Компьютер экраны көз деңгейінде болуы керек. Телефонмен сөйлескенде құлаққапты пайдаланыңыз. Эргономикалық орындық қолданыңыз.

Жастығыңыздың биіктігі мен жұмсақтығын тексеріңіз. Суық ауа райында мойын аймағын қорғаңыз. Ұзақ уақыт бір қалыпта отырудан аулақ болыңыз. Жеңіл мойын жаттығуларымен қозғалғыштықты сақтаңыз. Темекіні тастау омыртқа дискілерінің денсаулығын жақсартады.

Жедел кезеңде мойын тірегін (воротник) тағу мойын қозғалысын шектеп, жүйкенің тітіркенуін азайтады. Сервикалды тракция, жылы-суық терапия симптомдарды жеңілдетеді. Массаж терапиясы мен акупунктура да қолданылуы мүмкін.

Хирургиялық араласу қашан қажет?

Хирургиялық емдеу соңғы нұсқа ретінде қарастырылады. Консервативті емдеу әдістері нәтиже бермесе немесе неврологиялық белгілер нашарласа, хирургиялық араласу жасалады. Үдемелі сервикалды миелопатия – хирургиялық емнің ең маңызды себебі. Төзімсіз ауырсыну тудыратын сервикалды радикулопатия да хирургиялық емді талап етеді.

Алдыңғы тәсілмен (anterior) мойынның алдыңғы бөлігінен жарылған диск немесе сүйек өсінділері алынып тасталады. Артқы тәсілмен (posterior) омыртқа каналының тарылуы артқы элементтерді алу арқылы жеңілдетіледі. Қажет болса, титан бұрандаларымен артқы тұрақтандыру жасалады.

Алдын алу әдістері

Мақсатты мойын жаттығулары бұлшықет күшін арттырады. Созылу және массаж қозғалғыштықты сақтайды. Жұмыс істегенде немесе көлік жүргізгенде дұрыс дене қалпы мойынға түсетін стрессті азайтады. Ауыр жүктерден аулақ болыңыз және дұрыс көтеру техникасын қолданыңыз.

Тұрақты жаттығу жасаңыз, бірақ мойынға күш түсіретін әрекеттерден аулақ болыңыз. Стрессті басқарыңыз және тұрақты демалыңыз. Диетаңызға омега-3 май қышқылдары мен Е дәруменін қосыңыз. Жасыл жапырақты көкөністерді тұтыныңыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Сервикалды спондилез жазыла ма?

Сервикалды спондилезді толығымен алдын алу мүмкін емес, бірақ оны бақылауда ұстауға болады. Ерте анықталып, дұрыс әдістермен емделгенде, бұл жағдайды басуға болады. Бұлшықеттер дұрыс жұмыс істегенде, дене қалпын сезіну дамығанда және жүйке-бұлшықет үйлестіруі қолдау тапқанда жеңілдік сезіледі.

Емдеу түрі белгілеріңіздің ауырлығына байланысты. Дәрігеріңіз дәрі-дәрмекпен емдеуді, физиотерапияны немесе қажет болса, хирургиялық араласуды ұсына алады. Өмір салтын өзгерту аурудың үдеуін баяулатуға көмектеседі. Мақсатты мойын жаттығулары бұлшықет күшін арттырып, омыртқаларыңызды жақсырақ қолдайды.

Сервикалды спондилез қауіпті ме?

Емделмесе, жұлын немесе жүйке тамырлары қатты қысылуы мүмкін. Жүйке қысылуы жұлыныңызда тұрақты зақымдануға әкелуі мүмкін. Неврологиялық зақымдану болмай тұрып емдеу жүйке функциясын және өмір сапаңызды сақтауға көмектеседі.

Ауыр жағдайларда қысылған жұлын ұюға, үйлестірудің жоғалуына және қозғалыстың шектелуіне әкелуі мүмкін. Үдеген жағдайларда жүйке тамырының қысылуы немесе жұлынның зақымдануы нәтижесінде қолдарда әлсіздік, тепе-теңдікті жоғалту және ұсақ моториканың бұзылуы байқалады. Сондықтан ерте араласу және белгілерді бақылау өте маңызды.

Қай жас тобында жиі кездеседі?

Жас – ең маңызды қауіп факторы және 60 жастан асқан адамдардың 85%-дан астамы зардап шегеді. Әдетте 40 жастан асқан адамдарда кездеседі және жас ұлғайған сайын үдей түседі. Әсіресе 40 жастан кейін жиі кездеседі.

Спондилез ауруы жалпы алғанда егде жаста кездеседі. Дегенмен, әртүрлі сыртқы факторлар бұл ауруды қоздырып, әсіресе 30 жастан кейін кездесу жиілігін арттырады. Генетикалық факторлар, дене қалпының бұзылуы және ұзақ уақыт компьютер алдында жұмыс істеу сияқты себептермен жас кезінде де пайда болуы мүмкін.

Жаттығулар қаншалықты тиімді?

Жаттығу сервикалды аймақты қалпына келтіруде таптырмас құрал. Жүру спондилез үшін пайдалы. 5-10 минуттық серуендеуден бастап, біртіндеп 30 минутқа дейін арттырыңыз. Ауырсыну дәрілермен бақылауға алынған кезде жүруді бастау пайдалы.

Мақсат тек бұлшықеттерді нығайту емес, сонымен қатар жүйке-бұлшықет үйлестіруін және дене қалпын сезінуді арттыру. Жаттығулар міндетті түрде физиотерапевттің бақылауымен жоспарлануы керек. Тұрақты медициналық жаттығу сеанстары мойын айналасындағы бұлшықеттерді нығайтып, икемділікті арттырады және ағзаның қозғалыс қабілетін қайта қалпына келтіруге көмектеседі.

Қорытынды

Сервикалды спондилез – қартаюдың табиғи бөлігі, бірақ оның белгілерін бақылауда ұстай аласыз. Ерте диагностика және дұрыс емдеу тәсілі өмір сапаңызды айтарлықтай жақсартады. Көптеген науқастар дәрі-дәрмекпен емдеу, физиотерапия және өмір салтын өзгерту арқылы жеңілдік алады.

Сондықтан мойын ауруыңыз күшейіп жатса немесе күнделікті әрекеттеріңізді қиындатса, маманға жүгінуіңіз керек. Тұрақты жаттығу, дұрыс дене қалпы және эргономикалық жұмыс ортасы аурудың үдеуін баяулатады. Белгілеріңізге байыппен қарап, ұсынылған емдеу әдістерін орындасаңыз, мойын денсаулығыңызды сақтай аласыз.