Сепсис — ағзаның инфекцияға қарсы аса күшті жауап беруі және өмірлік маңызы бар мүшелердің қызметі едәуір бұзылатын жағдай. Сепсис көбінесе бактериялық инфекциялар салдарынан пайда болады, бірақ вирустар, саңырауқұлақтар және паразиттер сияқты басқа микроорганизмдер де себеп бола алады. Сепсис — кеңінен таралған денсаулық мәселесі, әлем бойынша ауыр аурулар мен өлімге әкеліп соғады.

Сепсис дегеніміз не? Ол неге себеп болады?

Сепсис — ауыр инфекцияның ағзада жүйелі қабыну жауабын тудырып, мүшелер қызметінің бұзылуына әкелетін, ықтимал өмірге қауіп төндіретін жағдай. Сепсис көбінесе бактериялық инфекциялар салдарынан туындайды, бірақ вирустар, саңырауқұлақтар және паразиттер сияқты басқа микроорганизмдер де сепсистің себебі болуы мүмкін. Инфекцияның таралуы иммундық жүйе тудырған шамадан тыс қабынуға әкеліп соқтырады және ағзадағы тіндер мен мүшелерге едәуір зақым келтіруі мүмкін.

Сепсис көптеген факторлардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде дамуы мүмкін. Иммундық жүйенің әлсіреуі (қарттық, созылмалы аурулар, иммундық жетіспеушілік), ауыр жарақаттар, хирургиялық операциялар, катетер қолдану сияқты қауіп факторлары сепсис қаупін арттыруы мүмкін. Сонымен қатар, ауруханалық инфекциялар, зәр жолдарының инфекциялары, пневмония, іш қуысы инфекциялары сияқты кеңінен таралған инфекциялар да сепсистің дамуына әкелуі мүмкін. Сепсис — ерте диагностика мен емдеуді талап ететін шұғыл жағдай.

Сепсистің диагнозы әдетте клиникалық белгілер мен зертханалық тексерулер арқылы қойылады. Жедел және дұрыс диагноз, тиімді ем мен қолдаушы күтімді қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Ем әдетте ауруханада жүргізіледі және антибиотикалық ем, сұйықтық реплацементі, вазопрессорлық дәрілер және тыныс алуды қолдау сияқты шараларды қамтиды. Реанимация бөлімінде бақылау мен емдеуді талап ететін ауыр сепсис жағдайларында науқастың өмірін сақтап қалу үшін қолдаушы емдеу қолданылады.

Сепсис — күрделі патофизиологиялық процесс нәтижесінде пайда болатын жағдай. Инфекциямен кездескен кезде ағзаның иммундық жүйесі тез іске қосылып, бірқатар жауап беру механизмдері іске қосылады. Олардың қатарында қабыну жауабы, коагуляция (қан ұю) жүйесінің белсенденуі, тамыр өткізгіштігінің артуы және тіндік зақымдану бар.

Қабыну жауабы микроорганизмдермен күресу үшін иммундық жүйе өндірген цитокиндердің (қабыну молекулалары) бөлінуімен басталады. Бұл цитокиндер тамырдың ішкі бетінің (эндотелий) жасушаларының белсенденуін қамтамасыз етіп, тамыр өткізгіштігінің артуына себеп болады. Нәтижесінде қан тамырларынан сұйықтық, ақуыз және жасушалар өтіп, тіндерде ісіну пайда болуы мүмкін және мүшелер қызметі бұзылуы мүмкін.

Сонымен қатар, инфекция мен қабыну процесінде коагуляция (қан ұю) жүйесі де белсенденеді. Бұл жағдай ұю факторларының шамадан тыс өндірілуіне және ұюлардың пайда болуына әкеледі. Ұюлар микротамырлар ішінде бітелуге және тіндердің оттегімен қамтамасыз етілуінің азаюына әкелуі мүмкін. Бұл мүшелердің зақымдануының күшеюіне және мүшелер жеткіліксіздігіне ықпал етуі мүмкін.

Тамыр өткізгіштігінің артуы және тіндік зақымдану — сепсистің ең маңызды ерекшеліктерінің бірі. Қабыну мен ұю процестері ағзаның инфекциямен күресу әрекеттерімен қатар, оның өз тіндеріне зиян келтіруі мүмкін. Мүшелерде тіндік зақымдану және қызметтің жоғалуы орын алуы мүмкін. Бұл жағдай сепсистің ең ауыр салдарларының бірі — көп мүшелік жеткіліксіздікке әкелуі мүмкін.

Сепсис әртүрлі микроорганизмдердің туғызған инфекциялары салдарынан пайда болуы мүмкін жағдай. Бактериялық инфекциялар сепсистің ең жиі кездесетін себептерінің бірі. Әсіресе зәр шығару жүйесінің инфекциялары, пневмония (өкпе инфекциясы), іш қуысы инфекциялары және тері инфекциялары сепсис қаупін арттырады. Сепсиске әкелетін вирустар, саңырауқұлақтар және паразиттер де бар. Мысалы, вирустық инфекциялардың арасында тұмау (influenza), HIV және герпес сияқты аурулар сепсис қаупін арттыруы мүмкін. Саңырауқұлақ инфекцияларынан туындаған сепсис әсіресе иммундық жетіспеушілігі бар адамдарда жиі кездеседі, ал паразит инфекциялары сирек болғанымен сепсиске себеп бола алады.

Сепсис дамуында көптеген қауіп факторлары бар. Қарттық, иммундық жүйенің әлсіреуі, созылмалы аурулар (диабет, бүйрек ауруы, бауыр ауруы), қатерлі ісік емін алып жатқан науқастар, ағза трансплантациясы жасалған адамдар, жоғары дозалы кортикостероидтерді қабылдайтындар және ауыр травма алғандар сепсис қаупін арттыратын факторлардың қатарында. Сондай-ақ, хирургиялық операциялар және инвазивті медициналық манипуляциялар (катетеризация, механикалық вентиляция сияқты) сепсиске бейімділікті арттыруы мүмкін.

Сепсистің белгілері қандай?

Сепсисте ағза инфекцияға шамадан тыс жауап береді, ал клиникалық көрініс өте жылдам дамиды. Сепсистің негізгі белгілері мыналар:

Қызба және гипотермия: Дене температурасының айтарлықтай көтерілуі (қызба) немесе төмендеуі (гипотермия) болуы мүмкін. Жоғары қызба жалпы инфекцияның белгісі болуы мүмкін.

Тыныс алудың қиындауы: Тыныс алу жиілігінің артуы, тыныс алудағы қиындық немесе жылдам тыныс алу сепсистің белгілері қатарына жатады. Тыныс алудың қиындығы өкпе инфекциясының дамып жатқанын немесе жедел тыныс алу жеткіліксіздігі синдромының пайда болғанын көрсетуі мүмкін.

Жүрек соғуының жылдамдауы: Пульс жиілігінің артуы (тахикардия) сепсистің белгісі болуы мүмкін. Жүрек соғу жиілігінің қалыптыдан едәуір жоғары болуы инфекцияның ауырлығын және сепсистің дамуын көрсетуі мүмкін.

Қатты әлсіздік және мазасыздық: Жалпы әлсіздік, шаршау, күш-қуатсыздық сезімі және мазасыздық сепсистің белгілері қатарына жатады. Бұл белгілер ағзаның инфекциямен күресу барысында энергияның таусылуының көрсеткіші болуы мүмкін.

Қатты бұлшықет және буын ауыруы: Сепсис жайылмалы қабыну салдарынан бұлшықет пен буындардың ауыруына әкелуі мүмкін. Ауырсыну ағзаның инфекциямен күресу үшін қалыптастырған қабыну жауабының нәтижесі болуы мүмкін.

Зәр шығарудың азаюы: Бүйректердің зардап шегуі сепсистің дамыған кезеңдерінде зәр шығарудың азаюына немесе зәр шығаруда қиындыққа әкелуі мүмкін.

Бозару немесе теріде көгеру: Теріде бозару немесе көгеру тіндердегі оттегінің азайғанының белгісі болып табылады және сепсистің белгісі болуы мүмкін.

Сепсис белгілері адамнан адамға өзгеруі мүмкін және аурудың барысына байланысты тез дамуы мүмкін. Сондықтан сепсистің ықтимал белгілерін көрсететін кез келген адам шұғыл медициналық көмек алуы тиіс.

Сепсистің түрлері қандай?

Сепсистің түрлері инфекция көзіне, себепші микроорганизм түріне және зардап шеккен мүшелер жүйесіне байланысты өзгеруі мүмкін. Олар:

Бактериялық сепсис: Сепсистің ең кеңінен таралған түрі, бактериялық инфекциялардан туындайды. Мысалы, зәр шығару жүйесінің инфекциялары, пневмония, іш қуысы инфекциялары және тері инфекциялары сияқты бактериялар туғызған инфекциялар сепсиске әкелуі мүмкін.

Вирустық сепсис: Вирустардың туғызған инфекциялары салдарынан пайда болатын сепсис түрі. Мысалы, тұмау, HIV, герпес сияқты вирустық инфекциялар сепсиске әкелуі мүмкін. Вирустық сепсис иммундық жүйенің шамадан тыс жауабымен және қабынумен байланысты.

Саңырауқұлақтық сепсис: Саңырауқұлақтардың туғызған инфекцияларға байланысты пайда болатын сепсис түрі. Әсіресе иммундық жүйесі әлсіреген адамдарда байқалуға бейім. Мысалы, Candida түріндегі саңырауқұлақтар сепсиске әкелуі мүмкін.

Паразиттік сепсис: Паразиттердің туғызған инфекциялардың сепсиске әкелуі жағдайында пайда болатын сепсис түрі. Бұл сепсис түрі сирек болғанымен, кейбір паразиттер (мысалы, безгек паразиті) сепсиске себеп бола алады.

Инфекция көзінен туындаған сепсис: Инфекция көзіне байланысты сепсис түрлері өзгеруі мүмкін. Мысалы, ауруханалық инфекциялар, зәр жолдарының инфекциялары, операциядан кейінгі инфекциялар сияқты инфекциялардан туындайтын сепсис түрлері бар.

Сепсис түрлері инфекцияның түріне және көзіне байланысты ерекшеленеді. Сепсистің әрбір түрі емдеу және басқару тұрғысынан әртүрлі тәсілдерді талап етуі мүмкін.

Сепсисті емдеу әдістері қандай?

Сепсисті емдеудегі алғашқы қадам — жедел диагноз қою және инфекцияны бақылауға алу. Емдеуді бастамас бұрын инфекция көзін анықтау және сәйкес антибиотиктерді таңдау маңызды. Антибиотикалық ем сепсистің туғызған бактериялық инфекцияны тиімді емдеуді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, қолдаушы ем де сепсисті басқаруда маңызды. Сұйықтық терапиясы ағзадағы сұйықтық шығынын және тіндердің оттегімен қамтамасыз етілуін жақсарту үшін қолданылады. Вазопрессорлық дәрілер төмен қан қысымын реттеу және мүшелерге жеткілікті қан ағымын қамтамасыз ету үшін пайдаланылуы мүмкін. Тыныс алуды қолдау өкпе қызметін қолдау және оттегі алмасуын арттыру мақсатында қолданылады. Сепсиске байланысты ұю мәселелерінің алдын алу үшін ұюға қарсы емдер пайдаланылуы мүмкін. Сепсисті емдеуде көпмамандықты тәсіл қабылдануы тиіс. Реанимация бөлімінде тиісті бақылау мен мониторинг қамтамасыз етілуі керек. Сонымен қатар, сепсистің асқынуларын ерте тану және басқару да маңызды. Әсіресе көп мүшелік жеткіліксіздік дамыған жағдайда кеңейтілген қолдаушы ем жоспарланады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Иә, сепсис жағдайында қан талдауларында кейбір белгілер пайда болады. Олар:

Ақ қан жасушаларының (лейкоцит) саны: Сепсис кезінде ақ қан жасушаларының санының артуы (лейкоцитоз) немесе азаюы (лейкопения) байқалуы мүмкін. Бұл өзгеріс инфекцияның таралуын және қабынудың ауырлығын көрсетуі мүмкін.

C-реактивті ақуыз (CRP): CRP деңгейі инфекция мен қабынудың бар екенін көрсететін биомаркер болып табылады. Сепсис кезінде CRP деңгейінің артуы байқалуы мүмкін.

Прокальцитонин: Прокальцитонин деңгейі бактериялық инфекцияларда көтерілетін тағы бір биомаркер болып табылады. Сепсис кезінде прокальцитонин деңгейінің көтерілуі мүмкін.

Қан газын талдау: Сепсис ағзадағы тіндердің оттегімен қамтамасыз етілуіне әсер етуі мүмкін. Сондықтан қан газын талдауда оттегі (PaO2) және көмірқышқыл газы (PaCO2) деңгейлерінің өзгеруі байқалуы мүмкін.

Қанның ұю сынамалары: Сепсис кезінде коагуляция (қан ұю) жүйесі зардап шегуі мүмкін. Сондықтан қанның ұю сынамаларында (мысалы, протромбин уақыты, активтенген парциалды тромбопластин уақыты) ауытқулар анықталуы мүмкін.

Иә, сепсис ауруында ауруханаға жатқызу әдетте қажет. Сепсис — өмірге қауіп төндіретін ауыр ауру жағдайы. Диагноз қойылғаннан кейін жедел араласу қажет. Ауруханаға жатқызу сепсис науқасын мұқият бақылау, емдеу және асқынуларды басқару үшін маңызды. Ауруханаға жатқызу туралы шешім науқастың клиникалық жағдайына, инфекцияның таралуына, мүшелер қызметінің жағдайына және сепсистің ауырлығы сияқты факторларға байланысты өзгеруі мүмкін. Сепсис ауруына Инфекциялық аурулар бөлімі қарайды. Қажет болған жағдайда қарқынды терапия (реанимация) мамандарынан көмек алынуы мүмкін. Науқастың жағдайына және емге берген жауабына байланысты сауығу мерзімі адамнан адамға өзгеруі мүмкін. Сепсисті емдеу ұзақтығы инфекцияның түріне, сепсистің ауырлығына, мүшелер жеткіліксіздігінің бар-жоғына, науқастың жалпы денсаулық жағдайына және емге ерте жауап беруіне сияқты факторларға байланысты өзгеруі мүмкін. Сонымен қатар, емге ерте араласу, тиімді антибиотикалық ем, қолдаушы емдердің дұрыс қолданылуы және асқынуларды басқару да сауығу мерзіміне әсер етуі мүмкін.

Жеңіл сепсис жағдайларында тиісті емнің нәтижесінде науқастың жағдайы әдетте бірнеше күн ішінде жақсаруы мүмкін. Орташа ауырлықтағы сепсис жағдайларында сауығу мерзімі әдетте бірнеше аптаға созылуы мүмкін. Алайда ауыр сепсис жағдайларында және көп мүшелік жеткіліксіздік дамыған ауыр сепсисте сауығу үдерісі ұзағырақ болуы мүмкін. Сонымен қатар, сепсистен туындаған асқынулары немесе негізгі созылмалы денсаулық мәселелері бар адамдарда сауығу үдерісі ұзағырақ болуы мүмкін. Сепсис — ағзадағы инфекцияның қауіпті және шамадан тыс таралуы салдарынан пайда болатын жағдай. Сепсис әртүрлі мүшелер жүйесіне зиян келтіруі мүмкін, дегенмен төмендегі мүшелер әдетте сепсистен ең көп зардап шегетін мүшелер болып табылады:

Өкпе: Сепсис пневмония (өкпе инфекциясы) сияқты өкпе инфекцияларының салдары ретінде дамуы мүмкін. Өкпе инфекцияның бастапқы ошағынан ағзаға таралған микроорганизмдердің әсеріне ұшырайды.

Бүйректер: Сепсис бүйрек қызметінің бұзылуына және бүйрек жеткіліксіздігіне себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай бүйректердің инфекция туғызған қабыну немесе төмен қан қысымы сияқты факторларға жауабымен байланысты.

Бауыр: Сепсис бауыр қызметіне әсер етіп, бауыр жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Бауыр инфекциямен күресу және уыттарды тазарту сияқты маңызды міндеттерді атқарады, сондықтан сепсис бауыр қызметіне кері әсер етуі мүмкін.

Жүрек: Сепсис жүрек етіне кері әсер етіп, жүрек жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Инфекция мен қабыну жүректің қан айдау күшін төмендетіп, жүрек қызметінің бұзылуына себеп болуы мүмкін.

Ми: Ауыр сепсис жағдайларында ми қызметі зардап шегуі мүмкін. Сепсис ми тінінде қабыну және гипоксия (оттегінің жетіспеушілігі) сияқты жағдайлар туғызып, соның салдарынан неврологиялық проблемалар пайда болуы мүмкін.

Сепсис — ауыр және өмірге қауіп төндіруі мүмкін жағдай, егер емделмеген болса, науқас өмірінен айырылуы мүмкін. Ерте диагноз қою және емдеу арқылы сепсистен құтылу мүмкін. Жоқ, сепсис жұғатын ауру емес. Сепсис ағзадағы инфекцияның таралуы және ағзаның шамадан тыс қабыну реакциясы нәтижесінде пайда болатын жағдай. Сепсис жұғу қасиеті бар бактериялар арқылы туындайды, бірақ сепсистің өзі жұқпайды. Сепсистің алға басқан жағдайы әртүрлі асқынуларға әкелуі мүмкін. Сепсис асқынуларының арасында мыналар болуы мүмкін:

Септикалық шок: Сепсис күшейген сайын, ағзадағы инфекция мен қабыну салдарынан қан қысымы төмендеуі мүмкін. Бұл жағдай мүшелердің жеткілікті оттегі мен қоректік заттарды ала алмауына және мүшелер жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Септикалық шок — өмірлік маңызы бар мүшелердің қызметіне әсер ететін ауыр жағдай және өлімге әкелуі мүмкін.

Тыныс алу проблемалары: Ауыр сепсис өкпеге зақым келтіріп, тыныс алу проблемаларына себеп болуы мүмкін. Өкпе инфекциясы, өкпе қабының қабынуы (пневмония) немесе өкпеге тікелей таралған инфекция сепсиспен байланысты болуы мүмкін. Тыныс алу жеткіліксіздігі дамуы мүмкін және тыныс алу аппараттары немесе оттегі емі қажет болуы мүмкін.

Мүшелер жеткіліксіздігі: Сепсис ағзадағы мүшелердің қызметіне әсер етуі мүмкін. Әсіресе бүйрек, бауыр, жүрек және ми сияқты мүшелер сепсистен зардап шегуі мүмкін. Мүшелер жеткіліксіздігі сепсистің ауырлығына және емге қаншалықты ерте жауап берілгеніне байланысты өзгеруі мүмкін.

Қанның ұю проблемалары: Сепсис қанның ұюына кері әсер етуі мүмкін. Геморрагиялық асқынуларға әкелуі мүмкін, сонымен бірге қанның ұюы да күшеюі мүмкін, бұл тромбоз қаупін арттырады. Терең веналық тромбоз немесе өкпе эмболиясы пайда болуы мүмкін.

Неврологиялық асқынулар: Ауыр сепсис ми қызметіне әсер етіп, неврологиялық асқынуларға себеп болуы мүмкін. Олардың арасында делирий (танымдық қызметтің бұзылуы), сана өзгерістері, талмалар және нейромускулярлық проблемалар болуы мүмкін.

Жара жазылу проблемалары: Сепсис тері тінінің зақымдануына әкеліп, жараның жазылуын кедергілеуі мүмкін. Терідегі некроз (тіндердің өлуі) немесе кең таралған бөрткендер байқалуы мүмкін. Сепсистен кейін жараның жазылуы проблема болуы мүмкін.