Пролактин дегеніміз не? Оның жоғарылауы, төмендеуі, қалыпты көрсеткіштері және емдеу әдістері

Пролактин – адам ағзасындағы ең маңызды гормондардың бірі, ол әсіресе репродуктивті жүйе мен лактация процестерінде маңызды рөл атқарады. Бұл гормонның теңгерімді деңгейде болуы жалпы денсаулығымыз үшін өте маңызды.

Пролактин дегеніміз не?

Пролактин – гипофиз безінен бөлінетін және әсіресе әйелдерде сүт өндірісін реттейтін гормон. Латын тілінен аударғанда оның атауы «лактацияны ынталандыратын» деген мағынаны білдіреді. Емізу процесімен тығыз байланысты болғанымен, ол әйелдерде де, ерлерде де маңызды физиологиялық рөлдерді атқарады. Бұл гормон негізінен алдыңғы гипофиз безінен, мидағы гипоталамустың әсерімен бөлінеді. Пролактин деңгейі әдетте төмен болады, бірақ жүктілік және босанғаннан кейінгі емізу кезеңінде табиғи түрде артады. Бұдан бөлек, стресс, ұйқы, жаттығу сияқты кейбір физиологиялық жағдайлар да пролактин деңгейін уақытша көтеруі мүмкін.

Әйелдерде етеккір цикліне, ұрпақ өрбіту қабілетіне және сүт безінің дамуына әсер ететін пролактин, ерлерде сперматозоидтардың өндірілуіне жанама әсер етеді. Пролактин деңгейіндегі теңгерімсіздіктер; етеккірдің бұзылуы, бедеулік, жыныстық құмарлықтың төмендеуі сияқты әртүрлі мәселелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан пролактин гормоны әсіресе репродуктивті денсаулық тұрғысынан өте маңызды.

Пролактин деңгейіндегі теңгерімсіздік белгілері қандай?

Пролактин деңгейіндегі теңгерімсіздік жоғарылау (гиперпролактинемия) және төмендеу (гипопролактинемия) болып екі түрлі жолмен көрінуі мүмкін. Екі жағдайдың да өзіндік белгілері бар және әртүрлі денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін.

Пролактин жоғарылауының белгілері

Пролактин жоғарылауының ең басты белгісі – әйелдерде жүктілік болмаса да сүт бездерінен сүт бөлінуі. Бұл жағдай галакторея деп аталады және әдетте алғаш байқалатын симптом болып табылады. Сүт ағуы кейде өздігінен, кейде сүт безіне қысым түскенде пайда болуы мүмкін.

Әйелдерде пролактин деңгейінің жоғарылауы етеккір циклінің бұзылуына әкеледі. Етеккір келу мерзімінің ұзаруы, сиреуі немесе мүлдем тоқтап қалуы сияқты жағдайлар орын алуы мүмкін. Бұл жағдай репродуктивті гормондардың басылуы нәтижесінде дамиды және ұрпақ өрбіту қабілетіне теріс әсер етеді.

Кейбір әйелдерде етеккір циклі толығымен тоқтап қалатын аменорея жағдайы болуы мүмкін. Жыныстық функциялардың бұзылуы – пролактин жоғарылауының тағы бір маңызды белгісі. Либидоның төмендеуі, жыныстық құмарлықтың болмауы және оргазм мәселелері туындауы мүмкін. Бұл жағдай әйелдерде де, ерлерде де байқалуы мүмкін және өмір сүру сапасына айтарлықтай әсер етеді.

Ерлерде пролактин деңгейінің жоғарылауы тестостерон деңгейінің төмендеуіне әкеледі. Бұл бұлшықет массасының азаюына, шаш түсуіне, дауыс ырғағының өзгеруіне және жыныстық функцияның бұзылуына әкелуі мүмкін. Сондай-ақ ерлерде сүт безі тінінің ұлғаюы (гинекомастия) байқалуы мүмкін. Сүйек денсаулығы да пролактин жоғарылауынан зардап шегеді. Остеопороз қаупі артады және сүйек тығыздығы азаяды. Бұл сынықтар қаупін арттырады және ұзақ мерзімді денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін.

Пролактин төмендеуінің белгілері

Пролактин төмендеуі гиперпролактинемия сияқты жиі кездеспесе де, маңызды денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Оның ең айқын белгісі – босанғаннан кейінгі сүт өндірісінің жеткіліксіздігі. Әйелдерде пролактин төмендегенде босанғаннан кейінгі депрессия қаупі артуы мүмкін. Бұл гормон ана мен бала арасындағы байланысты нығайтуда рөл атқаратындықтан, оның тапшылығы эмоционалдық байланыста қиындықтар тудыруы мүмкін.

Иммундық жүйенің әлсіреуі – пролактин төмендеуінің тағы бір салдары. Жиі инфекцияларға шалдығу, жараның жазылу процесінің баяулауы және жалпы төзімділіктің төмендеуі сияқты мәселелер туындауы мүмкін. Метаболикалық өзгерістер де пролактин төмендегенде байқалуы мүмкін. Қандағы қант деңгейінің ауытқуы, инсулинге төзімділіктің даму қаупі және метаболикалық синдромға бейімділік артуы мүмкін.

Пролактин деңгейінің жоғарылауы мен төмендеуі неден болады?

Пролактин деңгейіндегі теңгерімсіздіктің көптеген себептері бар. Бұл себептерді дұрыс анықтау тиісті емдеу әдісін таңдау үшін өте маңызды.

Пролактин жоғарылауының себептері

Пролактинома – пролактин жоғарылауының ең жиі кездесетін себептерінің бірі және ол гипофиз безінде дамитын қатерсіз ісіктер. Бұл ісіктер пролактинді шамадан тыс өндіріп, гормон деңгейінің қалыптыдан әлдеқайда жоғары болуына әкеледі. Дәрі-дәрмектерді қолдану – пролактин жоғарылауының маңызды себебі. Антипсихотикалық дәрілер, антидепрессанттар, асқазан дәрілері және кейбір қан қысымын түсіретін дәрілер пролактин деңгейін арттыруы мүмкін. Бұл дәрілер дофамин рецепторларын бөгеу арқылы пролактиннің басылуына кедергі жасайды.

Қалқанша безінің қызметінің бұзылуы, әсіресе гипотиреоз, пролактин деңгейінің жоғарылауына әкелуі мүмкін. Қалқанша безі гормонының тапшылығы гипофиз безіне әсер етіп, пролактин өндірісін арттырады. Бүйрек және бауыр аурулары да пролактин жоғарылауына әкелуі мүмкін. Стресс, физикалық жарақаттар және шамадан тыс жаттығулар сияқты жағдайлар пролактин деңгейінің уақытша жоғарылауына себеп болуы мүмкін.

Пролактин төмендеуінің себептері

Гипофиз безінің зақымдануы пролактин төмендеуінің ең жиі себептерінің бірі болып табылады. Жарақат, хирургиялық араласу, сәулелік терапия немесе ісік сияқты жағдайлар гипофиз қызметіне әсер етуі мүмкін.

Шихан синдромы – босану кезіндегі ауыр қан кету нәтижесінде гипофиз безінің зақымдануы. Бұл жағдай пролактинді қоса алғанда, көптеген гормондардың тапшылығына әкеледі.

Кейбір дәрілер, әсіресе дофамин агонистері, пролактин деңгейін тым төмендетіп жіберуі мүмкін.

Пролактин деңгейіне қалай диагноз қойылады?

Пролактин деңгейін бағалау мұқият диагностикалық процесті талап етеді. Бұл процесс дұрыс бағалау үшін әртүрлі факторларды ескеруді қамтиды. Қан анализі – пролактин деңгейін өлшеудің ең жиі қолданылатын әдісі. Алайда пролактин деңгейі күн бойы өзгеріп тұратындықтан, тест уақыты өте маңызды. Әдетте таңертеңгі уақытта және аш қарынға алынған үлгілер сенімді нәтиже береді.

Тест алдындағы дайындық процесі маңызды. Науқастар тест алдындағы 24 сағат ішінде стресстік жағдайлардан аулақ болуы, шамадан тыс физикалық белсенділік жасамауы және сүт безін тексеру сияқты пролактин деңгейіне әсер ететін жағдайлардан аулақ болуы керек. Пролактин деңгейі жасына, жынысына және физиологиялық жағдайына байланысты өзгереді. Әйелдерде жүктілік және емізу кезеңінде пролактин деңгейі табиғи түрде жоғары болады.

Бұл жағдайлар тест нәтижелерін түсіндіру кезінде ескерілуі керек. Пролактиннің қалыпты деңгейі әдетте 2-25 нг/мл аралығында деп қабылданады, бірақ пролактиннің референттік диапазоны зертханаларға байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Бейнелеу әдістері пролактин жоғарылауының себебін анықтау үшін қолданылады. Магнитті-резонанстық томография (МРТ) гипофиз безін егжей-тегжейлі зерттеп, пролактиноманың бар-жоғын анықтай алады.

Пролактин жоғарылауы мен төмендеуі қалай емделеді?

Пролактин теңгерімсіздігін емдеу негізгі себепті анықтауға және соған бағытталған арнайы тәсілдерді әзірлеуге негізделеді. Емдеу стратегиясы науқастың жасына, жынысына, жалпы денсаулық жағдайына және симптомдардың ауырлығына қарай қалыптастырылады.

Пролактин жоғарылауын емдеу

Дофамин агонистері пролактин жоғарылауын емдеудің негізгі құралдарының бірі болып табылады. Бромокриптин және каберголин сияқты дәрілер пролактин өндірісін басу арқылы оның деңгейін қалыпқа келтіруге көмектеседі. Бұл дәрілер пролактиномаларды кішірейтіп, симптомдарды айтарлықтай жақсарта алады.

Ерлерде пролактин жоғарылауын емдеу негізінен тестостерон деңгейін қалыпқа келтіруге бағытталады. Дәрілік ем әдетте төмен дозалардан басталады және науқастың жауабына қарай біртіндеп арттырылады. Емдеу процесінде тұрақты түрде қан анализі жасалып, пролактин деңгейі бақыланады. Көптеген науқастар пролактин жоғарылауын емдеу басталғаннан кейін бірнеше апта ішінде симптомдарының жақсарғанын байқайды.

Пролактинді төмендететін тағамдар арасында В6 витаминіне бай азық-түліктер ерекше орын алады. Балық, тауық еті, кокос жаңғағы, авокадо, банан және картоп сияқты тағамдар пролактин деңгейін табиғи түрде теңестіруге көмектеседі. Сондай-ақ құрамында мырыш бар асқабақ дәндері, күнжіт, жаңғақтар және кешью сияқты құрғақ жемістер де пролактин деңгейін төмендетуге үлес қоса алады.

Хирургиялық ем дәрілік емге жауап бермейтін ірі пролактиномалар кезінде қарастырылуы мүмкін. Транссфеноидальды хирургия гипофиз безіне минималды инвазивті тәсілді қамтамасыз етеді және тәжірибелі хирургтар тарапынан жасалғанда сәтті нәтиже береді. Сәулелік терапия сирек қолданылатын нұсқа болып табылады және әдетте хирургиялық және дәрілік емге жауап бермейтін жағдайларда соңғы шара ретінде қарастырылады.

Пролактин төмендеуін емдеу

Пролактин төмендеуін емдеу әдетте негізгі себепті жоюды қамтиды. Гипофиз зақымданған жағдайда гормонды алмастырушы терапия қажет болуы мүмкін. Пролактинді алмастыру әсіресе емізу кезеңіндегі әйелдер үшін өте маңызды. Тамақтануды қолдау және өмір салтын реттеу пролактин өндірісін арттыруға көмектеседі. Ақуызға бай тамақтану, жеткілікті демалу және стрессті азайту табиғи пролактин өндірісін қолдайды. Емізу кезеңіндегі әйелдер үшін сүт өндірісін арттыруға бағытталған арнайы тәсілдер әзірленуі мүмкін. Жиі емізу және сүт сорғышты қолдану сүт өндірісін ынталандырады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Пролактин гормоны – сүт өндірісін қамтамасыз етуден бастап, репродуктивті жүйеге, иммундық жүйеге және метаболикалық тепе-теңдікке әсер ететін гормон. Әйелдерде сүт бездерін сүт өндіру үшін ынталандырады, ал ерлерде гормондық тепе-теңдікті жанама түрде реттейді. Сонымен қатар стресс, ұйқы және иммунитет сияқты процестерде де рөл атқарады. Пролактин жоғарылауы (гиперпролактинемия) әдетте етеккірдің бұзылуы, кеудеден сүт бөлінуі, жыныстық құмарлықтың төмендеуі, бас ауруы немесе көру қабілетінің бұзылуы сияқты белгілермен көрінеді. Пролактин гормонының жоғарылауы ерлерде эрекция мәселелері мен кеуденің ұлғаюына да әкелуі мүмкін. Нақты диагноз қою үшін қан анализін тапсыру қажет. Пролактин төмендеуі әдетте айқын симптомдар бермейді, бірақ емізу кезеңінде сүттің аздығы, етеккірдің бұзылуы, жыныстық құмарлықтың төмендеуі немесе бедеулік сияқты жағдайлармен байқалуы мүмкін. Ерлерде сперматозоидтар өндірісінің азаюы және либидоның жоғалуы болуы мүмкін. Диагноз қою үшін пролактин деңгейі қан анализі арқылы өлшенеді. Пролактиннің референттік диапазоны зертханаға байланысты өзгеріп тұрады, бірақ әдетте әйелдерде 4–25 нг/мл, ерлерде 3–15 нг/мл аралығында болады. Жүктілік және емізу кезеңінде бұл көрсеткіштер табиғи түрде әлдеқайда жоғары болады. Пролактин жоғарылауы әсіресе әйелдерде овуляцияны басу арқылы жүкті болуды қиындатуы мүмкін. Ерлерде болса тестостерон өндірісін азайтып, сперма сапасын төмендетеді. Сондықтан бедеулікті зерттеу кезінде пролактин деңгейі міндетті түрде тексеріледі. Пролактин төмендеуі сирек кездеседі, бірақ әсіресе босанғаннан кейінгі сүт өндірісінің жеткіліксіздігі, етеккірдің бұзылуы және жыныстық құмарлықтың төмендеуі сияқты мәселелерге әкелуі мүмкін. Ерлерде либидоның жоғалуы және сперма өндірісінің төмендеуі байқалуы мүмкін. Пролактин анализі әдетте таңертең ерте, аш қарынға және демалған күйде жасалады. Алдында жыныстық қатынас, қарқынды жаттығулар және стресс сияқты пролактинді уақытша арттыратын жағдайлардан аулақ болу керек. Әйелдерде етеккір циклінің фолликулярлық кезеңінде жасау ұсынылуы мүмкін. Пролактин жоғарылауы дәрі-дәрмектермен емделеді. Ең жиі қолданылатын дәрілер – бромокриптин және каберголин сияқты дофамин агонистері. Сондай-ақ пролактинді төмендететін тағамдарды қосымша ретінде қолдануға болады. Негізгі себеп (гипотиреоз, гипофиз ісігі, дәрілік жанама әсер) анықталып, соған сәйкес ем қолданылады. Егер пролактин төмендеуі болса және емдеуді қажет етсе, себебіне қарай тәсіл қолданылады. Гипофиз жеткіліксіздігінде гормонды алмастырушы терапия берілуі мүмкін. Емізу кезеңінде сүт арттыратын кейбір дәрілер (мысалы, домперидон) дәрігердің ұсынысымен қолданылуы мүмкін. Алайда кез келген жағдайда дәрігердің бақылауы міндетті. Пролактин деңгейіндегі мәселелер үшін алдымен эндокринология маманына жүгіну керек. Әйелдерде гинеколог, ерлерде уролог та қажетті бағалауды жасай алады. Гипофиз безіне қатысты мәселе бар деп күдіктенсе, неврология немесе нейрохирургия бөлімдерімен бірлесіп жұмыс істеуге болады.

Гормондық теңгерімсіздік өмір сүру сапаңызға айтарлықтай әсер етуі мүмкін және пролактин деңгейіндегі ауытқулар ерте кезеңде бағаланбаса, әртүрлі денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Пролактин жоғарылауы немесе төмендеуіне байланысты белгілерді байқасаңыз, Hisar Hospital Intercontinental нейрохирургия мамандары жүргізетін егжей-тегжейлі тексерулер мен бейнелеу әдістері арқылы дұрыс диагноз қойылып, жеке емдеу жоспары жасалуы мүмкін. Денсаулығыңызды кейінге қалдырмаңыз, дереу жазылыңыз немесе бізбен хабарласыңыз.