Потт ауруы (туберкулездік спондилит) дегеніміз не? Белгілері қандай? Диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?

Потт ауруы – сүйектерді зақымдайтын туберкулездің ең көп таралған түрі. 2022 жылы бүкіл әлем бойынша шамамен 10,6 миллион адам туберкулезге шалдыққан. Ерте диагностика мен емдеудің арқасында Потт ауруымен ауыратын науқастардың шамамен 95%-ы жазылады. Сондықтан аурудың белгілерін тану өте маңызды.

Бұл мақалада Потт ауруы дегеніміз не, оның белгілері қандай, диагностикасы қалай қойылады және емдеуі қалай жүргізіледі деген сұрақтарға жауап табасыз. Сондай-ақ, Потт ауруының себептері мен одан қорғану жолдары туралы ақпарат аласыз.

Потт ауруы дегеніміз не?

Омыртқа туберкулезі ретінде белгілі Потт ауруы Mycobacterium tuberculosis бактериясының омыртқаны зақымдауынан туындайды. Ол алғаш рет 1779 жылы ағылшын хирургі сэр Персиваль Потт тарапынан сал ауруымен қатар жүретін жеке ауру ретінде сипатталған.

Туберкулез туралы сөз болғанда, көбінесе өкпе ауруы ойға келеді. Алайда туберкулез бактериясы ағзаның басқа да мүшелерін зақымдауы мүмкін. Өкпеден тыс мүшелерде кездесетін туберкулез инфекциялары экстрапульмонарлы туберкулез деп аталады. Потт ауруы да осы санатқа жатады.

Туберкулезбен ауыратын науқастарда сүйек зақымдануы шамамен 3-5% жағдайда кездеседі. Сүйек туберкулезінің 50%-ын омыртқа зақымдануы құрайды. Сондықтан Потт ауруы – сүйек-буын туберкулезінің ең көп таралған түрі.

Аурудың омыртқаға әсер ету жолы

Туберкулез таяқшалары қан арқылы омыртқаға жетеді және зақымданудың әртүрлі түрлерін тудыруы мүмкін. Бактериялар ең алдымен омыртқалардың (омыртқа сүйектерінің) алдыңғы жоғарғы немесе төменгі бұрыштарына орналасады. Осы жерден омыртқааралық дискіге және көршілес омыртқаларға тарайды.

Инфекция омыртқаның қанмен қамтамасыз етілуі жақсы аймақтарында басталады. Ересектерде әдетте омыртқа денесінің диск маңындағы бөліктері зақымданады. Ал балаларда диск зақымдануы айқынырақ болады.

Ауру асқынған сайын омыртқа сүйектерінде бұзылу басталады. Омыртқаның алдыңғы бөлігінде биіктіктің жоғалуы орын алып, бүкірлік түріндегі деформация пайда болады. Бұл жағдайды гиббус немесе кифоз деформациясы деп атайды. Сонымен қатар, ол жұлынның қысылуына әкеліп, неврологиялық мәселелер туындауы мүмкін.

Инфекцияның байлам астында таралуы нәтижесінде іріңдік (абсцесс) дамуы мүмкін. Бұл іріңдіктер көбінесе кальциленеді және параспиналды суық абсцесс деп аталады.

Потт ауруы қаншалықты жиі кездеседі?

Потт ауруы барлық туберкулез жағдайларының 1-5%-ын құрайды. Сол сияқты, омыртқа туберкулезі бүкіл әлемде тіркелген экстрапульмонарлы туберкулез жағдайларының 10-35%-ын құрайды.

Ауру көбінесе кеуде және бел аймақтарында кездеседі. Жағдайлардың 37-67%-ында кеуде омыртқалары зақымданады. Бел омыртқасының зақымдануы 19-59%, ал мойын омыртқасының зақымдануы 0-21% жағдайда кездеседі. Өте сирек жағдайда бірнеше аймақтың зақымдануы мүмкін.

Ауру көбінесе алғашқы үш онжылдықта және жас топтарында кездеседі. Төменгі кеуде және жоғарғы бел омыртқалары ең көп зақымданатын аймақтар болып табылады. Жастарда төменгі кеуде аймағы, ал егде жастағыларда жоғарғы бел аймағының зақымдануы басым.

Дамушы елдерде Потт ауруы маңызды денсаулық мәселесі болып қала береді. Біздің елімізде де әлі күнге дейін кездесетін күрделі инфекциялық ауру болып табылады.

Потт ауруының белгілері мен себептері

Ең жиі кездесетін белгілер

Аурудың баяу дамуына байланысты белгілер апталар, тіпті айлар бойы біртіндеп дамиды. Бел және арқа ауруы – Потт ауруының ең көп таралған белгісі. Ауырсыну әдетте жарақат алмай-ақ пайда болады және уақыт өте келе күшейеді.

Түнде терлеу – аурудың тән белгілерінің бірі. Онымен бірге дене қызуының көтерілуі, әдетте жеңіл дәрежеде, қатар жүреді. Науқастардың көпшілігінде тәбеттің жоғалуы және соған байланысты салмақ жоғалту байқалады. Әлсіздік және тез шаршау шағымдары да жиі кездеседі.

Ауру асқынған сайын омыртқада пішіннің өзгеруі дамуы мүмкін. Жұлынның қысылуынан кейін ауыр неврологиялық жоғалтулар орын алуы мүмкін. Науқастардың 23-76%-ында парапарез немесе параплегия сияқты неврологиялық мәселелер пайда болады. Қол мен аяқтың әлсіреуі, сезімталдықтың жоғалуы және зәр шығаруды бақылау мәселелері туындауы мүмкін.

Параспиналды бұлшықет спазмы – ауырсынуды күшейтетін тағы бір белгі. Омыртқаның қозғалысы, ауыр зат көтеру сияқты жағдайлар ауырсынуды күшейтуі мүмкін. Кейінгі кезеңдерде суық абсцесс түзілуі тән және бұл іріңдіктер мықын бұлшықеті бойымен таралып, шап аймағында сезілуі мүмкін.

Омыртқаның қай аймақтары зақымданады?

Потт ауруы көбінесе кеуде-бел аймағында кездеседі. Яғни, кеуде және бел омыртқасының қосылған жері ең көп зақымданады. Төменгі кеуде және жоғарғы бел омыртқалары ерекше қауіп тобында.

Ең жиі зақымданатын омыртқа – L1 деңгейі. Бірінші бел омыртқасы инфекцияның негізгі нысанасы болып табылады. Сол сияқты, кеуде омыртқалары жағдайлардың 37-67%-ында зақымданады. Бел аймағының зақымдануы 19-59%, ал мойын аймағы 0-21% жағдайда кездеседі.

Омыртқалардың 50%-ында зақымдану байқалады. Ауру әдетте бірнеше омыртқаны зақымдайды. Бір омыртқаның зақымдануы немесе әртүрлі деңгейлердегі зақымдану атипті түрлер болып табылады және сирек кездеседі.

Потт ауруын тудыратын бактериялар

Mycobacterium tuberculosis бактериясы Потт ауруын тудырады. Бұл таяқша баяу өсетін микроорганизм және ауа тамшылары арқылы адамнан адамға жұғады. Инфекция алдымен өкпеде басталып, содан кейін қан арқылы омыртқаға жетеді.

Бактериялар омыртқа метафизінен бастап көршілес эндопластиналарды зақымдайды. Казеозды некроз дамиды және омыртқа сүйектерінде бұзылу басталады. Инфекция асқынған сайын омыртқааралық диск және көршілес жұмсақ тіндер де зақымданады.

Қауіп факторлары және жұғу жолдары

Қант диабеті Потт ауруы үшін маңызды қауіп факторы болып табылады. Дұрыс тамақтанбау иммундық жүйені әлсіретіп, инфекцияға бейімділікті арттырады. Зат немесе алкогольге тәуелді адамдарда ауру қаупі артады.

Иммундық жүйені басатын жағдайлар инфекцияның дамуын жеңілдетеді. АИТВ инфекциялары, бүйрек жеткіліксіздігі және қатерлі ісік сияқты аурулар осы санатқа жатады. Стероидтарды ұзақ уақыт қолдану да қауіп факторларының қатарында. Темекі шегетіндерде аурудың кездесу ықтималдығы жоғарылайды.

Туберкулезбен ауыратын адаммен жақын байланыста болу қауіпті арттырады. Халық тығыз орналасқан ортада тұратындар немесе медициналық қызметтерге қолжетімділігі шектеулі адамдар көбірек қауіпке ұшырайды. Инфекция ауа арқылы тарайды, бірақ омыртқаға жеткенде ол енді жұқпалы емес.

Потт ауруының диагностикасы қалай қойылады?

Физикалық тексеру процесі

Дәрігеріңіз алдымен егжей-тегжейлі физикалық тексеру жүргізеді. Омыртқаңыздың күдікті аймақтарында сезімталдықтың бар-жоғын тексереді. Омыртқа өсінділеріне жеңіл ұру (перкуссия) арқылы ауырсынуды анықтайды.

Омыртқаның қозғалысы мұқият бағаланады. Алға, артқа, оңға және солға иілу кезінде шектеу немесе ауырсынудың бар-жоғы тексеріледі. Ауыр жағдайларда бүкірлік түріндегі деформация байқалуы мүмкін.

Параспиналды бұлшықет спазмы – жиі кездесетін белгі. Дәрігеріңіз бұлшықеттеріңізде қатаю мен кернеудің бар-жоғын бағалайды. Неврологиялық тексеруде қол мен аяқтағы күштің жоғалуы, сезімталдықтың өзгеруі зерттеледі.

Туберкулезге арналған тері сынамасы

Туберкулин тері сынамасы немесе PPD сынамасы Потт ауруын диагностикалауда қолданылатын скринингтік әдістердің бірі. Бұл сынама ағзаңыздың туберкулез таяқшасымен бұрын кездескен-кездеспегенін көрсетеді.

Сынама үшін білегіңіздің ішкі бетіне өте жіңішке инемен туберкулин ерітіндісі егіледі. Егу орнында кішкентай көпіршік пайда болады. 48-72 сағаттан кейін сынаманы оқу үшін медициналық орталыққа қайта келуіңіз керек.

Сынаманы оқығанда терідегі қызару емес, қатаю мен ісіну өлшенеді. Бұл қатаюдың (индурация) диаметрі миллиметрмен өлшенеді. БЦЖ вакцинасы салынғандарда 15 мм және одан жоғарысы оң нәтиже деп қабылданады. БЦЖ вакцинасы салынбағандарда 10 мм және одан жоғарысы маңызды болып табылады. Иммунитеті басылған адамдарда 5 мм және одан жоғарысы да оң нәтиже деп саналады.

Алайда PPD сынамасының сезімталдығы 62-72% аралығында. Сынама белсенді ауруды өткен инфекциялардан ажырата алмайды. Сонымен қатар, БЦЖ вакцинасы салынғандарда да оң нәтиже беруі мүмкін.

Қан анализі және бейнелеу әдістері

Қан анализінде ЭТЖ (эритроциттердің тұну жылдамдығы) және С-реактивті белок (СРБ) көрсеткіштеріне қаралады. ЭТЖ-ның жоғарылауы қабынудың белгісі болып табылады. СРБ көрсеткіштері де аурудың белсенділігін көрсетеді.

МРТ (магнитті-резонанстық томография) – омыртқа туберкулезі үшін ең жақсы диагностикалық әдіс. Оның сезімталдығы 96%, ерекшелігі 93% деп хабарланған. МРТ сүйек пен жұмсақ тіннің зақымдануын егжей-тегжейлі көрсетеді.

МРТ-ның тән белгілеріне омыртқалардың бұзылуы, параспиналды жұмсақ тіннің зақымдануы және іріңдік түзілуі жатады. Сүйекішілік іріңдік диагностика тұрғысынан өте маңызды. Эпидуральды таралу және байлам астындағы ілгерілеу байқалуы мүмкін.

Компьютерлік томография омыртқа айналасындағы және жұлын каналындағы жұмсақ тін өзгерістерін көрсетеді. Тікелей рентген суреттерінде омыртқалардың бұзылуы және диск аралығының тарылуы анықталуы мүмкін.

Нақты диагноз қою үшін зақымданған аймақтан үлгі алу қажет. Радиологияның бақылауымен ине биопсиясы жасалуы мүмкін. Алынған үлгілерден Mycobacterium tuberculosis-тің дақылда оқшаулануы диагностикадағы «алтын стандарт» болып табылады. Қышқылға төзімді бояу және молекулалық әдістер де қолданылады.

Диагностикадағы қиындықтар

Аурудың баяу дамуы және белгілердің өзіндік ерекшелігінің болмауы диагностиканың кешігуіне әкеледі. Арнайы емес симптомдардың бірнеше ай бойы жалғасуы жиі кездеседі. Орта есеппен 5 айлық кешігулер болуы мүмкін.

Потт ауруының өзіндік радиологиялық белгісі жоқ. Ұқсас көрініс беретін басқа аурулардан ажырату қажет. Пиогенді омыртқа инфекциялары, саңырауқұлақ инфекциялары және ісіктер дифференциалды диагностикада қарастырылуы керек.

Бактериологиялық растау әрқашан оңай емес. Дақыл нәтижелері үшін 3-8 апта күту қажет. Сондықтан клиникалық және радиологиялық белгілер бірге бағаланып, диагноз қойылады.

Потт ауруын емдеу және басқару

Дәрі-дәрмекпен емдеу және қолданылатын антибиотиктер

Туберкулезге қарсы ем – Потт ауруының негізгі тәсілі. Науқастардың шамамен 90%-ы дәрі-дәрмекпен емделу арқылы жазыла алады. Емдеу бірнеше антибиотикті бірге қолдану арқылы жүзеге асады. Бұл комбинация бактерияның дәріге төзімділік дамытуына жол бермейді.

Емдеуде изониазид, рифампицин, этамбутол және пиразинамид қолданылады. Кейбір жағдайларда стрептомицин де емге қосылуы мүмкін. Алғашқы екі ай бойы төрт немесе бес дәрі бірге беріледі. Содан кейін изониазид пен рифампицинмен ем жалғастырылады.

Дәрілерді аш қарынға ішу ұсынылады. Тамақтанудан кемінде 1 сағат бұрын немесе 2 сағаттан кейін ішуіңіз керек. Егер асқазаныңызда жайсыздық болса, тамақпен бірге ішуге болады, бірақ дәрігеріңізбен кеңесіңіз.

Емдеу ұзақтығы және дәрі қабылдау тәртібі

Омыртқа туберкулезін емдеу өкпе туберкулезін емдеуден ұзағырақ болады. Емдеу ұзақтығы 6-дан 18 айға дейін өзгереді. Америкалық ұйымдар сүйек-буын туберкулезі үшін 6-9 айлық емдеуді ұсынады.

Емді жүйелі түрде қабылдау өте маңызды. Дәрілерді ерте тоқтату емнің сәтсіз болуына әкеледі. Тікелей бақыланатын емдеу әдісімен әр доза медицина қызметкерінің бақылауымен ішкізіледі.

Дәріге төзімді туберкулезді емдеу

Стандартты дәрілерге жауап бермейтін жағдайларда төзімді туберкулез туралы сөз болады. Көптеген дәріге төзімді туберкулез (MDR-TB) және кең таралған дәріге төзімді туберкулез (XDR-TB) емдеу қиынырақ.

Төзімді жағдайларда канамицин, капреомицин, амикацин және фторхинолон сияқты екінші қатардағы дәрілер қолданылады. Бұл ем кемінде 5 тиімді дәріні қамтиды. Дақыл теріс болғаннан кейін ем 18-24 айға дейін жалғастырылады.

Хирургиялық араласу қажеттілігі және түрлері

Белгілі бір жағдайларда ота жасау қажет болуы мүмкін. Жұлынның қысылуы, омыртқадағы ауыр деформация, дәрілік емге жауап бермеу және үлкен іріңдіктер хирургиялық көрсеткіштер болып табылады. 30 градустан жоғары бүкірлік болған жағдайда ота жасау қарастырылады.

Дебридмент отасында зақымданған тіндер тазартылады. Дренаж арқылы іріңдік босатылады. Тұрақтандыру үшін металл пластиналар мен бұрандалар қолданылады. Фузия отасында екі омыртқа тұрақты түрде біріктіріледі.

Алдыңғы радикалды дебридмент және трансплантат қолдану – алтын стандарт. Артқы аспаптарды қосу арқылы жақсы нәтижелер алынады. Отадан кейінгі неврологиялық жақсару 1-6 апта ішінде басталады.

Болжам, алдын алу және асқынулар

Аурудың барысы және жазылу көрсеткіштері

Ерте диагностика мен тиісті ем алған науқастардың 95%-ы толық жазылады. Бұл көрсеткіш Потт ауруын емдеудің тиімді екенін көрсетеді. Алайда нәтижелер емді бастау уақытына байланысты өзгереді.

Ем басталғаннан кейін белсенді белгілер біртіндеп жоғалады. ЭТЖ отадан кейінгі үшінші айдан бастап төмендей бастайды. Науқастардың көпшілігінде алғашқы үш айда айына бір рет, кейіннен үш ай сайын бақылау жүргізіледі.

Неврологиялық мәселелері бар науқастарда да жазылу мүмкін. Қозғалыс және сезімталдық жоғалтуы дамығандарға ота жасалғанда, қозғалыс қабілетінің минималды төмендеуінен басқа асқынулар байқалмайды. Зәр және нәжіс шығару мәселелерінде ішінара немесе толық қалпына келу қамтамасыз етілуі мүмкін.

Емделмеген жағдайда пайда болатын асқынулар

Потт ауруы емделмесе, ауыр зардаптарға әкеледі. Аурудың екі негізгі мәселесі – омыртқа деформациясының пайда болуы және неврологиялық жоғалтулар. Омыртқа сүйектеріндегі үдемелі зақымдану бүкірлік түріндегі тұрақты пішіннің өзгеруіне әкеледі.

Инфекцияның таралуы нәтижесінде суық абсцесстер мен жыланкөздер пайда болуы мүмкін. Мықын бұлшықеті мен көршілес жүйке тіндерінде зақымдану орын алады. Омыртқаның құлауы жұлынның тұрақсыздығына әкеледі.

Ең ауыр асқыну – сал ауруы. Емделмеген жағдайда параплегия немесе тетраплегия дамуы мүмкін. Жұлынның қысылуы қозғалу және жүру қиындығын тудырады. Қуық пен ішек қызметін бақылау жоғалуы мүмкін. Инфекция ми және бүйрек сияқты басқа мүшелерге таралуы мүмкін.

Потт ауруынан қорғану жолдары

Туберкулез инфекциясын жұқтыру қаупін азайту – қорғанудың негізгі қағидасы. Белсенді туберкулез инфекциясы бар адаммен ұзақ уақыт жақын байланыста болудан аулақ болыңыз. Халық көп және желдетілмеген ортадан аулақ болу ұсынылады.

Туберкулез қаупі жоғары болса немесе ауру кең таралған аймақта тұрсаңыз, жүйелі түрде тексеруден өтіңіз. БЦЖ вакцинасы балаларда туберкулезден болатын өлімді айтарлықтай азайтады. Иммундық жүйеңізді күшті ұстау үшін теңгерімді тамақтаныңыз және салауатты өмір салтын ұстаныңыз.

Өмір сүру ұзақтығы және ұзақ мерзімді болжам

Ерте диагноз қойылса, Потт ауруы өмір сүру ұзақтығына әсер етпеуі мүмкін. Нәтижелер әдетте кішкентай балаларда, 65 жастан асқан ересектерде және иммундық жүйесі әлсіреген адамдарда нашарлау болады. Бұл топтар үшін ауру өмірге қауіп төндіруі мүмкін.

Өмір сүру ұзақтығы бірнеше факторға байланысты. Жасыңыз және жалпы денсаулық жағдайыңыз маңызды. Емді қашан алғаныңыз, инфекцияның ауырлығы және басыңыздан өткен асқынулар шешуші рөл атқарады. Ағзаңыздың дәрілерге төзімділігі де нәтижеге әсер етеді.

Жүйелі бақылау және дәрілерді ұқыпты қабылдау ұзақ мерзімді табысқа кепілдік береді. Аурудың қайталануы немесе қайта белсенділенуі сирек кездеседі. Емдеу аяқталғаннан кейін қалыпты өмір сүру қызметіңізге орала аласыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Жоқ, Потт ауруы жұқпалы емес. Туберкулез тек өкпеде белсенді болғанда ғана жұқпалы болады. Мысалы, инфекциясы бар адам жөтелгенде немесе сөйлегенде тамшылар ауаға тарайды. Алайда инфекция омыртқаға өткеннен кейін жұғу қаупі жойылады.

Туберкулез бактериясы өкпені толығымен тастап, омыртқаға орналасады. Бұл кезеңде ауаға бактерия шашылмайды. Сондықтан Потт ауруы бар адаммен бір ортада болу, қол алысу немесе бірдей заттарды қолдану қауіпсіз. Ауру адамнан адамға жұқпайды.

Потт ауруын дәрі-дәрмекпен емдеуге болады. Алайда әр жағдайда толық жазылуға кепілдік жоқ. Әсіресе туберкулез бактериясы дәрілерге төзімділік дамытса, емдеу қиындайды.

Ерте диагноз қойылғанда және дұрыс дәрілік ем қолданылғанда зақымдану әдетте қайтымды болады. Сүйек пен омыртқадағы бұзылуды тоқтатуға болады. Неврологиялық мәселелер де еммен жақсаруы мүмкін. Сондықтан уақтылы араласу өте маңызды.

Туберкулез белгілерін байқаған кезде бірден дәрігерге баруыңыз керек. Екі аптадан ұзаққа созылған өкпе жөтелі – маңызды ескерту белгісі. Кеуде ауруы болса немесе жөтелгенде қан түкірсеңіз, шұғыл түрде қаралыңыз.

Сонымен қатар, үнемі шаршау, бұлшықет әлсіздігі және тәбеттің жоғалуы да маңызды белгілер. Дене қызуы мен қалтырау қатар жүрсе, міндетті түрде медициналық мекемеге барыңыз. Өкпе белгісі болмаса да, омыртқа туберкулезі болуы мүмкін. Арқа ауруы, қозғалыстың шектелуі немесе аяқтағы әлсіздік болса, уақыт жоғалтпаңыз.

Потт ауруын емдеу кезең-кезеңімен жүреді және бірнеше айға созылады. Алғашқы кезеңде төрт немесе бес дәрі бірге қолданылады. Бұл кезең әдетте екі айға созылады. Изониазид, рифампицин, пиразинамид, этамбутол және кейде стрептомицин беріледі.

Екінші кезеңде изониазид пен рифампицин 4-тен 12 айға дейін немесе одан да ұзақ уақыт жалғастырылады. Жалпы емдеу ұзақтығы 6-18 ай аралығында өзгереді. Аурудың ауырлығы және ағзаңыздың дәрілерге жауабы ұзақтыққа әсер етеді. Дәрігеріңіздің нұсқауларын міндетті түрде орындаңыз. Дәрілерді ерте тоқтату емнің тиімсіз болуына әкеледі.

Қорытындылай келе: Потт ауруы

Потт ауруы күрделі денсаулық мәселесі болғанымен, ерте диагностика арқылы емдеуге болады. Белгілерін тану және уақтылы дәрігерге қаралу өте маңызды. Арқа ауруы, түнде терлеу және салмақ жоғалту сияқты белгілерді байқаған кезде уақыт жоғалтпаңыз.

Емдеу процесі бірнеше айға созылуы мүмкін, бірақ дәрілерді жүйелі қабылдаумен табыс көрсеткіші өте жоғары. Науқастардың 95%-ы толық жазылады. Дәрілеріңізді жүйелі қабылдаңыз және дәрігеріңіздің нұсқауларын орындаңыз. Ерте араласу арқылы омыртқада тұрақты зақымдану болмай тұрып толық жазылуға қол жеткізуге болады. Денсаулығыңызды сақтау үшін теңгерімді тамақтаныңыз және иммундық жүйеңізді күшті ұстаңыз.

Толық ақпарат және байланыс үшін форманы толтырыңыз!