Парестезия дегеніміз не? Оның белгілері қандай? Диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?

Парестезия – жүйке өткізгіштігінің бұзылуы нәтижесінде пайда болатын қалыптан тыс сезімдер. Уақытша парестезия әдетте жүйкеге қысқа мерзімді қысым түсуінен туындайды және өздігінен өтеді. Алайда созылмалы парестезия қант диабеті немесе шашыраңқы склероз сияқты созылмалы ауруларға байланысты дамуы мүмкін және медициналық емдеуді қажет етеді. Бұл мақалада біз парестезияның белгілерін, себептерін, диагностикасы мен емдеу әдістерін егжей-тегжейлі қарастырамыз.

Парестезия дегеніміз не және оның белгілері қандай?

Парестезияның анықтамасы

Парестезия – жүйке өткізгіштігіндегі ақаулар салдарынан теріде сезілетін қалыптан тыс сезімдік өзгерістер. Грек тіліндегі «para» (қалыптан тыс) және «aisthesia» (сезім) сөздерінен шыққан бұл термин құмырсқа жүгіргендей сезім, ұю, шаншу және күю сияқты ерекше сезімдердің жалпы атауы.

Жүйкелер ми мен жұлыннан таралып, денедегі тіндерге жетеді және терідегі түйсіну, ауырсыну, температура сияқты сезімдерді қабылдауды қамтамасыз етеді. Жүйкенің терідегі сезімдерді қабылдауға жауапты аймағы дерматом деп аталады. Жүйкенің дерматом аймағындағы сезімдерді қабылдауда қиындық туындауы немесе қабылданған сезімнің орталық жүйке жүйесіне жеткізілуінде мәселе болуы жағдайында парестезия пайда болады.

Парестезия әдетте қолды, қол басын, аяқты және аяқ басын зақымдайды, бірақ дененің кез келген жерінде пайда болуы мүмкін. Уақытша жағдай ретінде жүйкеге шамадан тыс қысым түсуі нәтижесінде байқалады.

Парестезия белгілері

Парестезия белгілері адамнан адамға қарай өзгеше болуы мүмкін. Ең айқын белгісі – кенеттен пайда болатын ұю және құмырсқа жүгіргендей сезім. Әсіресе қол, қол басы, аяқ сияқты дене мүшелерінің ұштарында жиірек кездеседі, сонымен қатар терінің кез келген аймағында әртүрлі сезімдер пайда болуы мүмкін.

Парестезияда байқалатын негізгі белгілер мыналар:

Құмырсқа жүгіргендей сезім және ұю

Күю және шаншу сезімі

Инемен шаншығандай сезім

Терінің қышуы

Тоңу сезімі

Зақымданған аймақта сезімталдықтың жоғалуы

Түрткенге шамадан тыс сезімталдық

Шаншу немесе мазасыздық тудыратын күю сезімі де байқалуы мүмкін. Кейбір адамдарда түнде күшейетін сезімталдықтың жоғалуы байқалады. Зақымданған тері аймағында түйсіну, діріл, ауырсыну немесе температураны сезу қабілеті жоғалуы мүмкін.

Созылмалы парестезиямен ауыратын адамдарда пышақ сұққандай ауырсынулар болуы мүмкін. Бұл жағдай зақымданған аяқтарда жүрудің қиындауына және епсіздікке әкелуі мүмкін.

Парестезия түрлері (Уақытша және созылмалы)

Парестезия ұзақтығы мен себебіне байланысты екі негізгі топқа бөлінеді. Әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар.

Уақытша парестезия жүйкеге қысым түскенде пайда болады және қысым азайған кезде симптомдар жоғалады. Қан ағымының болмауына байланысты туындауы мүмкін. Ұзақ уақыт бір қалыпта отыру, аяқты аяққа айқастырып отыру немесе қолдың астында ұйықтап қалу жүйкеге қысым түсіріп, қан ағымын шектейді және уақытша ұюға әкеледі. Дегидратация (сусыздану), стресс және дүрбелең шабуылы (паникалық атака) да уақытша парестезияның себептері қатарына жатады.

Созылмалы парестезия – ине шаншығандай сезімнің кетпейтін және тұрақты болатын жағдайы. Бұл жүйке зақымдануының көрсеткіші болуы мүмкін. Астарында жатқан неврологиялық аурудың немесе жарақаттық жүйке зақымдануының белгісі болуы мүмкін. Тұрақты парестезия жүйке жүйесінің зақымдануымен қатар метаболикалық, жұқпалы немесе аутоиммундық ауруларға нұсқауы мүмкін.

Парестезия неден туындайды?

Парестезия неден туындайды деген сұрақтың жауабы өте кең. Жүйке зақымдануының екі түрі парестезияға әкеледі: радикулопатия және нейропатия.

Жүйке қысылуы және қысым

Радикулопатия – жүйке тамырларының қысылған, қабынған немесе тітіркенген жағдайы. Омыртқааралық дискінің жарығы жүйкеге қысым жасауы, жұлын каналынан шығатын жүйкені қысатын ісік немесе жұлынның тарылуы радикулопатияға әкеледі.

Радикулопатия бел аймағын зақымдағанда бел радикулопатиясы деп аталады және аяқ пен табанда парестезияға әкеледі. Шонданай жүйкесінің (седалищный нерв) қысылуы аяқтың әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Екінші жағынан, қолға сезім мен күш беретін жүйкелер зақымданғанда, бұл мойын радикулопатиясы деп аталады. Мойын радикулопатиясында қайталанатын мойын ауруы, жоғарғы аяқ-қолдарда парестезия және қолдардың әлсіреуі байқалады.

Дененің белгілі бір аймағының ұзақ уақыт бойы дене салмағының астында қалуы немесе сүйек өсіндісіне байланысты жүйке тінінің қысым астында қалуы жүйке тіндеріндегі сезім өткізгіштігінің бұзылуына әкеледі.

Перифериялық нейропатия

Перифериялық нейропатия ми мен жұлыннан тыс орналасқан жүйкелердің зақымдануынан пайда болады. Жарақат, инфекциялар, токсиндердің әсері немесе созылмалы аурулар бұл зақымдануға себеп болуы мүмкін. Дүние жүзінде адамдардың шамамен 2,4%-ында перифериялық нейропатияның бір түрі бар. Бұл көрсеткіш 45 жас және одан жоғары адамдарда 5%-дан 7%-ға дейін ауытқиды.

Диабеттік нейропатия

Диабеттік нейропатия – қант диабетінен туындаған жүйке зақымдануы. Қандағы қант деңгейінің жоғары болуы уақыт өте келе жүйкелерді зақымдайды. Қандағы қанттың жоғары болуы жүйкелерде химиялық өзгерістер тудырып, сигнал жеткізу қабілетіне әсер етеді. Сонымен қатар, жүйкелерге оттегі мен қоректік заттарды тасымалдайтын қан тамырларының зақымдануына әкеледі.

Қант диабетімен ауыратын адамдардың шамамен жартысында нейропатияның бір түрі болуы мүмкін. Қант диабетімен ауыратын науқастардың шамамен 35%-ында сезімдік симметриялық полинейропатия кездеседі. Бұған қоса, күю сезімі түріндегі ауырсыну белгісіне ұю, парестезия және вегетативтік функцияның бұзылуы да қосылуы мүмкін.

Дәрумен тапшылығы (B12, B6)

B12 дәруменінің тапшылығы жүйке өткізгіштігінің проблемаларына немесе жүйке зақымдануына әкеледі. Қолдарда немесе аяқтарда құмырсқа жүгіргендей сезім – бұл тапшылықтың кең таралған белгісі. Вегетариандық немесе вегандық диеталар, ішекте сіңірілу проблемалары немесе қартаю салдарынан B12 тапшылығы пайда болады.

B6, B1 және E дәрумендерінің тапшылығында нейропатия байқалуы мүмкін. Нейропатия ұю, құмырсқа жүгіргендей сезім немесе жүйке ауруы түрінде сезілуі мүмкін.

Карпальды туннель синдромы

Карпальды туннель синдромы білекте орналасқан ортаңғы жүйкенің (median nerve) қысым астында қалуынан пайда болады. Бұл синдром әйелдерде ерлерге қарағанда үш есе жиі кездеседі. Қол мен саусақтарда ұю, құмырсқа жүгіргендей сезім және әсіресе бас бармақ пен алғашқы үш саусақта әлсіздік байқалады. Түнде күшейетін ұю мен ауырсынулар ұйқы сапасына теріс әсер етеді.

Шашыраңқы склероз және неврологиялық аурулар

Шашыраңқы склероз (MS) – орталық жүйке жүйесінде жүйкелерді қорғайтын тіндердің зақымдануымен өршитін созылмалы ауру. MS науқастарында парестезия ең жиі кездесетін белгілердің бірі. Аяқ-қолдардың әлсіреуі, сезімдік белгілер, қуық проблемалары және шаршау жиі кездесетін белгілер болып табылады.

Сонымен қатар, инсульт, ми ісігі, Лайм ауруы және белдеу теміреткі (zona) сияқты инфекциялар да парестезияға әкелуі мүмкін.

Парестезия диагностикасы қалай жүргізіледі?

Созылмалы немесе қайталанатын парестезия жағдайларында астарында жатқан себепті анықтау үшін кешенді бағалау қажет. Дұрыс диагноз тиімді емдеу жоспарын дайындауда маңызды рөл атқарады.

Физикалық тексеру және науқас тарихы

Диагностика процесі егжей-тегжейлі анамнез жинаудан басталады. Дәрігеріңіз не сезінетініңізді, белгілердің қашан басталғанын, қанша уақытқа созылғанын және қалай таралғанын сұрайды. Дененің қай аймақтарының зақымданғаны, бір жақты ма әлде екі жақты ма, қолғап немесе шұлық түріндегі таралуды көрсете ме, сонысы маңызды.

Симптомдарды тудыратын немесе нашарлататын жағдайлар анықталады. Белгілі бір қимылдар, қалыптар қоздырушы факторлар болуы мүмкін. Ауырсыну, бұлшықет әлсіздігі, тепе-теңдіктің жоғалуы, үйлестірудің бұзылуы сияқты қосымша белгілер сұралады. Алдыңғы ауруларыңыз, қолданатын дәрілеріңіз, тамақтану әдеттеріңіз туралы ақпарат беру қажет.

Физикалық тексеруде зақымданған аймақтағы түйсіну, ауырсыну, діріл және температураны сезу қабілеті бағаланады. Бұлшықет күші, бұлшықет тонусы және бұлшықет массасының жоғалуы тексеріледі. Рефлекстерді тексеру арқылы терең сіңір рефлекстері өлшенеді. Тепе-теңдік және үйлестіру сынақтары қолданылуы мүмкін.

Жүйке өткізгіштігін тексеру (ЭМГ)

ЭМГ – бұлшықеттер мен жүйке жасушаларының электрлік сигналдарға қаншалықты жақсы жауап беретінін өлшейтін диагностикалық сынақ. Жүйке зақымдануының түрін, ауырлығын және орнын анықтау үшін қолданылады.

ЭМГ процедурасы екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде теріге электродтар жапсырылып, жүйке өткізгіштігінің жағдайы анықталады. Қолға немесе аяққа электрлік импульстер беріліп, жүйкелердің жылдамдығы мен қалыңдығы тексеріледі. Берілген импульс адамға ыңғайсыздық тудырмайтын деңгейде болады.

Екінші кезеңде ине көмегімен бұлшықеттердің электрлік белсенділігі зерттеледі. Стерильді ине белгілі бір бұлшықеттерге сұғылып, бұлшықеттің тыныштық және жиырылған күйі бағаланады. Сынақ әдетте 30-дан 60 минутқа дейін созылады. Сынақтан кейін ине кірген аймақтарда жеңіл ауырсыну немесе көгеру пайда болуы мүмкін, бірақ бұл бірнеше күн ішінде өтеді.

Бейнелеу әдістері (МРТ, КТ)

МРТ және КТ сияқты бейнелеу әдістері денеде көзбен көрінбейтін құрылымдық мәселелерді анықтайды. Мидағы, жұлындағы немесе жүйке қысылған аймақтардағы мәселелерді анықтау үшін қолданылады.

МРТ радиотолқындар мен күшті магнит өрісін қолданып, жұмсақ тіндердің егжей-тегжейлі бейнелерін ұсынады. Ми, жұлын, бұлшықеттер және жүйкелер сияқты жұмсақ тіндерді бағалауда тиімді. Шашыраңқы склероз ошақтарын, ісіктерді, жарық сияқты жағдайларды көрсетеді.

КТ болса, рентген сәулелерін қолданып, жылдам нәтиже береді. Сүйек құрылымдары мен ішкі мүшелерді бағалауда таңдалады.

Қан сынақтары

Астарында жатқан себепке байланысты әртүрлі қан сынақтары сұралуы мүмкін. Қанның жалпы анализі арқылы анемия тексеріледі. Қандағы қантты өлшеу қант диабетін скринингтеу үшін қажет. Дәрумен деңгейлері, әсіресе B12 дәрумені тексеріледі. Қалқанша безінің функциялық сынақтары, бүйрек және бауыр функциялық сынақтары жасалады. Аутоиммундық ауру маркерлері зерттелуі мүмкін.

Парестезия емі қалай жүргізіледі?

Парестезия шағымдарын емдеу мәселені тудырған жағдайға байланысты анықталады. Уақытша парестезия әдетте өздігінен жазылады және арнайы емді қажет етпейді. Алайда созылмалы парестезияда медициналық араласу міндетті. Емдеу жоспары астарында жатқан ауруға бағытталып дайындалады.

Дәрі-дәрмекпен емдеу

Маман дәрігерлер парестезия белгілерін жеңілдету үшін дәрі-дәрмекпен қолдау көрсетеді. Антиконвульсанттар жүйкеден туындаған ауырсынуларда тиімді және жүйке импульстерін бақылауда ұстауды қамтамасыз етеді. Дәрі-дәрмекпен емдеу парестезияны жоюда жиі таңдалатын әдіс болып табылады. Астарында жатқан аурулар дәрілермен емделгенде, парестезия белгілері де жойылады.

Физиотерапия және оңалту

Физиотерапия зақымданған жүйкені қоршап тұрған бұлшықеттерді нығайтуда маңызды. Маман физиотерапевттің қадағалауымен бұлшықеттердің икемділікке ие болуы және қозғалыс қабілетінің артуы көзделеді. Тіндерді қалпына келтіру және жүйке қысымын жою мақсат етіледі. Мықты бұлшықет құрылымы тіндердің қысылуын жеңілдетеді және жүйке қысымының қайта пайда болуына жол бермейді. Тұрақты орындалатын жаттығулар мен қолмен жасалатын терапиялар (мануалды терапия) қозғалыс қабілетіне оң әсер етеді.

Дәрумен қоспалары

B12, B6 және фолий қышқылы сияқты дәрумендердің тапшылығы жүйке өткізгіштігінде ақаулар тудырады. Дәрігердің бақылауымен қолданылатын қоспалар бұл тапшылықтарды жояды. Дұрыс мөлшерде қабылданған дәрумендер мен минералдар жүйке денсаулығын сақтауда маңызды орын алады. B12 дәрумені жүйке жасушаларын қорғап, жүйке өткізгіштігін қолдайды.

Хирургиялық араласулар

Қолданылған барлық әдістер тиімсіз болған жағдайда хирургиялық емдеу күн тәртібіне шығады. Қысылған жүйкеге түсетін қысымды азайту үшін ота жасау қажет болуы мүмкін. Жүйке декомпрессиясы отасы, әсіресе консервативті емге жауап бермейтін жағдайларда таңдалады. Ота нұсқалары адамның белгілері мен себептеріне байланысты анықталады.

Үйде жасауға болатын шаралар

Күнделікті өмірде қарапайым әдістер парестезия белгілерін азайтуы мүмкін:

Тұрақты жаттығу: Жүру, жүзу немесе йога сияқты белсенділіктер қан айналымын арттырып, жүйке тіндерінің қоректенуін қамтамасыз етеді

Қалыпты өзгерту: Ұзақ уақыт бір қалыпта отырудан аулақ болыңыз және жиі керілу жаттығуларын жасаңыз

Салауатты тамақтану: B дәрумендер тобы, магний және омега 3 бар тағамдар жүйке жүйесін нығайтады

Жылы және суық компресс: Жылы компресс бұлшықет кернеуін азайтады, суық компресс болса ісінуді басады

Парестезия қашан қауіпті?

Кейбір жағдайларда парестезия шұғыл медициналық араласуды қажет ететін күрделі денсаулық проблемаларының белгісі болып табылады. Белгілердің ауырлығына және қосымша белгілерге назар аударуыңыз керек.

Кенеттен басталған және кетпейтін парестезия

Кенеттен пайда болып, тез нашарлайтын парестезия маңызды ескерту сигналы ретінде қарастырылуы керек. Бұл жағдай астарында жатқан күрделі денсаулық проблемаларына нұсқауы мүмкін және уақыт жоғалтпастан маманның араласуын қажет етеді.

Сезімталдықтың жоғалуы орын алғанда және бұл тұрақты сипат алғанда, жүйкелердің функцияларында күрделі бұзылулар орын алған болуы мүмкін. Мұндай жағдайлар жүйке жүйесіндегі ықтимал зақымдарды ерте байқау тұрғысынан кәсіби араласуды міндетті етеді.

Парестезия белгілері жалғаса берсе және өмір сүру сапаңызға әсер етсе, бұл емдеуді қажет ететін астарында жатқан аурудың белгісі болуы мүмкін. Созылмалы парестезия нейропатия немесе радикулопатия сияқты жүйке зақымдануларының көрсеткіші болуы мүмкін.

Бұлшықет әлсіздігімен бірге жүретін парестезия

Бұлшықеттердегі күштің азаюы және тепе-теңдік проблемаларымен бірге пайда болатын парестезия жүйкелердің зақымдану дәрежесінің жоғары екенін көрсетеді. Бұл белгілер орталық жүйке жүйесінде немесе перифериялық жүйкелерде зақымдану сигналын береді.

Төмендегі жағдайларда дереу дәрігерге қаралуыңыз керек:

Қуық немесе ішек бақылауының жоғалуы

Сал ауруы (паралич)

Сананың шатасуы

Аяқ-қолдардың әлсіреуі

Сөйлеудің бұзылуы

Әсіресе дененің бір жағында сезілетін құмырсқа жүгіргендей сезім, сөйлеуде немесе күлімсіреуде қиындық, ауыздың қисаюы және беттің асимметриясы сияқты белгілермен бірге байқалса, инсульт белгісі болуы мүмкін. Бұл жағдайда жедел жәрдем бөліміне бару өмірлік маңызға ие.

Жиі қойылатын сұрақтар

1. Парестезия дегеніміз не және қандай белгілері бар?

Парестезия – дененің әртүрлі аймақтарында сезілетін қалыптан тыс сезімдер. Ең жиі кездесетін белгілері ұю, құмырсқа жүгіргендей сезім, ине шаншығандай немесе «ұйып қалған» сезім түрінде пайда болады. Кейде күю немесе электр тогы соққандай сезім де болуы мүмкін.

1. Уақытша парестезия белгілері қашан алаңдатарлық болуы мүмкін?

Уақытша құмырсқа жүгіргендей сезімдер (мысалы, аяққа ұзақ уақыт отырудан туындаған) әдетте алаңдатарлық емес және қалыпты өзгерткенде қысқа уақытта өтеді. Алайда жиі қайталанатын, ұзаққа созылатын немесе белгілі бір қоздырушы факторсыз пайда болатын парестезия белгілерін дәрігер бағалауы керек.

1. Парестезияның ең жиі себептері қандай?

Парестезия әртүрлі себептерден туындауы мүмкін: жүйке қысылуы (карпальды туннель синдромы сияқты), дәрумен тапшылығы (әсіресе B12), қант диабеті, шашыраңқы склероз, қалқанша безі проблемалары, бас сақинасы (мигрень), инсульт, алкогольді тұтыну, кейбір дәрілердің жанама әсерлері және үрейлі бұзылулар ең жиі себептер қатарына жатады.

1. Қандай жағдайларда шұғыл медициналық көмек алуым керек?

Кенеттен басталған қатты ұю, бұлшықет әлсіздігі, беттің бір жағының ұюы, сөйлеудің бұзылуы, көру проблемалары немесе бас айналуы қосылса, шұғыл медициналық көмек алуыңыз керек. Бұл белгілер инсульт немесе күрделі неврологиялық жағдайдың белгісі болуы мүмкін.

1. Парестезия белгілерін үйде қалай басқара аламын?

Жеңіл белгілер үшін: қалыпты өзгерту, зақымданған аймаққа жеңіл массаж жасау, теңгерімді тамақтану (әсіресе B дәрумендеріне бай тағамдар), тұрақты жаттығу және дұрыс қалып әдеттерін дамыту көмектесуі мүмкін. Сонымен қатар стрессті басқару техникалары да пайдалы болуы мүмкін.

1. Парестезия диагнозы қалай қойылады?

Дәрігеріңіз алдымен егжей-тегжейлі медициналық тарих жинап, физикалық тексеру жасайды. Диагноз қою үшін қан сынақтары, электромиография (ЭМГ), жүйке өткізгіштігін зерттеу, МРТ бейнелеу немесе бел пункциясы сияқты әртүрлі тексерулер қажет болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда неврология маманына жолдануыңыз мүмкін.

1. Парестезия емделмесе не болады?

Емделмеген парестезия астарында жатқан себепке байланысты тұрақты жүйке зақымдануына әкелуі мүмкін. Әсіресе қант диабеті сияқты созылмалы аурулармен байланысты парестезия уақыт өте келе сезімталдықтың жоғалуының артуына және өмір сүру сапасының төмендеуіне әкеледі. Ерте диагностика мен емдеу тұрақты зақымданудың алдын алу үшін өте маңызды.

1. Парестезия белгілері толығымен жазыла ма?

Жазылу процесі парестезияның себебі мен ауырлығына байланысты. Қарапайым жүйке қысылуы немесе дәрумен тапшылығынан туындаған белгілер тиісті еммен толығымен жазылуы мүмкін. Алайда диабеттік нейропатия сияқты созылмалы жағдайларда белгілерді бақылауда ұстауға болатынымен, олар толығымен жойылмауы мүмкін. Ерте диагностика мен емдеу толық жазылу мүмкіндігін арттырады.

Бұл жиі қойылатын сұрақтар бөлімі парестезия туралы ақпараттандырушы және көмекші болады. Сұрақтар белгілерді анықтаудан бастап емдеу нұсқаларына дейін кең ауқымды қамтып, науқастардың жиі кездесетін алаңдаушылықтарына жауап береді.

Қорытындылай келе: Парестезия

Парестезия әдетте қол мен аяқта байқалатын ұю, құмырсқа жүгіргендей сезім. Уақытша парестезия ұзақ уақыт бір қалыпта отырудан туындайды және қалыпты өзгерткенде өтеді. Созылмалы парестезия болса қант диабеті, дәрумен тапшылығы немесе жүйке жүйесі ауруларынан туындауы мүмкін және тұрақты болады. Диагностика үшін науқас тарихы, физикалық тексеру және кейде сынақтар қажет. Емдеу астарында жатқан себепке байланысты анықталады және дәрумен қоспалары, физиотерапия, қандағы қантты бақылау немесе хирургиялық араласуды қамтуы мүмкін. Салауатты тамақтану, тұрақты қозғалыс және дұрыс қалып парестезия қаупін азайтады.