Ашу ұстамасы неліктен пайда болады? Оны қалай бақылауға болады?

Ашу қауіпке қарсы табиғи түрде туындайтын интуитивтік реакция ретінде анықталады. Өмірлік маңызы бар реакция болып табылатын ашу адамның тірі қалуы үшін қажетті реакция. Ашуды бақылауда ұстауда қиындық туындаған немесе ашу ұстама деңгейіне жеткен кезде ашу проблемаға айналады. Адамдардың өкінетін сөздер айтуына немесе әрекеттер жасауына себеп болатын бұл жағдай ұзақ мерзімде адамның өміріне айтарлықтай теріс әсер етуі мүмкін. Бақыланбайтын ашу физикалық және психикалық денсаулыққа теріс әсер ететін жағдай. Ол тез арада ауызша немесе физикалық зорлыққа айналатындықтан, ең алдымен адамның өзіне және айналасындағыларға зиян келтіруі мүмкін жағдай. Сондықтан ашу ұстамасына себеп болатын негізгі себептерді анықтау, осы себептерді талдау және ашуды басқаруға бағытталған жұмыстар жүргізу аса маңызды.

Ашу ұстамасы дегеніміз не? Неге пайда болады?

Ашу ұстамасы — адамның өмірінің кез келген кезеңінде болуы мүмкін қарқынды реакция жағдайы. Стресс, отбасылық мәселелер, қаржылық қиындықтар, жоқтау және қазіргі психологиялық жағдай сияқты көптеген факторлар ашуды қоздыруы мүмкін, және адамдарда ашу ұстамалары пайда болуы мүмкін. Ұстама кезінде адамдар физикалық, ауызша немесе екеуі бірдей қарқынды реакция көрсете бастайды. Кейбір адамдарда алкоголизм және депрессия салдарынан да ашу ұстамалары дамуы мүмкін. Ашудың өзі бұзылыс ретінде қарастырылмайды. Алайда ашу әртүрлі психикалық денсаулық жағдайларының нәтижесінде пайда болатын реакция болғандықтан, ашуға себеп болатын жағдайларды анықтау қажет.

Ашу ұстамаларына әртүрлі психологиялық жағдайлар себеп болуы мүмкін. Осы жағдайлардың ішінде алғашқысы — депрессия. Үздіксіз созылатын мұңаю сезімі, өмірге деген қызығушылықтың жоғалуы депрессия белгілерінің арасында орын алатыны сияқты, ашу да осы белгілердің бірі болып табылады. Депрессиядағы адамдардың ашу қарқыны мен оны білдіру тәсілі адамнан адамға қарай өзгереді. Кейбір адамдарда депрессия салдарынан ашу ұстамалары байқалуы мүмкін.

Обсессивті-компульсивті бұзылысы бар адамдарда да ашу ұстамалары дамуы мүмкін. Обсессивті-компульсивті бұзылыс (ОКБ) — мазасыздыққа әкелуі мүмкін бұзылыс. ОКБ-ға шалдыққан адамдарда қайта-қайта мазалайтын және осы құбылыстарға қарсы бірдеңе жасауға итермелейтін қалаусыз үрдістер пайда болады. Адамдар өз үрдістеріне сай әрекет ете алмаған жағдайда ашу белгісі көрінуі мүмкін. Обсессивті ойларды немесе компульсивті мінез-құлықты тоқтата алмаған кезде адамның басынан өткізген көңілсіздігі, немесе белгілі бір ритуалдарын орындай алмағанда адамдар ашулануы мүмкін.

Қатты алкоголь ішу салдарынан адамдардағы агрессия артуы мүмкін. Алкольді теріс пайдалану және алкоголизм нақты ойлау мен ақылға қонымды шешімдер қабылдау қабілетіне теріс әсер етеді. Бұл жағдайда адамдар үрдісті бақылауды жоғалтып, эмоцияларын басқаруда қиындық көруі және ашу ұстамасын бастан кешіруі мүмкін.

Балалық шақта ашу ұстамасын бастан кешірудің себебі, көбінесе, зейін тапшылығы гиперактивтілік бұзылысы (ЗТГБ) болуы мүмкін. Нейродаму бұзылысы болып табылатын зейін тапшылығы гиперактивтілік бұзылысы ерте балалық шақта ашу ұстамаларының пайда болуына әкелуі мүмкін.

Осы аталған себептерден бөлек, қарсы тұру (оппозициялық) бұзылысы, биполярлық бұзылыс, аралық жарылғыш бұзылыс сияқты себептерге байланысты да ашу ұстамалары дамуы мүмкін.

Ашу ұстамасы қалай емделеді?

Ашуды бақылауға алуды үйрену арқылы ашу ұстамалары емделуі мүмкін. Бұл жерде адамдарға когнитивтік-мінез-құлық терапиясы мен ашуды басқару бойынша оқыту алу ұсынылады. Жеке мінез-құлық терапиясы арқылы ойлау үлгілері мен сенімдер бағаланады. Бұл сенімдер мен ойларды өзгерту үшін әртүрлі терапиялық тәсілдер қолданылады. Психиатр жүргізетін бұл терапиялар барысында науқастың неғұрлым сау және оң ойларды қабылдауы мақсат етіледі. Ашуды басқару бойынша оқытуда ашуды бақылау, қарым-қатынас дағдылары, стрессті басқару және эмоционалдық сана сияқты тақырыптар бойынша нұсқаулық беріледі. Осылайша науқас сау қарым-қатынас дағдыларын дамыта отырып, ашуын басқаруды үйрене алады. Стрессті басқару әдістерін қолдану арқылы ашу ұстамаларының жиілігін азайтуға болады. Бұл әдістер аясында дене белсенділігі, медитация, йога және хоббимен айналысу сияқты іс-әрекеттерге жүгінуге болады. Кейбір жағдайларда ашу ұстамаларын бақылауға алғаннан кейін дәрі-дәрмекпен емдеу қолданылады. Психиатр науқастың жағдайын бағалағаннан кейін аталған емдеу әдістерімен қатар дәрі-дәрмекпен емдеуге де жүгінуі мүмкін.

Ашу ұстамасын қоздыратын факторлар қандай?

Ашу ұстамаларын қоздыратын факторлар адамнан адамға қарай өзгереді. Дегенмен қоздырғыш факторлар, әдетте, төмендегідей болады.

Стресс

Қарым-қатынас мәселелері

Әділетсіздікке ұшырау

Ұялу

Ренжу

Қорқу

Бақылауды жоғалту сезімі

Травмалар

Алкоголь мен есірткі қолдану

Ұйқы мәселелері

Ашу ұстамасын бастан кешірген адамдар қашан қолдау алуы керек?

Бастан кешірілген ашу ұстамаларының адамның өміріне теріс әсер етуі жағдайында қолдау алу ұсынылады. Ашу ұстамаларының жиі қайталануы және ұзаққа созылуы адамның күнделікті қызметіне айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Ашу ұстамаларының физикалық зорлыққа айналуы, адамның өзіне немесе басқаларға зиян келтіру бейімділігін көрсетуі жағдайында бұл мәселе кідіртусіз қолдау алынуы тиіс.

Бастан кешірілген ашу ұстамалары әлеуметтік қарым-қатынасқа теріс әсер етсе, бұл жағдай адамдарды жалғыздыққа итермелеуі мүмкін. Жалғыздықпен бірге бастан кешірілетін ашу ұстамаларының саны артуы мүмкін. Теріс барысты болдырмау үшін психологиялық қолдау алуға болады.

Емделмеген ашу ұстамасы нәтижесінде не болады?

Ашу ұстамаларын емдеусіз қалдырған жағдайда адамдар айналасынан оқшауланып, жалғыздыққа ұшырауы мүмкін, және бұл жағдай адамның одан да көп ашу ұстамасын бастан кешіруіне себеп болуы мүмкін. Адамдардың сыртқа білдірмеген жинақталған ашуына байланысты жүрек денсаулығында ауыр бұзылыстар орын алуы мүмкін. Ашу кезінде жүрек соғу жиілігінің артуы және жүрек ритмінің бұзылуы кейінгі кезеңдерде ауыр жүрек ауруларына себеп болып, адамның жүрек талмасын бастан кешіруіне әкелуі мүмкін.

Ашу ұстамалары физикалық ауруларға ғана емес, психикалық ауруларға да әкелуі мүмкін. Ашу шабуылдарына байланысты адамда депрессияның дамуы байқалуы мүмкін.

Ашу ұстамасын бастан кешірген адам физикалық әрекет көрсете бастаған жағдайда өзіне немесе айналасындағыларға зиян келтіруі мүмкін. Бұл жағдай қалаусыз ауыр мәселелерді туғызуы мүмкін болғандықтан, ашу ұстамалары міндетті түрде емделуі тиіс.

Адамдағы ашу (ашулану) ата-анадан берілетін генетикалық ауру ма?

Ашу немесе ашулану ата-анадан берілетін генетикалық ауру емес. Дегенмен, генетикалық жолмен берілетін кейбір психологиялық бұзылыстарға байланысты адамдар симптом ретінде ашулануы мүмкін. Ашу — күрделі эмоционалдық реакция. Бірнеше факторлардың бір жерге жиналуымен қоздырылып, адамдарда ашу ұстамасы дамуы мүмкін. Бұл факторлар арасында генетикалық факторлар, қоршаған орта әсерлері және жеке тәжірибелер орын алуы мүмкін.

Ашуға деген реакциялар қоршаған орта әсерлері мен балалық шақтағы оқу үрдістерімен қалыптасатын мінез-құлық болып табылады. Балалық шақта ашуға қатысты үлгі алу, отбасылық өзара әрекеттестіктегі жағымсыздықтар және жарақаттық тәжірибелердің нәтижесінде адамдар әртүрлі ашу реакцияларын көрсетуі мүмкін. Ашу мен ата-аналар арасында тікелей генетикалық байланыс бар деп есептелмесе де, баланың тәрбиелену тәсілі және ол тап болған мінез-құлық үлгілері ашулану кезінде көрінетін әрекеттер мен ашулану жиілігіне әсер етуі мүмкін.

Hisar Hospital Intercontinental арнайы денсаулық сақтау ұйымы ретінде басқа психиатриялық ауруханалармен салыстырғанда неғұрлым жекелендірілген, бутик сипаттағы қызмет көрсетеді. Барлық жас топтарындағы науқастардың ашу ұстамаларын жеңуіне және психологиялық денсаулығын жақсартуына бағытталған кәсіби көзқарас ұсынады.

Жиі қойылатын сұрақтар:

Ашу ұстамалары 1-ден 4 жасқа дейінгі балаларда жиі кездесетін жағдай. Баланың мектепке баруымен әдетте азаятын бұл жағдай баланың көңілі қалуы, назар аударуды қалауы, бір нәрсені қалауы, аштық немесе шаршау себебінен дамуы мүмкін. Ашу ұстамасы кезінде назарды басқа жаққа аударатын бір нәрсе болуы мүмкін. Терең дем алу және релаксация жаттығуларын жасауға болады. Досынан немесе отбасы мүшесінен эмоционалдық қолдау алуға болады. Стрессті азайту үшін жаттығу жасауға болады. Ашу ұстамаларына қарсы алдын ала жоспар жасау арқылы балама реакциялар мен стратегия әзірлеу бойынша жұмыс жүргізуге болады. Ашуды бастан өткізу үшін адамға жеке жоспарланған дәрі-дәрмекпен емдеу қолданылуы мүмкін. Алайда дәрі-дәрмекпен емдеу — соңғы шара ретінде қарастырылатын емдеу нұсқасы. Созылмалы ашу мәселесі бар адамдар үшін дәрі-дәрмекпен емдеу пайдалы болуы мүмкін. Дегенмен дәрі-дәрмекпен емдеумен бірге психологиялық қолдау да алынуы тиіс. Интеллект тапшылығы — танымдық және ойлау қабілеттеріндегі тұрақты бұзылыс ретінде анықталады. Ашу ұстамасы — эмоционалдық реакцияларды бақылай алмау жағдайы, ол интеллект тапшылығына әкелмейді. Ашу ұстамасы кезінде адамдар физикалық зиян көрсетуге бейім болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда адамдар өзіне зиян келтіруі мүмкін. Ашу ұстамаларынан толықтай арылу мүмкін. Психологиялық қолдау және қажет жағдайда дәрі-дәрмекпен емдеу арқылы ашу ұстамаларын емдеуге болады. Адамдар ашуды басқару дағдыларын дамытып, қоздырғыш факторларға қарсы сақтық шаралары қолданып және стрессті басқаруды қамтамасыз ету арқылы ашу ұстамаларынан арыла алады. Стресс ашу ұстамаларын қоздыруы мүмкін. Стресс ашу, ашуланшақтық және агрессия сияқты эмоционалдық реакциялардың дамуына себеп болуы мүмкін. Ұзаққа созылған ашу ұстамаларында әдетте ауруханаға жатқызу қажет болмайды. Ашу ұстамаларымен қатар қажетті психологиялық қолдау алу арқылы күнделікті өмірде оларға төтеп беруге болады. Алайда өзіне және басқаға зиян келтіруге бейім адамдарда жеке бағалаулардан кейін ауруханаға жатқызу қажет болуы мүмкін.