Мигрень әдетте басының бір жағында өте қатты, соғатын түрдегі ауырсынуға немесе тамыр соғуы сезіміне әкелетін бас ауруының түрі болып табылады. Мигрень ауруы бар адамдар үшін мигрень шабуылы қатты бас ауруынан әлдеқайда көп нәрсе болып табылады. Мигреньде бас ауруымен жиі жүрек айнуы, құсу, жарыққа және дыбысқа сезімталдық, көру және сөйлеу бұзылыстары қатар жүреді. Неврологиялық аурулардың қатарына жатқан мигрень себебінен күнделікті өмірлік белсенділік едәуір шектелуі және өмір сапасы төмендеуі мүмкін. Мигрень шабуылы сағаттарға немесе күндерге созылуы мүмкін. Бірнеше күн төсек тынығуын талап ететін немесе шұғыл медициналық мекемеге жүгінуді қажет ететін мигрень шабуылдарымен кездесу де мүмкін. Мигрень шабуылдарының алдын алу және шабуыл кезінде симптомдарды жеңілдету мақсатында дәрі-дәрмекпен емдеуді қоса алғанда, әртүрлі емдеу тәсілдері бар. Қалыпты емес және ұзаққа созылатын симптомдар болған жағдайда медициналық мекемеге жүгініп, маман дәрігердің толық тексерiсінен өту ұсынылады.

Мигрень дегеніміз не?

Бас ауруы бастапқы (біріншілік) және екіншілік (қайталама) бас ауруы болып екі санатқа бөлініп зерттеледі. Бастапқы бас ауруы кластерлі бас ауруы, кернеу түріндегі бас ауруы, үшкіл нервтің автономиялық сефалгиялары деген ішкі тақырыптарға бөлінуі мүмкін. Екіншілік бас ауруы әдетте қауіптірек және ескертетін жағдайлар болып табылады. Бас және мойын жарақаттарына байланысты бас ауруы немесе инфекциялармен байланысты бас ауруы екіншілік бас ауруына мысал болады. Мигрень бастапқы бас ауруларының қатарына жатады. Бастапқы бас ауруы басқа бір медициналық жағдайдан туындамайды және әдетте астарында жатқан мәселе болмайды. Екіншілік бас ауруы болса қан кету, инфекция, ісік сияқты астарында жатқан әртүрлі мәселелердің салдары болып табылады. Мигрень және басқа да бастапқы бас аурулары клиникалық тұрғыдан диагноз қойылуы мүмкін. Клиникалық диагноз дегеніміз нақты бір қан тесті немесе бейнелеу әдісі қажет емес дегенді білдіреді.

Мигрень — әртүрлі симптомдарға әкелуі мүмкін және кеңінен таралған неврологиялық аурулардың бірі. Әйелдерде бұл ауру ер адамдарға қарағанда жиірек кездесу ықтималдығы жоғары. Мигрень қоғам арасында жұмыс қабілетінің елеулі жоғалуының себебі болып табылады және өмір сапасына айтарлықтай әсер етеді.

Мигрень шабуылында басының бір жағындағы соғатын және өте қатты бас ауруына қосымша бірқатар белгілер байқалуы мүмкін. Мигрень жағдайларының бір бөлігінде бас ауруы пайда болғанға дейін немесе бас ауруымен бірге әртүрлі ескертетін симптомдар байқалуы мүмкін. Жарық жыпылықтауы, көру аймағындағы қара нүктелер, көру өрісінің тарылуы, уақытша көру жоғалуы сияқты көрнекі ауытқулар, беттің бір бөлігінде, қол немесе аяқтарда мелшиу, сезім жоғалуы, сөйлеу бұзылысы, қалыптан тыс иістерді сезіну сияқты бірқатар бұзылыстар аура деп аталады және мигреньнің ескерту симптомдарының қатарына жатады. Физикалық белсенділік, жарық, шу немесе кейде әлсіз дыбыс пен иіс мигрень симптомдарын одан сайын нашарлатуы мүмкін.

Мигреньді диагностикалаудағы маңызды белгілердің бірі — бас ауруының төрт сағаттан ұзақ және үш күннен қысқа созылуы және қайталанатын шабуылдар түрінде болуы. Ересектерде болғаны сияқты балаларда да кездесе алатын мигрень төрт фазадан тұратын бас ауруының түрі болып табылады. Мигрень науқастарының көпшілігі бас ауруы пайда болғанға дейін симптомдар көрсетеді. Дегенмен әрбір мигрень науқасы барлық кезеңдерден өтпеуі мүмкін.

Мигрень кезеңдері мен белгілері қандай?

Мигрень фазалары немесе кезеңдері мигрень продромы, мигрень аурасы, бас ауруы фазасы және мигрень постдромы деген төрт кезеңде бағаланады.

Мигрень продромы

Продром кезеңі науқастардың басым көпшілігінде байқалады. Әдетте бас ауруынан бір немесе екі күн бұрын байқалады. Әр мигрень шабуылында байқалмауы мүмкін. Бас ауруына дейінгі немесе болжау фазасы деп те аталуы мүмкін. Созылу, эйфория (қарқынды рахат және толықтық күйі), депрессия, ашуланшақтық, тағам аңсау, шайнау, іш қату және мойынның қатаюы бұл кезеңде байқалуы мүмкін негізгі белгілердің қатарына жатады.

Мигрень аурасы

Науқастардың жартысынан азында байқалатын, бес минуттан бір сағатқа дейін созылуы мүмкін уақытша неврологиялық күйлер ретінде белгілі. Аура әдетте мигрень бас ауруының келетініне ескерту беретін белгі-симптомдар ретінде анықталуы мүмкін сезімдік, физикалық және сөйлеумен байланысты белгілер болып табылады. Мигрень науқастарының көпшілігінде аура байқалмайды, ал кейбір жағдайларда аурамен бір мезгілде бас ауруы байқалады. Аура байқалатын адамдарда белгілер жиі дұрыс бағаланбайды. Ұстамамен, инсультпен сияқты жағдайлармен шатастырылуы мүмкін. Аура белгілері жеңілдетілуі немесе алдын алынуы мүмкін. Негізгі симптомдарды төмендегідей қорытындылауға болады.

Жарқыраған немесе жыпылықтайтын нүктелер, көру өрісі шетінде зигзагтар, жарық жыпылықтауы

Көру өрісінің жоғалуы, уақытша көру жоғалуы және соқыр дақтар

Теріде құрысу және мелшию

Сөйлеудегі ерекшелік және бұзылыс

Құлақ шуылы (тиннитус)

Дәм және иіс сезімінің өзгеруі

Бас ауруы фазасы

Емделмеген мигрень шабуылдары әдетте төрт сағаттан жетпіс екі сағатқа дейін созылады. Мигрень шабуылдарының қаншалықты жиі пайда болатыны және қанша уақыт созылатыны адамдар арасында әртүрлі болады. Мигрень шабуылдары кейбір кезеңдерде жиірек немесе айына бірнеше рет байқалуы мүмкін. Мигрень шабуылы кезінде байқалатын симптомдар негізінен төмендегідей.

Әдетте басының бір жағында соғатын немесе тамыр соғатындай ауырсыну

Жарыққа (фотофобия), дыбысқа (фонофобия), иіске және жанасуға сезімталдық

Жүрек айну және құсу

Әдетте ауырсыну тудырмайтын тітіркендіргіштердің мазалауы (аллодиния)

Мигрень постдромы

Мигрень шабуылынан кейінгі кезеңде шамамен бір күндей әлсіреу, шаршау, ойның шатасуы, абдырау немесе эйфориялық күй байқалуы мүмкін. Бастың кенет қозғалуымен ауырсыну аймағында қайталанатын ауырсыну да постдром белгілерінің арасында болуы мүмкін.

Мигрень себептері қандай?

Мигреньнің себептері толық анықталмаған. Мигрень себептерінің арасында генетикалық және қоршаған ортаның түрлі факторлары рөл атқаруы мүмкін. Ми сабағында пайда болатын өзгерістер және осы өзгерістердің ауырсыну өткізу жолының маңызды бөлігі болып табылатын үшкіл нервке әсер етуі арқылы мигрень ауырсынуы пайда болуы мүмкін. Жүйке жүйесіндегі ауырсынуды бақылауда және реттеуде маңызды рөл атқаратын серотонин молекуласы бастап миндағы химиялық заттардың деңгейі де бас ауруына әсер етуі мүмкін. Мигрень ауырсынуында рөл атқаратын және зерттеу нысаны болып қала беретін тағы бір химиялық молекула — кальцитонин гені байланысты пептид (CGRP) нейротрансмиттері деп белгілі.

Мигрень тетіктері (триггерлері) мигрень науқастарының көпшілігінде үлкен маңызға ие және емдеудегі сәттілік мүмкіндігін арттыратын ең маңызды фактор — тетіктерден аулақ болу деп белгілі. Мигрень тетіктері адамдарға қарай өзгеріп отырады және жиі кездесетін тетіктер төмендегідей қорытындылануы мүмкін.

Әйелдердегі гормоналдық өзгерістер, етеккір кезеңдері

Алкоголь ішу

Кофеинді көп тұтыну

Темекі шегу

Стресс

Аштық

Шу

Жарқыраған және жыпылықтайтын жарықтар

Өткір иістер

Тым көп ұйықтау

Ұйқысыздық

Ауа райының өзгеруі

Кейбір дәрілер

Кейбір тағамдар

Мигрень тетіктерінен аулақ болу, ұйқысыздық, аштық, темекі мен алкоголь тұтыну сияқты өзгертуге болатын қауіп факторларынан сақталу мигрень шабуылдарының жиілігін алдын алумен қатар науқастардың өмір сапасын жақсарту үшін ең маңызды факторлардың қатарына жатады.

Мигреньді диагностикалау қалай жүргізіледі?

Мигрень және басқа бастапқы бас ауруларының диагнозы клиникалық түрде қойылады. Мигреньге диагноз қоюға мүмкіндік беретін арнайы диагностикалық тест, қан немесе зәр талдауы, бейнелеу әдісі жоқ. Науқастардың симптомдары мен аурудың сипаттамасына сәйкес бас ауруының түрі анықталуы мүмкін. Мигрень бас ауруымен байланысты жарқылдау немесе толық көру жоғалуын қамтитын бір көзде көру бұзылысы шабуылдары ретинальды мигрень диагнозына жақындатса, ал қозғалыс әлсіздігін қамтитын мигрень аурасы, толық қайтымды қозғалыс әлсіздігі гемиплегиялық мигрень диагнозына жақындатуы мүмкін. Бас ауруының үш айдан ұзақ уақыт бойы болуы, айына он бес немесе одан да көп күнде байқалуы және ең аз дегенде сегізінде мигрень бас ауруының белгілері болуы созылмалы мигрень анықтамасына жатады және мұндай науқастарда дәрі-дәрмектің артық қолданылуы міндетті түрде сұралады.

Мигрень емі қалай жүргізіледі?

Мигрень емі негізгі тетік факторларды сұрастыруды, бас ауруы күнделігін жүргізуді, шабуылды емдеуді және профилактикалық (алдын алушы) емдеу тәсілдерін қамтиды.

Дәрілік ем дегеніміз не?

Мигрень емінің мақсаты симптомдардың алдын алу, олардың ауырлығын азайту және келесі шабуылдардың алдын алу болып табылады. Мигреньді емдеу үшін дәрі жасау бойынша зерттеулер жалғасуда. Мигрень емінде таңдалатын дәрілер негізінен екі топ бойынша қорытындылануы мүмкін. Бірінші топ дәрілер — ауырсынуды басатын дәрілер, олар мигрень шабуылдары кезінде ауырсынуды басу және симптомдарды тоқтату мақсатында таңдалады. Профилактикалық (алдын алушы) дәрілер болса мигрень шабуылдарының ауырлығы мен жиілігін азайту мақсатында дәрігердің нұсқауымен, тұрақты түрде қабылданады. Мигрень профилактикалық дәрілік емінде антидепрессанттардың, бета-блокаторлардың және антиэпилептикалық дәрілердің орны бар. Емдеу тәсілдері мигреньнің ауырлығына, симптомдардың жиілігіне және күнделікті өмірге әсер ету дәрежесіне, науқастың күтулері мен қажеттіліктеріне қарай өзгеріп отырады. Маман дәрігер мен тәжірибелі медициналық топы бар медициналық мекемеден қолдау алу дұрыс және тиімді емдеу жоспарын құру үшін өте маңызды.

Ботокс емі дегеніміз не?

Мигреньді алдын алу емдері қатарына жататын ботокс емінде ботулин токсині қолданылады. Эпизодтық (белгілі бір аралықпен байқалатын) мигрень шабуылдарын емдеуде орны жоқ, созылмалы мигрень емі үшін таңдалуы мүмкін. Алты ай бойы басқа профилактикалық дәрілерге жауап бермеу және дәрі-дәрмекті артық қолданудан туындаған бас ауруының болмауы ботокс емі үшін қойылатын шарттардың қатарына жатады.

Мигрень вакцинасы дегеніміз не?

Мигрень ауырсынуының пайда болуында маңызды рөл атқаратыны белгілі CGRP — миында кездесетін нейротрансмиттер. Бұл заттың рецепторларын бұғаттау және CGRP тежелуі арқылы мигрень шабуылдарының азайғаны кейбір зерттеулерде анықталған. CGRP рецепторына қарсы моноклоналды антиденелер FDA мақұлдаған, бірақ күнделікті практикада жиі таңдалмайды. Мигрень вакцинасы ретінде белгілі осы моноклоналды антидене арқылы аурасы бар және аурасыз мигрень, созылмалы мигрень, дәрі-дәрмекті артық қолданудан туындаған бас ауруы (рибаунд бас ауруы), кластерлі бас ауруы сияқты әртүрлі неврологиялық аурулардың емі мүмкін болуы мүмкін. Айына төрт немесе одан да көп мигрень шабуылы байқалатын адамдарда таңдалуы мүмкін емдеу тәсілі болып табылады.

Нөралтерапия дегеніміз не?

Нөралтерапия — жергілікті анестетикалық дәрілермен жасалатын инъекцияларды қамтитын емдеу тәсілі. Көмекші ем ретінде дәрілік терапиямен бірге немесе жеке қолданылуы мүмкін. Сәттілік көрсеткіші өте жоғары және балалар мен қарттарды қоса алғанда, барлық науқастарда таңдалуы мүмкін. Төмен дозалы жергілікті анестетикті қамтиды және ауырсынуы бар процедура емес. Адамдардың өмір салты және емге берген жауабы маңызды. Жеке адамға арналған емдеу жоспарын құру емнің сәттілік мүмкіндігін арттыратын факторлардың бірі болып табылады.

Мигрень шабуылдарынан сақтану үшін немелерге назар аудару керек?

Мигрень тетіктерінен аулақ болу, стресстен алыс болу және стрессті басқаруды үйрену, қажет жағдайда психологиялық қолдау мен терапиялардан пайдалану, теңдестірілген және тұрақты тамақтану, жеткілікті сұйықтық тұтыну, темекі мен алкогольден алыс болу және күнделікті өмірге тұрақты әрі орташа жаттығуларды қосу мигрень шабуылдарынан сақтану үшін алынатын тиімді шаралардың қатарына жатады. Тетіктер жойылмай, дәрі немесе басқа емдеу тәсілдерімен нәтижеге жету мүмкін емес. Иіс мигрень тетіктерінің қатарына жатады және науқастардың көпшілігінде иіспен ауырсынудың туындауы немесе мигрень шабуылы алдындағы аура фазасында иіске байланысты симптомдардың байқалуы мүмкін. Майлы тағамдар, шикі пияз және сарымsaқ, шай, кофе, кола, алкоголь, шоколад, суық тағамдар, ашытылған тағамдар, жаңғақ, тары жаңғақ, ескі ірімшік, сүт, салями, шұжық, апельсин, лимон және ваниль сияқты кең ауқымды тағам мен сусын мигрень тетіктерінің қатарында болуы мүмкін. Ыстық компресс, суық компресс, бас айналасына қысым жасау, шайнаудан және тамақ ішіп-ішуден тыйылу, қараңғы және тыныш ортада демалу, кофеин тұтыну, массаж, душ қабылдау, релаксация жаттығулары және тыныс алу терапиялары сияқты әртүрлі тәсілдер мигрень шабуылы кезінде тиімді болуы мүмкін. Мигрень — отбасылық анамнезі бар ауру. Отбасында мигрень анамнезі бар адамдарда мигреньнің пайда болу ықтималдығы өте жоғары. Бірінші дәрежелі туыстарда мигреньнің болуы бұл көрсеткішті одан әрі арттырады. Ауыр көтеру, күрек жүргізу, жүгіру, теннис, жүзу және футбол сияқты күшті және шаршататын кейбір жаттығулар мигрень ауырсынуын тудыруы мүмкін. Дегенмен, мүлде тыйым салынған спорт түрі жоқ. Спорт алдындағы мұқият жылыну және спорттан кейінгі салқындау қимылдары, жеткілікті сұйықтық тұтыну, дұрыс тамақтану, кенет қозғалыстардан аулақ болу, ауа райына сай киіну сияқты шаралар мигрень шабуылының қаупін азайтуы мүмкін.

Мигрень ауырсынулары өте қатты және бұзғыш болуы мүмкін. Жұмысқа, мектепке баруды, тіпті тамақ ішу сияқты күнделікті әдеттегі әрекеттерді орындауды мүмкін емес етуі мүмкін. Мигрень шабуылдарының алдын алудың, симптомдарды жеңілдетудің кейбір жолдары және әртүрлі емдеу тәсілдері бар. Мигреньнің өмір сапасын төмендетуінің алдын алу және қатты ауырсыну бастап мигрень симптомдарынан құтылу үшін өз саласының маманы және тәжірибелі медициналық мекемеге жүгініп, жеке және тиімді емдеу мен бақылау жоспарын жасау өте маңызды.