Қызылша дегеніміз не? Белгілері, себептері, жұғу жолдары және емдеу

Қызылша

Қызылша – бұл жоғары температура және жөтел сияқты симптомдармен қатар теріде айқын бөртпелер болатын адамзат тарихындағы ең жұқпалы вирустық инфекциялық аурулардың бірі. Қызылша вирусы жөтел немесе түшкіру арқылы айналаға таралатын тамшыларды жұту немесе ластанған беттерге тию арқылы оңай жұғуы мүмкін. Қазіргі уақытта ҚЖҚ вакцинасы ретінде де белгілі қызылша, паротит және қызылша тәрізді жұқпалы ауруларға қарсы вакцина – қызылша инфекциясының алдын алудың ең тиімді жолы. Әсіресе 5 жасқа толмаған балаларда қызылша инфекциясы ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Сондықтан ауру пайда болмай тұрып қажетті сақтық шараларын қолданған жөн.

Қызылша дегеніміз не?

Қызылша, басқаша айтқанда рубеола – Paramyxoviridae тұқымдасының Morbillivirus туыстығына жататын қабықты, бір тізбекті РНҚ вирусы тудыратын өте жұқпалы инфекциялық ауру. Алғашқы кезде тудыратын бөртпелеріне байланысты шешек ауруымен шатастырылса, 9 ғасырда дәрігер Зәкәрия әр-Разидің сипаттауымен шешек ауруынан бөлек инфекция ретінде қабылданды.

Ауру инфекция жұқтырған адамның жөтелгенде, түшкіргенде және сөйлескенде айналаға тарататын тамшылары арқылы оңай жұғуы мүмкін. Аурудың ерте кезеңінде жоғары температура, құрғақ жөтел, мұрынның ағуы, көздің қызаруы және ауыз ішінде жаралар байқалуы мүмкін. Бұл белгілерден кейін беттен басталып, уақыт өте келе бүкіл денеге таралатын қызыл, қоңыр, күлгін түсті қызылша бөртпелері ретінде белгілі тері зақымданулары дамиды.

Қызылшаны бақылауға алу 1963 жылы Эдмонстон штаммынан алынған алғашқы тірі әлсіретілген вакцинаның қолданысқа берілуімен басталады. Вакцинацияға дейінгі кезеңге көз жүгіртсек, адамзат әр 2 мен 5 жыл сайын қызылша індетімен бетпе-бет келгенін көруге болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы вакцинация бағдарламаларын кеңейту арқылы 2000-2023 жылдар аралығында бүкіл әлем бойынша 60 миллионнан астам өлімнің алды алынғанын болжайды.

Қазіргі уақытта жалған ақпараттар салдарынан вакцинаға қарсы пікірлердің таралуы немесе кейбір елдерде вакцинаның қолжетімділігі шектеулі болуына байланысты қызылша ауруы қайтадан өсу үрдісіне ие. Қызылша нәрестелерде және иммундық жүйесі әлсіз адамдарда ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы дайындаған есептерде тек 2019 жылдың өзінде 207 000-нан астам қызылшаға байланысты өлім жағдайы орын алғаны көрінеді.

Қызылшаның белгілері қандай?

Қызылша вирусына ұшырағаннан кейін белгілер бірден пайда болмауы мүмкін. Зерттеулерге сәйкес қызылшаның жасырын (инкубациялық) кезеңі 10 мен 14 күн аралығында өзгеріп тұрады. Қызылша – тыныс алу жолдары мен теріні зақымдайтын инфекциялық ауру. Ауру алғашқы сатыда жоғары температура, жөтел, мұрын ағу сияқты тұмау симптомдарына ұқсас белгілермен көрінеді. Вакцинаның екі дозасы алған адамдардың ауруға шалдығуы өте екіталай, тіпті инфекция жұқтырған күннің өзінде қызылша белгілері жеңіл түрде өтуі мүмкін. Дегенмен вакцина алмаған адамдарда, әсіресе балалар мен нәрестелерде қызылша ауыр симптомдарға әкелуі мүмкін.

Тұмауға ұқсас симптомдар байқалатын кезеңде әдетте иммундық жүйе әлсірейді. Бұл кезеңде ауыз ішінде ақ түсті зақымданулар дамуы мүмкін. Қызылша ауруының тән ерекшеліктерінің бірі – ауыз ішінде пайда болатын осы зақымданулар. Зақымданулардан кейінгі күндері бас аймағынан басталып бүкіл денеге таралатын, жазық және көтеріңкі пішінде болуы мүмкін қызылша бөртпесі басталады. Қызылшаның алғашқы көрінісі аққұба адамдарда көбінесе қызғылт, қараторы теріге ие адамдарда күлгін немесе қоңыр реңкте болады. Бөртпелер пайда болғаннан кейін кейбір науқастарда температура бұрынғыдан да күшейе түсуі мүмкін.

Негізгі қызылша белгілері мыналар:

Көбінесе 38,5°C және одан жоғары болатын жоғары температура,

Құрғақ жөтел,

Тамақ ауруы,

Мұрынның ағуы,

Көздің қызаруы,

Ауыз ішіндегі ақ дақтар,

Бас аймағынан басталып денеге таралатын, көбінесе қышынбайтын бөртпе,

Бас ауруы,

Бұлшықет пен буын ауруы,

Іш өту, іштің ауруы, құсу сияқты ас қорыту жүйесінің мәселелері.

Нәрестелердегі қызылша белгілері қатарына жоғарыда аталғандармен қоса тәбеттің болмауы, мазасыздық сияқты симптомдар да жатады. Қызылша көбінесе нәрестелер мен балаларда кездеседі деп ойлағанымен, әсіресе вакцина алмаған ересектерде қызылша ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Сондықтан бұрын вакцина алмаған ересектердің қызылша белгілерін көрсеткен адаммен байланыста болғаннан кейін уақыт жоғалтпастан білікті дәрігерге кеңес алуы маңызды.

Қызылша неліктен пайда болады?

Қызылша – Paramyxoviridae тұқымдасына жататын Morbillivirus туыстығынан шыққан, қабықты, бір тізбекті, теріс полярлы РНҚ вирусы болып табылатын қызылша вирусы тудыратын жұқпалы вирустық инфекциялық ауру. Қызылша вирусы әсіресе инфекция жұқтырған адамдардың жөтелгенде, түшкіргенде немесе сөйлескенде ауаға тарататын тамшыларын жұту арқылы жұғады. Ауаға тараған тамшылар сағаттар бойы ауызда ілініп тұруы мүмкін. Сонымен қатар ластанған беттерден де вирус жұғу қаупі бар.

Зерттеулер қызылша вирусының беттерде 2 сағатқа дейін тірі қала алатынын көрсетеді.

Сау адамдардың айналадағы тамшыларды жұтуы немесе вирус жұққан бетке тигеннен кейін ауызға, мұрынға немесе көзге қол тигізуі арқылы қызылша ауруы оңай жұғуы мүмкін. Зерттеулер қызылшаға қарсы иммунитеті жоқ адамдардың 90%-ға жуығы инфекция жұқтырған біреумен бір ортада болғаннан кейін ауруға шалдығатынын көрсетеді. Халық арасында жиі шатастырылатын қызылша мен қызылша тәрізді жұқпалы аурудың (қызылшашық) айырмашылығы да осы жерде көрінеді. Қызылша сияқты бұл да жұқпалы инфекциялық ауру болғанымен, қызылшашық қызылша сияқты жұқпалы емес.

Қызылша қалай анықталады (диагноз қойылады)?

Қызылшаға диагноз қою барысында мамандар алдымен науқастың симптомдарын егжей-тегжейлі бағалайды. Жоғары температура, жөтел, мұрын ағу, көздің қызаруы және әсіресе бет аймағынан басталып бүкіл денеге таралатын бөртпе – қызылшаның негізгі белгілері. Сондай-ақ жоғары температура мен жөтелге ауыз ішінде пайда болатын ақ дақтардың қосылуы мамандарда қызылшаға деген күдікті күшейтеді. Дегенмен физикалық тексеру нақты диагноз үшін жалғыз өзі жеткіліксіз болуы мүмкін. Денсаулық сақтау органдары нақты диагноз үшін түрлі қызылша тесті әдістерін қолдануға кеңес береді.

Қызылшаға диагноз қою процесінде негізгі қолданылатын әдістердің бірі – серологиялық тесттер. Қызылша бөртпесі байқалғаннан кейін сарысу үлгісінен IgM антиденелерін анықтау ағымдағы немесе жақында өткерілген қызылша ауруын көрсетуі мүмкін. Алайда серологиялық тест бастапқыда жалған теріс нәтиже беруі мүмкін. Теріс нәтижеге қарамастан симптомдар жалғасса, 3-10 күн ішінде тестті қайталау қажет болуы мүмкін. Серологиялық тесттерден басқа қызылша диагнозында қолданылатын тағы бір әдіс – молекулалық диагностика әдісі болып табылатын RT-PCR тесті. RT-PCR әдісі, яғни нақты уақыттағы ПТР тесті, тамақтан немесе мұрыннан алынған жағынды үлгісінде қызылша РНҚ-сын анықтай алады.

Қызылша қалай емделеді?

Қазіргі уақытта қызылшаны емдеу үшін тиімді екендігі белгілі арнайы дәрі жоқ. Сондықтан бастысы – қызылша әлі жұқпай тұрып алдын алу шараларын қолдану. Қызылша белгілері орта есеппен 3 апта ішінде өздігінен өтіп кетуі мүмкін. Бұл процесте мамандар симптомдарды бақылауға көмектесетін кейбір әдістерді пайдалана алады. Мысалы, кейбір зерттеулер вирусты жұқтырғаннан кейін 72 сағат ішінде қызылша вакцинасын салу немесе 6 күн ішінде иммуноглобулин деп аталатын ақуызды тағайындау симптомдарды жеңілдетуі мүмкін екенін көрсетеді.

Нәрестелер, балалар және қандай да бір себептермен иммундық жүйесі әлсіреген адамдарда қызылша өкпе қабынуы (пневмония), көру қабілетін жоғалту сияқты ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Мамандар көру қабілетін жоғалту сияқты ауыр асқынулардың пайда болу қаупін азайту және иммундық жүйені қолдау мақсатында кейбір жағдайларда А дәруменін қосымша қолдана алады. Дегенмен А дәрумені уытты әсер етуі мүмкін болғандықтан, дәрігер тағайындамай тұрып қолданбау маңызды.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қызылша инфекция жұқтырған адамның түшкіруі, жөтелуі немесе сөйлесуі кезінде айналаға тарататын тамшыларын жұту арқылы оңай жұғуы мүмкін. Сондай-ақ қызылша ауруын тудыратын вирус жансыз беттерде 2 сағатқа дейін тірі қала алады. Сондықтан вируспен ластанған беттерге тигеннен кейін қолды көп сумен және сабынмен жумай тұрып бетке қол тигізу де аурудың жұғуына әкелуі мүмкін. Қызылша вакцинаның қолжетімділігі шектеулі болуы, вакцинаға қарсылық сияқты себептермен мүлдем вакцина алмаған немесе толық емес доза алған адамдарда жиі кездеседі. Әсіресе 5 жасқа толмаған балалар, жүкті әйелдер және иммундық жүйесі әлсірегендердің қызылшаға шалдығу қаупі жоғары. Қызылша вакцинасы ҚЖҚ (Қызылша-Қызылшашық-Паротит) вакцинасы түрінде қолданылады. Бұл вакцина балаларға алғашқы дозасы 12-ші айда, екінші дозасы 48-ші айда болып екі доза түрінде жасалады. Сонымен қатар бұрын қызылша вакцинасын алмаған немесе алғанын еске түсіре алмайтын ересектерге де қызылша вакцинасын салу маңызды. Қызылша вакцинасы тірі вакцина болғандықтан жүктілік кезінде жасау ұсынылмайды. Дегенмен вакцина алмаған жүкті әйелдерге де босанғаннан кейін бірден вакцина жасау маңызды. Өкпе қабынуы, көру қабілетін жоғалту сияқты кез келген асқынулар байқалмаса, қызылша әдетте 10-14 күн ішінде өздігінен өтеді. Қызылша бөртпесі теріде қызыл, күлгін немесе қоңырқай дақтар мен бөртпелер түрінде пайда болады. Бөртпе көбінесе бет аймағынан басталып, кеудеге, содан кейін қолдар мен аяқтарға таралады. Қызылша ауруы қауіпті топтағы адамдарда ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Бұл асқынулар қатарына құлақ қабынуы, қатты іш өту, оған байланысты сусыздану (дегидратация), бронхит, ларингит және өкпе қабынуы бірінші орындарда тұрады. Қаттырақ жағдайларда көру қабілетін жоғалту, ми қабынуы, сирек кездесетін болса да өлімге әкелетін жүйке жүйесі ауруы болып табылатын подострый склерозирующий панэнцефалит сияқты ауыр асқынулар байқалуы мүмкін. Қызылша инфекциясы бір рет жұқтырылғаннан кейін көбінесе өмір бойы иммунитет береді. Вакцина арқылы алынған иммунитет те ұзақ мерзімді болады. Алайда кейбір жағдайларда жеткіліксіз иммундық жауапқа байланысты инфекция қайталануы мүмкін. Мұндай жағдайларда қажет болса қосымша доза қолданылуы мүмкін. Қызылша өте жұқпалы вирустық инфекциялық ауру болғандықтан, науқас адамдардың өзін оқшаулауы маңызды. Мамандар қызылша бөртпесі кеткеннен кейін де 4 күн бойы әлеуметтік ортадан аулақ болуға кеңес береді. Бұл процесте көп сұйықтық ішу, дәрігерлер температура сияқты симптомдарды бақылауға алу үшін тағайындаған дәрілерді жүйелі түрде қолдану, теңдестірілген және салауатты тамақтану және демалу маңызды. Қызылшаның жеңіл белгілерін көп су ішу, тынығу, салауатты тамақтану сияқты әдістермен үйде жеңіп шығуға болады. Жылы душ қабылдау немесе ауа ылғалдандырғышты пайдалану жөтел сияқты симптомдарды жеңілдетуге көмектеседі. Қызылша күдігі бар балалар үшін алдымен балалар денсаулығы және аурулары маманына жүгінуге болады. Балалар аурулары мамандары қажет болған жағдайда науқасты инфекциялық аурулар бөліміне жібере алады.

Қызылша сияқты жұқпалы аурулардың ерте диагностикасы мен дұрыс басқарылуы, әсіресе балалар мен қауіпті топтағы адамдар үшін өмірлік маңызға ие.

Hisar Hospital Intercontinental клиникасында балалар денсаулығы және аурулары мен инфекциялық аурулар мамандарымыз заманауи медициналық тәсілдерге сәйкес диагноз қою, емдеу және вакцинация процестерін қауіпсіз жүргізуде.

Егер сізде қызылша белгілері байқалса немесе вакцинация жағдайы туралы ақпарат алғыңыз келсе, білікті дәрігерлерімізге жазылып, егжей-тегжейлі тексерістен өте аласыз.

Денсаулығыңыз үшін Hisar Hospital сенімділігімен қасыңыздамыз.