Гемограмма (Жалпы қан анализі) дегеніміз не? Қалыпты көрсеткіштер, төмендеуі және жоғарылауы

Жалпы қан анализі деп те аталатын гемограмма – қандағы жасушалардың санын, көлемін және қан көлеміндегі үлесін бағалауға көмектесетін негізгі зертханалық тест. Жалпы қан анализі әдетте жоспарлы тексерудің бір бөлігі болып табылады. Науқастан қан үлгісін алу арқылы жасалатын гемограмма тестінде нәтижелер қалыптан тыс болса, мамандар қосымша тексерулер арқылы қан аурулары, инфекциялық аурулар сияқты денсаулық мәселелерін зерттей алады.

Гемограмма дегеніміз не?

Гемограмма, яғни жалпы қан анализі – қызыл қан жасушалары, ақ қан жасушалары, тромбоциттер сияқты қанның негізгі компоненттері зерттелетін зертханалық тест. Қан жасушаларының санын, көлемін және таралуын зерттеуге көмектесетін бұл тест жалпы денсаулық жағдайын бағалауда, анемия сияқты денсаулық мәселелерін диагностикалауда немесе емге берілген жауапты бақылауда маңызды рөл атқарады.

Мамандар жалпы қан анализін тағайындауы мүмкін негізгі жағдайлар мыналар:

Жоспарлы тексеру кезінде жалпы денсаулықты бағалау,

Жоғары дене қызуы, еріксіз салмақ жоғалту, түнде терлеу, себепсіз көгеру, қан кету немесе шаршау сияқты симптомдардың болуы,

Қатерлі ісік, бүйрек аурулары сияқты денсаулық мәселелерін бақылау,

Жүктілік кезінде болашақ ананың жалпы денсаулық жағдайын тексеру.

Сонымен қатар, мамандар кейбір ауруларда емге берілген жауапты бағалау мақсатында да гемограмма тестіне жүгінуі мүмкін.

Гемограммада сұралатын көрсеткіштер қандай?

Жалпы қан анализі арқылы тексерілетін негізгі гемограмма көрсеткіштері төмендегідей:

Ақ қан жасушаларының саны (WBC): Ақ қан жасушалары – иммундық жүйенің негізгі жасушалары. WBC көрсеткішінің төмендеуі немесе жоғарылауы инфекциялық аурулар, аутоиммундық аурулар сияқты денсаулық мәселелерін көрсетуі мүмкін.

Қызыл қан жасушаларының саны (RBC): Эритроциттер деп те аталатын қызыл қан жасушалары өкпеден ағзадағы барлық тіндер мен мүшелерге оттегіге бай қанды тасымалдауға жауапты жасушалар. Гемограммадағы RBC көрсеткіші қанның белгілі бір мөлшеріндегі (әдетте микролитрдегі) қызыл қан жасушаларының санын көрсетеді. RBC саны қанның оттегі тасымалдау қабілеті туралы ақпарат бере алады. Әсіресе анемия, яғни қан аздық сияқты денсаулық мәселелерін диагностикалау, емдеу және бақылауда RBC санын анықтау маңызды.

Гемоглобин (HGB): Гемоглобин – қызыл қан жасушаларында болатын, тіндер мен мүшелерге оттегіні тасымалдауды қамтамасыз ететін ақуыз. Гемоглобин деңгейінің төмендігі анемия сияқты денсаулық мәселесін көрсетуі мүмкін. Ал гемоглобин деңгейінің жоғары болуы ұю сияқты денсаулық мәселелерінің қаупін арттыруы мүмкін.

Гематокрит (HCT): Гематокрит қандағы қызыл қан жасушалары көлемінің жалпы қан көлеміне қатынасын көрсетеді. Гемограммадағы HCT көрсеткішінің жоғары болуы полицитемия вера сияқты қан ауруынан, ал HCT төмендігі анемия, гемолитикалық анемия сияқты денсаулық мәселесінен туындауы мүмкін.

Орташа эритроцит көлемі (MCV): Қызыл қан жасушаларының орташа көлемін бағалауға көмектеседі. Гемограммадағы MCV көрсеткіші жеке өзі ауруды диагностикалау үшін жеткіліксіз болса да, басқа нәтижелермен бірге бағаланғанда эритроциттердің жағдайы туралы түсінік бере алады.

Орташа эритроциттік гемоглобин (MCH): MCH әрбір қызыл қан жасушасындағы орташа гемоглобин мөлшерін анықтауға көмектеседі. Референттік мәндерден төмен шыққан нәтиже анемия сияқты денсаулық мәселесін көрсетуі мүмкін. MCH деңгейінің жоғары болуы ұзақ уақыт алкоголь қолдану, қалқанша безі аурулары сияқты көптеген әртүрлі себептермен пайда болуы мүмкін.

Орташа эритроциттік гемоглобин концентрациясы (MCHC): Қызыл қан жасушаларының белгілі бір мөлшеріндегі орташа гемоглобин мөлшерін өлшеуге көмектеседі.

Эритроциттердің таралу ені (RDW): «Red cell distribution width» сөзінің қысқартылуы болып табылатын RDW эритроциттердің көлемі мен пішіні бойынша қаншалықты әртүрлі екенін көрсетеді. Қызыл қан жасушаларының бір-бірінен өте әртүрлі көлемде болуы қан аздық сияқты денсаулық мәселесінің көрсеткіші болуы мүмкін.

Қызыл қан жасушалары көлемінің ауытқуы (RDW-SD): Қызыл қан жасушалары көлемінің өзгермелілігін түсінуге көмектеседі.

Тромбоциттер саны (PLT): Гемограммадағы PLT көрсеткіші қанның ұюына көмектесетін жасушалардың санын анықтауға көмектеседі. PLT төмен болған жағдайда ішкі қан кету сияқты күрделі асқынулар байқалуы мүмкін. PLT деңгейінің жоғары болуы инфаркт, инсульт сияқты денсаулық мәселелеріне шалдығу қаупін арттыруы мүмкін.

Орташа тромбоцит көлемі (MPV): MPV көрсеткіші қанның ұюына жауапты тромбоциттердің орташа көлемін бағалауға көмектеседі. Жеке өзі диагностикалық әдіс болмаса да, MPV көрсеткіші басқа тесттермен бірге жүрек және қан тамырлары аурулары, қалқанша безі аурулары сияқты денсаулық мәселелерін диагностикалау, емдеу және бақылауға көмектесе алады.

Нейтрофилдер (NEUT-NEU): Ақ қан жасушаларының бірі болып табылатын нейтрофилдер иммундық жүйе қауіппен бетпе-бет келгенде алғашқы болып әрекет ететін жасушалар. NEU төмендігі инфекциялық аурулар, B12 және фолат сияқты дәрумендердің жетіспеушілігі, лейкемия сияқты сүйек кемігі ауруларынан туындауы мүмкін. NEUT деңгейінің жоғары болуы инфекциялық аурулар, қабыну, жарақат сияқты жағдайларда пайда болуы мүмкін.

Лимфоциттер (LYM): Гемограммадағы LYM көрсеткіші ақ қан жасушаларының бірі болып табылатын лимфоциттердің санын көрсетеді. Лимфоциттердің негізгі міндеті – антиденелер деп аталатын ақуыздарды бөліп шығару арқылы инфекциялық ауруларға қарсы иммунитетті дамыту. LYM деңгейі төмен болған жағдайда жиі инфекция жұқтыру сияқты мәселелер туындауы мүмкін.

Моноциттер (MONO): Ақ қан жасушаларының бірі болып табылатын моноциттер қан ағымынан бөлініп, тіндерге барып, ондағы зиянды микроорганизмдерді жоя алатын жасушалар. Гемограммадағы MONO деңгейінің жоғары болуы инфекциялық аурулар немесе қызыл жегі (lupus) сияқты аутоиммундық аурулардың көрсеткіші болуы мүмкін.

Эозинофилдер (EOS): Эозинофилдер паразит инфекцияларымен немесе жасуша ішілік бактериялармен күресуге көмектесетін иммундық жүйе жасушалары. Кушинг синдромы сияқты денсаулық мәселелері гемограмма тестінде EOS көрсеткішінің төмен шығуына себеп болуы мүмкін.

Базофилдер (BASO): Базофилдердің негізгі міндеті – аллергендерге қарсы жауап қалыптастыру. BASO деңгейінің жоғары болуы ағзаның инфекциямен немесе аллергенмен күресіп жатқанын көрсетуі мүмкін. Қалқанша безінің тым белсенді жұмыс істеуі сияқты денсаулық мәселелері кейбір жағдайларда қандағы BASO санының төмен шығуына себеп болуы мүмкін.

Прокальцитонин (PCT): Гемограммадағы PCT деңгейінің жоғары болуы ауыр бактериялық инфекциядан немесе сепсистен (инфекцияның қанға өтуі) туындауы мүмкін.

Ядролы қызыл қан жасушалары (NRBC): Бұл жасушалар толық дамымаған қызыл қан жасушалары. Қалыпты жағдайда ересектердің қан ағымында ядролы қызыл қан жасушалары мүлдем кездеспейді. Қанда NRBC анықталған жағдайда мамандар науқасты анемия, қатерлі ісік, жүрек жеткіліксіздігі сияқты денсаулық мәселелері үшін егжей-тегжейлі бағалайды.

Аталған гемограмма көрсеткіштері жеке өзі ауруларды диагностикалау үшін жеткіліксіз. Мамандар референттік мәндерден төмен немесе жоғары шыққан нәтижелер үшін қажет болған жағдайда қосымша тексерулерге жүгінуі мүмкін.

Гемограмманың қалыпты көрсеткіші қандай болуы керек?

Гемограмма көрсеткіштері тест жүргізілетін зертханаға байланысты өзгеруі мүмкін. Сонымен қатар, адамның жасы, жынысы сияқты факторлар да референттік мәндерді анықтауда рөл атқарады. Жалпы қабылданған гемограмма көрсеткіштері төмендегідей:

WBC: Ерлер мен балаларда 5,00-10,00 10^3, әйелдерде 4,5-11,00 10^3/uL,

RBC: Әйелдерде 4,0-5,4 10^6/uL, ерлерде 4,5-6,1 10^6/uL,

HGB: 11,7-15,5 g/dL,

HCT: % 35-45,

MCV: 80-94 fL,

MCH: 27-31 pg,

MCHC: %30-36 g/dL,

RDW: %12-15,

PLT: 150.000-400.000/mL,

MPV: 7,0-11,0 fL,

NEUT: 3,00–7,00 10^3/uL,

LYM: 1,00-4,00 10^3/uL,

MONO: 0,2-0,8 10^3/uL,

EOS: < 0,50 10^3/uL,

BASO: < 0,30 10^3/uL,

PCT: < 0,1 ng/mL,

PDW: %12-16

Аталған гемограмма көрсеткіштері гормон деңгейлері, жүктілік, зертханада қолданылатын өлшем бірлігі сияқты факторларға байланысты өзгереді.

Гемограмма көрсеткіштерінің төмендеуі нені білдіреді? Белгілері қандай?

Гемограмма түтігіне алынған қан үлгісін зертханалық ортада зерттегеннен кейін кейбір көрсеткіштердің төмен шығуының көптеген әртүрлі себептері мен симптомдары болуы мүмкін. Бұл көрсеткіштердің төмендігі жеке өзі ауру болып саналмаса да, әртүрлі денсаулық мәселелерін диагностикалау, емдеу және бақылауда бағыттаушы рөл атқара алады. Қандағы жасушалардың әрқайсысының жетіспеушілігінің өзіне тән симптомдары бар.

Қызыл қан жасушалары мен олардың құрамындағы гемоглобин ағзадағы тіндер мен мүшелерге оттегіге бай қанды тасымалдауға жауапты болғандықтан, олар жетіспеген жағдайда анемия, яғни қан аздық бастапқы орында болатын әртүрлі денсаулық мәселелерінде байқалатын симптомдар пайда болуы мүмкін. Гемограммадағы RBC және HGB төмендігінің белгілерін төмендегідей тізімдеуге болады:

Шаршау,

Ентігу,

Тері түсінің бозаруы,

Жүрек қағуы,

Бас ауруы,

Қол мен аяқтың тоңуы.

Қанның негізгі компоненттерінің бірі болып табылатын ақ қан жасушалары (WBC) – иммундық жүйенің негізгі жасушалары. Гемограммадағы WBC төмендігі иммундық жүйе мәселелеріне әкелуі мүмкін. WBC төмендігінің белгілері мыналар:

Жоғары дене қызуы,

Өкпе қабынуы (пневмония) сияқты ауыр инфекциялық аурулар,

Ауыз қуысындағы жаралар,

Терідегі бөртпе сияқты тері зақымданулары,

Гемограмма көрсеткішінде тромбоциттер саны (PLT) нәтижесі де маңызды орын алады. Қанның ұюына қатысатын PLT төмендігінің белгілері төмендегідей:

Ағзаның әртүрлі жерлерінде пайда болатын себепсіз көгерулер,

Қызыл түсті тері бөртпелері,

Жиі қайталанатын мұрыннан қан кету,

Қызыл иектен қан кету,

Кез келген қан кетудің ұзақ тоқтамауы,

Етеккірдің ұзақ және қатты келуі.

PLT төмендігі кейбір жағдайларда ішкі қан кету сияқты күрделі асқынуларға да әкелуі мүмкін. Сондықтан нәжісте немесе несепте қан болуы сияқты симптомдар байқалған жағдайда уақыт жоғалтпай маман дәрігерге жазылып, қажетті тексерулерден өту маңызды.

Гемограмма көрсеткіштерінің жоғарылауы нені білдіреді? Белгілері қандай?

Қандағы әрбір жасушаның төмендеуі сияқты, жоғарылауы да әртүрлі симптомдармен көрінуі мүмкін.

RBC көрсеткішінің жоғары болуы сүйек кемігінің қалыптыдан артық қызыл қан жасушасын өндіріп жатқанын білдіруі мүмкін. Эритроцитоз деп те аталатын RBC жоғарылауының кейбір белгілері мыналар:

Буын ауруы,

Ағзадағы шаншу мен ұю сезімі,

Мұрыннан қан кету,

Көрудің бұлыңғырлануы.

Инфекциямен күресуге жауапты ақ қан жасушаларының жоғары болуы да әртүрлі симптомдарға әкелуі мүмкін. WBC жоғарылауының белгілері төмендегідей:

Ағзадағы ауырсыну,

Түнде терлеу,

Себепсіз салмақ жоғалту.

Қанның ұюына жауапты тромбоциттердің қалыпты көрсеткіштен жоғары болуы инфаркт, инсульт сияқты асқынулардың байқалу қаупін арттыруы мүмкін. Тромбоциттер санының (PLT) жоғарылауының кейбір белгілері мыналар:

Кеуде ауруы,

Бас ауруы,

Сөйлеу кезінде қиналу,

Ентігу және жүрек айну,

Қол немесе аяқтағы күйдіріп ауыру сезімі.

Гемограмма көрсеткіштері арасында орын алатын MONO, PDW, EOS, BASO сияқты көрсеткіштердің жоғары болуы да жеке өзі ешқандай мағына білдірмесе де, басқа көрсеткіштермен бірге зерттелгенде әртүрлі денсаулық мәселелерін диагностикалау мен емдеуге көмектесе алады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Гемограмма тесті қызыл қан жасушалары (RBC), ақ қан жасушалары (WBC), тромбоциттер (PLT) сияқты қанның негізгі жасушаларының санын, көлемін және таралуын бағалауға көмектесетін тест болып табылады. Мамандар науқастың жалпы денсаулық жағдайын бағалау, анемия, инфекция және қан аурулары сияқты денсаулық мәселелерін диагностикалау, емдеу және бақылау үшін гемограмма жалпы қан анализі тестін пайдалана алады. Гемограмма көрсеткіштерінің жоғары болуы әртүрлі денсаулық мәселелерін көрсетуі мүмкін. Мысалы, қызыл қан жасушаларының (RBC) жоғарылауында шаршау, бас ауруы, ентігу сияқты белгілер пайда болуы мүмкін. Ақ қан жасушаларының (WBC) жоғарылауы болса, науқаста инфекция немесе қабыну бар екенін көрсетуі мүмкін. Қанда тромбоциттер (PLT) санының жоғары болуы қанның ұю мәселелеріне әкеліп, инфаркт немесе инсульт қаупін арттыруы мүмкін. Гемограмма тесті алдында арнайы дайындық жасаудың қажеті жоқ. Алайда кейбір жағдайларда мамандар гемограмма тестімен бірге басқа да тексерулер жүргізуі мүмкін. Сондықтан гемограмма алдында су ішуге бола ма, жоқ па деген сұрақ бойынша мамандармен кеңесу маңызды. Гемограмма тестінде ақ қан жасушасы (WBC), қызыл қан жасушасы (RBC), гемоглобин (HGB), гематокрит (HCT) және тромбоцит (PLT) сияқты негізгі көрсеткіштерге қаралады. Бұдан бөлек, MCV, MCH, MCHC, RDW сияқты қызыл қан жасушаларының көлемі мен таралуын анықтайтын параметрлермен қатар, лимфоцит (LYM), нейтрофил (NEU), моноцит (MONO), эозинофил (EOS), базофил (BASO) сияқты ақ қан жасушаларының ішкі топтары да тест құрамында орын алады. Гемограмма көрсеткіштерінің төмендігін емдеу төмендеуге себеп болған денсаулық жағдайына байланысты. Қызыл қан жасушалары (RBC) және гемоглобин (HGB) төмендігінде темір, B12 дәрумені және фолий қышқылы қоспалары ұсынылуы мүмкін. Ауыр анемия жағдайында қан құю қажет болуы мүмкін. Ақ қан жасушаларының (WBC) төмендігі үшін мамандар иммундық жүйені қолдайтын дәрі-дәрмектер, инфекциямен күресуге көмектесетін антибиотик немесе вирусқа қарсы дәрілік ем қолдана алады. Тромбоциттер (PLT) төмендігі жағдайында болса, ұю мәселелерін болдырмау үшін қан құю сияқты әдістерге жүгінуге болады. Сонымен қатар, мамандар кейбір жағдайларда көрсеткіштердің жоғарылауын қаламайды. Сондықтан маман дәрігердің бағалауы маңызды. Гемограмма көрсеткіштерінің төмендеуі қан жасушаларының өндірілуіне әсер ететін әртүрлі денсаулық мәселелерінен туындауы мүмкін. Мысалы, қызыл қан жасушалары (RBC) және гемоглобин (HGB) көрсеткішінің төмен болуы анемия, B12, темір, фолий қышқылы сияқты дәрумендер мен минералдардың жетіспеушілігіне немесе қан жоғалтуға байланысты болуы мүмкін. Ақ қан жасушаларының (WBC) төмендігі инфекциялар, иммундық жүйе аурулары немесе сүйек кемігі ауруларынан туындауы мүмкін. Сонымен қатар, тромбоциттер (PLT) төмендігі кейбір дәрі-дәрмектер немесе инфекциялар себебінен пайда болуы мүмкін. Гемограмма көрсеткіштерін жоғарылату үшін негізгі себепті емдеу қажет. Егер төмендеу анемияға байланысты болса, темір, B12 дәрумені және фолий қышқылы қоспасы немесе қан құю жасалуы мүмкін. Ақ қан жасушалары төмен болса, иммундық жүйені қолдайтын емдер қолданылуы мүмкін. Тромбоциттер төмендігінде болса, ұюды қолдау үшін дәрілік ем немесе қан құю сияқты әдістер қолданылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда болса, көрсеткіштердің жоғарылауы қаланбайды. Сондықтан маман дәрігерден кеңес алу маңызды. LYM, яғни лимфоцит – ақ қан жасушасының бір түрі. Лимфоциттер ағзаны инфекциялардан қорғайтын антиденелер өндіреді. LYM көрсеткішінің төмен болуы иммундық жүйенің қалыпты қызметін тиісті деңгейде атқармай жатқанын көрсетуі мүмкін. Нәтижесінде инфекция жұқтыру қаупі артуы мүмкін. Гемограммадағы MPV қанның ұюында рөлі бар тромбоциттердің орташа көлемін көрсетеді. PCT қандағы прокальцитонин деңгейін өлшеуге көмектеседі. Әдетте ауыр бактериялық инфекциялар немесе сепсис жағдайында жоғарылайды. PCT көрсеткіші инфекцияның ауырлығы мен таралуын анықтауға көмектеседі. Қалыпты PCT деңгейі әдетте