Даму дисплазиясы дегеніміз не? Белгілері қандай? Диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?

Жамбас буынының даму дисплазиясы – жаңа туған нәрестелер мен кішкентай балаларда жиі кездесетін денсаулық мәселесі. Әсіресе қыз балаларда жиірек кездесетін бұл жағдай нәрестенің жамбас буынының дұрыс дамымауынан туындайды. Ерте диагностика мен емдеу арқылы мүгедектіктің алдын алуға болады, бірақ назардан тыс қалдырса, ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Бұл мақалада жамбас буынының даму дисплазиясы дегеніміз не, оның себептері, белгілері, диагностикасы қалай қойылады және емі қалай жүргізіледі деген сұрақтарға жауап табасыз.

Жамбас буынының даму дисплазиясы дегеніміз не?

Жамбас буынының даму дисплазиясы – жамбас буынының қалыптан тыс дамуы мен тұрақсыздығынан туындайтын кең таралған ортопедиялық мәселе. Балалық шақта кездесетін тірек-қимыл аппаратының ауытқулары арасында ең жиі кездесетін жағдайлардың бірі. Бұл жаңа туған кезеңде бар немесе бала өскен сайын дамитын жамбас ақауларын қамтиды.

Елімізде жаңа туған нәрестелер арасында кездесу жиілігі 0,86%-дан 17%-ға дейін ауытқиды. Бұл кең ауқым аймақтық ерекшеліктер мен скрининг әдістерінің әртүрлілігін көрсетеді. Дүние жүзінде әр 1000 тірі туған нәрестенің 1,5-тен 28,5-іне дейіні осы мәселеге тап болады.

Жамбас буынының құрылымы

Жамбас буыны – ағзадағы ең үлкен және ең мықты буындардың бірі. Ол шар тәрізді құрылымға ие және екі негізгі сүйектен тұрады. Сан сүйегінің жоғарғы бөлігінде шар тәрізді бас болады. Жамбас сүйегінде орналасқан тостағанша (ацетабулум) осы шарды қамтитын ұяшық қызметін атқарады.

Сау жамбас буынында сан сүйегінің басы тостағаншаға толық орналасады. Ұяшық жеткілікті терең және шарды мықтап ұстап тұрады. Буын беткейлері жылтыр шеміршек тінімен қапталған, бұл қозғалысты жеңілдетеді. Осы үйлесім арқасында дене салмағы көтеріледі және аяқтың кең ауқымда қозғалуы қамтамасыз етіледі.

Дисплазия дәрежелері

Жамбас буынының даму дисплазиясы кең спектрге ие. Ол жеңіл ацетабулярлық жеткіліксіздіктен бастап толық жамбас шығып кетуіне дейінгі әртүрлі дәрежеде кездеседі. Кейбір нәрестелерде ұяшық қалыптыдан гөрі тайыздау болады. Басқаша айтқанда, буын тұрақсыз, бірақ сан сүйегінің басы әлі орнынан шықпаған.

Ауырлау жағдайларда сублюксация (жартылай шығу) орын алады. Сан сүйегінің басы тостағаншаға толық отырмайды, бірақ толығымен шығып та кетпейді. Ең ауыр жағдайда толық шығу орын алады және сан сүйегінің басы тостағаншадан толығымен бөлініп кетеді. Радиологиялық тұрғыдан алғанда, сан сүйегінің вальгустық және антеверсиялық ауытқуларымен бірге ацетабулярлық дисплазия да анықталуы мүмкін.

Клиникалық белгі бермейтін жағдайлардың өзі емделмесе, тұрақты деформацияларға әкелуі мүмкін. Сондықтан ерте диагностика өте маңызды.

Туа біткен жамбас шығып кетуі мен дисплазия арасындағы айырмашылық

Бұрын "туа біткен жамбас шығып кетуі" термині қолданылатын. Алайда бұл анықтама қазіргі таңда жеткіліксіз. "Жамбас буынының даму дисплазиясы" тіркесі қазір кеңінен қолданылады.

Терминологиядағы бұл өзгерістің маңызды себебі бар. Ескі термин тек толық шығып кету жағдайларын ғана қамтитын. Ал мәселе тек туған кездегі шығып кетумен шектелмейді. Кейбір жағдайларда буын басында қалыпты көрінгенімен, бала өскен сайын дисплазия дамиды. Сондықтан радиологиялық жіктеу әлдеқайда маңызды орынға ие.

Жамбас буынының даму дисплазиясының себептері мен қауіп факторлары қандай?

Нақты себептері толық белгілі болмаса да, жамбас буынының даму дисплазиясы бірнеше факторға байланысты дамитын жағдай. Генетикалық бейімділік, жүктілік кезіндегі механикалық факторлар және туғаннан кейінгі қоршаған орта жағдайлары бірге әсер етеді. Қауіп факторларын білу ерте диагностика мен алдын алу үшін өте маңызды.

Генетикалық факторлар

Отбасылық тарих жамбас буынының даму дисплазиясы қаупін айтарлықтай арттырады. Ата-аналардың бірінде бұл мәселе болса, бірінші баласында кездесу ықтималдығы қалыпты халыққа қарағанда 6 есе жоғары. Жағдай одан да күрделенуі мүмкін. Ата-анада да, бірінші баласында да дисплазия болса, келесі баласында қауіп 36 есеге дейін артады.

Генетикалық әсер белгілі бір хромосомаға байланысты емес. Оның орнына көп гендік бейімділік туралы айтылады. Дәнекер тіннің босаңдығы тұқым қуалауы мүмкін және бұл халықтың 6-7%-ында кездеседі.

Ана құрсағындағы қалып

Нәрестенің жатыр ішіндегі қалыбы дисплазия дамуындағы маңызды фактор болып табылады. Жамбаспен келу қалыбында туылу қалыпты халықта 2-3% болса, жамбас буынының даму дисплазиясы бар нәрестелерде бұл көрсеткіш 6-7 есе жоғары. Әсіресе екі тізе де түзу болғанда қауіп шамамен 20%-ға жетеді.

Сол жақ жамбас оң жаққа қарағанда жиірек зақымданады. Нәрестенің сол жақ жамбасы анасының омыртқа жотасына қарап жатқандықтан, бұл жақ 2 есе көп қысым көреді.

Олигогидрамниос деп аталатын қағанақ суының аздығы да қауіпті жағдайлардың бірі. Су азайғанда нәресте еркін қозғала алмай, бір жерге қысылып қалады. Сол сияқты көпұрықты жүктілік және туған кездегі салмақтың жоғары болуы (4,5 кг-нан астам) жатыр ішіндегі көлемді азайтатындықтан қауіпті арттырады.

Жыныс және гормоналды әсерлер

Қыз балаларда жамбас буынының даму дисплазиясы ұл балаларға қарағанда айтарлықтай жиі кездеседі. Анадан келетін релаксин гормонының қыз балаға әсері күштірек екені анықталған. Бұл гормон босану жолдарын босаңсыту үшін бөлінеді. Алайда ол нәрестедегі дәнекер тінге де әсер етіп, жамбас буынының босаңсуына әкеледі.

Босану түрі және асқынулар

Жамбаспен келу қалыбында босану маңызды қауіп факторы болып табылады. Сонымен қатар, бірінші жүктілікте жатыр ішіндегі кеңістік шектеулі болғандықтан, бірінші туған нәрестелерде қауіп сәл жоғарылау. Кесарь тілігі арқылы босану жамбас буынының даму дисплазиясына себеп болады деген пікір қате.

Бесікке салу және қоршаған орта факторлары

Туғаннан кейінгі күтім дисплазия дамуында шешуші рөл атқаруы мүмкін. Нәрестелердің аяқтарын тығыз және түзу етіп орау (бесікке салу) жамбас буынының шығып кетуіне бейімділікті арттырады. Жамбасты түзу және жабық қалыпта ұстайтын кез келген әрекет зиянды.

Тығыз орау аяқтарды экстензия және жабық қалыпта бекітеді. Бұл сан сүйегі басының ұяшық ішінде дамуына кедергі келтіреді. Егер орау қажет болса, аяқтардың табиғи түрде ашық тұруына мүмкіндік беретін жартылай орау әдісін таңдаған жөн.

Жамбас буынының даму дисплазиясының белгілері қандай?

Белгілерін байқау әрқашан оңай емес. Жамбас буынының даму дисплазиясы нәрестелерде ауырсыну тудырмайды және ерте кезеңде анықтау қиын болуы мүмкін. Сондықтан дәрігердің тұрақты тексеруі өте маңызды. Маман дәрігерлер әрбір тексеру кезінде барлық нәрестелердің жамбасын дисплазия белгілеріне тексереді.

Жаңа туған кезеңдегі белгілер

Жаңа туған нәрестелердегі алғашқы белгілердің бірі – аяқ және жамбас аймағындағы тері қатпарларының біркелкі еместігі. Сан және жамбас терісіндегі қатпарлар симметриялы болуы керек. Алайда асимметрия жамбас басының дұрыс орналаспағанын көрсетуі мүмкін. Тек тері қатпарлары ғана сенімді белгі болмаса да, басқа белгілермен бірге бағаланғанда маңызды нұсқау береді.

Жамбас буынын қозғалтқанда сыртылдаған немесе тарсылдаған дыбыс естілуі – назар аударарлық белгі. Нәрестені тексеру кезінде дәрігер жамбастың орнына түсіп-түспегенін тексергенде бұл дыбысты байқауы мүмкін. Нәрестенің аяғын ашуға немесе бүгуге қиналуы да ерте кезеңдегі белгілердің бірі.

Нәресте және балалық шақтағы белгілер

Бала өскен сайын белгілер айқынырақ бола түседі. Екі аяқтың ұзындығында айырмашылық болуы мүмкін. Зақымданған жақтағы аяқ екіншісіне қарағанда қысқалау көрінеді. Шығып кету жамбастың қысқа көрінуіне әкеледі.

Жамбас қозғалысында шектеу байқалады. Аяқтарды сыртқа қарай аша алмау немесе толық бүге алмау жағдайы туындайды. Балалар аяқтарын ашқанда немесе бүккенде ыңғайсыздық сезінуі мүмкін. Жамбас аймағындағы қатаю бұл қозғалыстарды шектейді.

Нәрестелердің аяқтары қалыптан тыс қалыпта болуы мүмкін. Мысалы, аяқтар симметриялы түрде ашылмауы немесе біреуі екіншісінен жоғарырақ тұруы мүмкін. Шығып кеткен жамбас жағындағы аяқ сыртқа қарай бұрылғандай көрінеді. Аяқтар арасындағы бос орын қалыптан әлдеқайда кең болуы мүмкін.

Отыру, еңбектеу сияқты ірі моторика дамуында кешеуілдеу байқалады. Моторлық дағдылардың дамуында кідірістер орын алады. Жамбас буынының үйлесімсіз қалыбы баланың қозғалысын шектеп, моторлық даму процесін баяулатады.

Жүру кезеңіндегі белгілер

Жүруді бастау кешеуілдейді. Кеш жүрумен басталған процесте ақсаңдау байқалуы мүмкін. Жүретін нәрестелерде ақсаңдау орын алады. Бір аяқ екіншісінен қысқа болғандықтан қалыпты жүріс бұзылады.

Бақайшықпен немесе былқылдап жүру байқалады. Үйрекше жүру қалыбы пайда болуы мүмкін. Жүру кезінде бір жамбас буыны екіншісінен өзгеше қозғалады. Жүрерде бір жаққа қарай қисаю болады. Кейбір нәрестелер зақымданған аяғын сүйретіп жүреді.

Жамбас буынының даму дисплазиясының диагностикасы қалай қойылады?

Диагностика процесі физикалық тексеру және бейнелеу әдістерімен бірге жүргізіледі. Жаңа туған нәрестелерде тұрақты тексерулер кезінде жамбас тексеріледі және қандай да бір ауытқу анықталса, қосымша тексерулер тағайындалады.

Физикалық тексеру әдістері

Жаңа туған кезеңде физикалық тексеру өте маңызды. Нәрестелердің өмірінің алғашқы апталарында жамбас тексеруі тұрақты бақылаудың бір бөлігі ретінде жүзеге асырылады. Бұл тексеруде ең жиі қолданылатын екі тест – Ортолани және Барлоу маневрлері.

Ортолани тесті оң болса, жамбастың шығып кеткенін көрсетеді. Барлоу маневрі болса, сан сүйегі басының тостағаншадан шығып кететінін анықтайды. Алайда бұл тесттердің сезімталдығы төмен және оң нәтиже беру ықтималдығы шектеулі. Дисплазияны диагностикалауда 60%-ға дейін өткізіп алу мүмкін.

Үш айдан асқан нәрестелерде Ортолани және Барлоу тесттері сенімсіздеу болады. Сондықтан асимметриялық немесе шектеулі жамбас абдукциясы сияқты клиникалық белгілер ізделеді. Жамбастағы сыртыл, қозғалыс шектеулігі, сан қатпарларындағы асимметрия және аяқ ұзындығының теңсіздігі диагностикалауға көмектесетін физикалық тексеру белгілері болып табылады.

Ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ) арқылы диагностика

Жаңа туған кезеңде жамбас УДЗ-і – дисплазияны диагностикалаудағы ең сенімді әдіс. Әсіресе төрт айдан кіші нәрестелер үшін таңдалатын бейнелеу әдісі. Өмірдің алғашқы алты айындағы ең дәл және сенімді диагностика әдісі – жамбас ультрадыбыстық зерттеуі.

УДЗ нәрестеге ешқандай зиян тигізбейтін, қысқа уақытта аяқталатын нақты диагностика әдісі. Жоғары жиілікті ультрадыбыстық зерттеу арқылы статикалық және стресс бейнелері алынады. Сан сүйегі басының жабылу дәрежесін және ацетабулярлық бұрыштарды өлшеу үшін қолданылады. Граф жіктеуі дисплазияның ауырлығын санаттау үшін кеңінен қолданылады.

Елімізде Денсаулық сақтау министрлігі скрининг мақсатындағы жамбас УДЗ-і үшін ең қолайлы жас 1 ай шамасы деп қабылдаған. Ультрадыбыстық зерттеудің ерекшелігі мен сезімталдығы 90%-дан жоғары.

Рентген арқылы бағалау

Алты айдан асқан нәрестелер мен балаларда жамбас буынының құрылымын бағалау үшін рентген қолданылады. Сан сүйегі басында екінші реттік оссификация орталығы пайда болатын 4-6 айдан асқан нәрестелер үшін таңдалады.

Ацетабулярлық индекс, Хилгенрейнер сызығы және Шентон доғасы сияқты өлшемдер дисплазия дәрежесін бағалау үшін қолданылады. Рентген жамбас буынының шығып кетуін немесе дисплазияны растау үшін жеткілікті.

Ерте диагностиканың маңызы

Ең қолайлы диагностика және емдеу кезеңі – жаңа туған кезең. Ерте диагностика барлық нәрестелерге тұрақты түрде жасалатын жамбас УДЗ-і арқылы мүмкін болады. Емдеу алғашқы 6 айда жүргізілсе, толық жазылу ықтималдығы 100%-ға жуық.

Ерте диагностика мен емдеу хирургиялық емес әдістердің тиімдірек болуына байланысты таңдалады. Дисплазияның үлкен бөлігі ерте диагностиканың арқасында болашақта адамның өміріне ешқандай кері әсер етпейтіндей етіп толық емделуі мүмкін.

Жамбас буынының даму дисплазиясының емі қалай жүргізіледі?

Емдеу тәсілі нәрестенің жасына және аурудың ауырлығына қарай анықталады. Негізгі мақсат – жамбас буынының дұрыс қалыпта орналасуын қамтамасыз ету және бұл жағдайды сақтау. Ерте араласу табысқа жету мүмкіндігін айтарлықтай арттырады.

0-6 айлық нәрестелердегі ем

Алты айдан кіші нәрестелерде Павлик бандажы ең жиі қолданылатын емдеу әдісі болып табылады. Бұл арнайы ортез жамбасты сәл бүгілген қалыпта ұстайды және ішке қарай жабылуына жол бермейді. Ол кеуде белдігі, иық баулары және аяқ бауларынан тұрады.

Бандаж нәресте шалқасынан жатқанда кигізіледі. Алдымен кеуде белдіктері емшек тұсынан өткізіледі. Белдік пен кеуде арасында үш саусақ сиятындай бос орын қалуы керек. Әйтпесе нәрестенің еркін тыныс алуы қиындайды.

Алғашқы үш апта бойы бандаж үнемі тағылып тұрады. Үшінші аптаның соңында УДЗ арқылы тексеру жасалады. Алғашқы күндері жиі тексеру қажет. Екі-үш күн, бір апта және екі аптадан кейін бандаждың дұрыс қолданылып жатқаны тексерілуі тиіс.

Редукция (орнына түсіру) қамтамасыз етілсе, әдетте 4-6 апта ішінде жамбас буыны тұрақты қалыпқа келеді. Бандаж 9-12 айға дейін қолданылуы мүмкін. Алайда үшінші аптаның соңында шығып кету әлі де жалғасса, басқа емдеу әдісіне көшіледі.

6 айдан асқан нәрестелердегі емдеу тәсілдері

Алты айдан кейін хирургиялық емес әдістердің табысқа жету мүмкіндігі төмендейді. Емдеу көбінесе ауруханаға жатқызу арқылы жүргізіледі.

Жабық редукция – жиі қолданылатын әдіс. Нәрестеге анестезия беріліп, жамбас буыны орнына түсіріледі. Содан кейін тиісті қалып беріліп, пельвипедалды гипс салынады. Бұл гипс дене мен аяқтарды қозғалтпай ұстап тұрады.

Жабық редукциямен жеткілікті нәтиже болмаса, ашық редукция қажет болуы мүмкін. Бұл процедурада жамбас буыны хирургиялық жолмен ашылып, буын ішіндегі артық тін тазартылады және жамбас орнына түсіріледі.

Балалардағы хирургиялық емдеу нұсқалары

Он сегіз айдан асқан балаларда сүйек операциялары қолданылады. Пельвикалық остеотомия жамбас ұяшығының пішінін өзгертіп, жақсырақ жабылуды қамтамасыз етеді. Фемуральды остеотомия болса, сан сүйегінің бұрышын түзеп, үйлесімділікті арттырады.

Баланың жасы ұлғайған сайын емдеудің табысты болу мүмкіндігі азаяды. Аурудың қалдырған тұрақты әсерлері де артады.

Емдеуден кейінгі бақылау процесі

Емдеу ұзаққа созылады және шыдамдылықты талап етеді. Отбасының емге жауапкершілікпен қарауы табысқа тікелей әсер етеді. Бақылау бала ересек жасқа жеткенге дейін дәрігер белгілеген аралықтармен жалғасуы тиіс.

Жиі қойылатын сұрақтар

Отбасылар нәрестелеріне жамбас буынының даму дисплазиясы диагнозы қойылғанда көптеген сұрақтың жауабын білгісі келеді. Бұл бөлімде ең жиі қойылатын сұрақтарға нақты жауаптар табасыз.

Жамбас буынының даму дисплазиясы тұрақты ма?

Ерте диагностика және тиісті емдеу арқылы жамбас буынының даму дисплазиясын түзеуге болады. Көптеген балалар ешқандай проблемасыз қалыпты дами алады. Әсіресе алғашқы алты ай ішінде емдеу басталса, толық жазылу ықтималдығы 100%-ға жуық.

Алайда емделмесе, тұрақты мүгедектікке әкелуі мүмкін. Буындағы жеткіліксіздік тұрақты болып қалады. Сондықтан ерте араласу табысты тікелей анықтайды.

Емделмесе не болады?

Жамбас буынының даму дисплазиясы өздігінен жазылмайды. Емделмеген жағдайларда жамбас буынындағы жұмсақ шеміршекке зақым келуі мүмкін. Сонымен қатар, адамдарда остеоартрит даму ықтималдығын арттырады.

Ақсаңдап жүру пайда болады. Жамбаста жас кезінен басталатын ауырсыну байқалады. Буын қозғалысында тұрақты шектеу орын алады. Халық арасында "тұз жиналу" деп аталатын буынның бұзылуы уақыт өте келе ауырсынатын және қозғалысы шектеулі жағдайға айналады.

Емделмеген жамбас буынының даму дисплазиясы ересектердегі 40 жасқа дейінгі барлық жамбас протезі операцияларының 30%-ының себебі болып табылады. Ерте балалық шақта табысты емделмеген жағдайлар кейінгі өмірде толық жамбас протезі операциясын қажет ететін қатты ауырсынуларға әкелуі мүмкін.

Қай жаста диагностика қойылуы керек?

Жамбас буынының даму дисплазиясын тексеру туғаннан кейінгі алғашқы бір ай ішінде маман дәрігер тарапынан жүзеге асырылуы тиіс. Туғаннан кейінгі 72 сағат ішінде нәрестенің жамбастары жаңа туған нәресте тексеруінің бір бөлігі ретінде бақыланады.

Келесі жамбас тексеруі нәресте 6-8 апталық болғанда жүзеге асырылады. Нәресте 1 жасқа толғанға дейін тұрақты аралықтармен скринингтер жалғасады. Елімізде Денсаулық сақтау министрлігі скрининг мақсатындағы жамбас УДЗ-і үшін ең қолайлы жас 1 ай шамасы деп қабылдаған.

Балалық шақта да диагностика қойылуы мүмкін. Алайда ерте кезеңде диагностикаланып, емделуі тиімдірек нәтиже береді.

Емдеу процесі қанша уақытқа созылады?

Емдеу ұзақтығы нәрестенің жасына және жағдайдың ауырлығына қарай өзгереді. Алғашқы 6 айда тек шина және қарапайым кейбір шаралармен емдеу мүмкін. Павлик бандажы әдетте 4-6 апта ішінде жамбас буынын тұрақты қалыпқа келтіреді. Бандаж 9-12 айға дейін қолданылуы мүмкін.

6 айдан асқан нәрестелерде жалпы анестезия астында хирургиялық операция қажет. Содан кейін гипс қолданылады. Емдеуден кейін науқас бақылауға алынады.

Балалар 14-16 жасқа толғанға дейін бақылануы тиіс. Әрбір хирургиялық немесе араласу процедурасында нәтижелер адамнан адамға өзгеруі мүмкін. Сондықтан ұзақ мерзімді бақылау қажет.

Қорытындылай келе: Жамбас буынының даму дисплазиясы

Жамбас буынының даму дисплазиясы алғаш қарағанда қорқынышты көрінгенімен, ерте диагностика арқылы толық емделетін жағдай. Алғашқы алты ай ішінде басталған емдеуде табысқа жету көрсеткіші 100%-ға жақындайды. Сондықтан нәрестеңіздің тұрақты дәрігерлік тексерулерін өткізіп алмауыңыз өте маңызды.

Жамбас тексеруі және УДЗ скринингтері арқасында мәселе уақытында анықталады. Емдеуді тиісті түрде жалғастырсаңыз, балаңыз қалыпты өмір сүре алады. Алайда назардан тыс қалдырса, тұрақты мүгедектікке әкелуі мүмкін. Нәрестеңізде қандай да бір күдікті белгі байқасаңыз, дереу маман дәрігерге жүгініңіз. Ерте әрекет ету – балаңыздың сау болашаққа қол жеткізуі үшін ең құнды қадам.