Фораминальды стеноз дегеніміз не? Оның белгілері қандай? Диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?

60 жастағы адамдардың 40%-ында кем дегенде орташа дәрежедегі фораминальды стеноз кездеседі. 80 жас және одан жоғары адамдарда бұл көрсеткіш 75%-ға дейін жетеді. Алайда таңқаларлық жайт: ауыр фораминальды стенозы бар адамдардың тек 17,5%-ында ғана белгілер байқалады. Сонымен, фораминальды стеноз дегеніміз не және ол нені білдіреді? Нейрофораминальды стеноз дегеніміз не? Бұл мақалада фораминальды стеноздың белгілері, себептері және емі туралы білуіңіз керек барлық ақпаратты түсінікті тілмен баяндаймыз.

Фораминальды стеноз дегеніміз не?

Омыртқаңыздың бүйір бөліктерінде жүйкелер өтетін кішкентай саңылаулар болады. Бұл саңылаулар "форамен" деп аталады. Фораминальды стеноз – осы саңылаулардың тарылуы нәтижесінде пайда болатын жағдай. Тарылу орын алған кезде, жұлыннан шығатын жүйке тамырлары қысылады және бұл қысылу әртүрлі белгілерге алып келеді.

Омыртқалар арасындағы жүйкелер өтетін аймақ кішірейген сайын, жүйкелерге қысым түседі. Бұл қысым әсіресе арқа, бел немесе мойын аймағында байқалады. Нәтижесінде ауырсыну, ұю және бұлшықет әлсіздігі сияқты мазасыздықтар туындайды.

Нейрофораминальды стеноз дегеніміз не?

Нейрофорамен – жұлын жүйкесі омыртқадан шығып, дененің басқа бөліктеріне тармақталатын саңылау. Бұл саңылаудың көлемі омыртқаның қай бөлігінде орналасқанына байланысты өзгереді. Мысалы, бел омыртқасы бөліміндегі шығу тесігінің биіктігі шамамен 18-22 миллиметр, ал ені 5-8 миллиметрді құрайды. Мойын омыртқасы бөлімінде болса, биіктігі 10-14 миллиметр, ал ені 5-7 миллиметр болады.

Нейрофораминальды стеноз – бұл саңылауларға әсер ететін жұлын стенозының бір түрі. Жағдайды түсіну үшін мынадай теңеуді қолдануға болады: есік жабылған кезде есік пен жақтау арасында қысылып қалған электр сымын елестетіңіз. Уақыт өте келе сымға түскен қысым оны зақымдап, электр тогын өткізу қабілетіне әсер етуі мүмкін. Сол сияқты, фораминальды стеноз да зақымданған жүйкелерге қысым түсіреді.

Саңылауларда тарылу пайда болғанда, жұлын жүйкелері тітіркеніп немесе зақымданады. Нейрофораминальды стеноз көбінесе жұлын каналының тарылуымен бірге кездеседі. Сондықтан белгілер күрделірек болуы мүмкін.

Фораминальды стеноздың түрлері

Фораминальды стеноздың орналасқан жері оның қай түрге жататынын анықтайды. Омыртқаның әртүрлі бөліктеріне сәйкес түрлері төмендегідей:

Мойын омыртқасы мойын аймағында орналасқан. Бұл – фораминальды стеноз дамитын екінші ең жиі кездесетін аймақ. Кеуде омыртқасы арқаның жоғарғы және ортаңғы бөлігінде орналасқан. Бел омыртқасы бел аймағында болады және фораминальды стеноз ең жиі кездесетін аймақ осы. Сегізкөз омыртқасы арқаның ең төменгі және жамбас аймағында орналасса, құйымшақ омыртқасы ең төменгі бөлікте орналасқан.

Тарылудың қай аймақта екені сіз сезінетін белгілерге тікелей әсер етеді. Бел аймағындағы стеноз аяқтың ауыруына себеп болса, мойын аймағындағы стеноз қол мен саусақтарда мәселелер тудыруы мүмкін.

Фораминальды стеноздың себептері

Фораминальды стеноздың себептері бірнеше фактордың жиынтығынан туындауы мүмкін. Кейбір адамдарда бір ғана себеп жеткілікті болса, басқаларында бірнеше фактордың қосындысы қажет болады. Омыртқаңыздың құрылымын өзгертетін кез келген жағдай жүйке тамырлары өтетін кеңістіктің тарылуына әкелуі мүмкін.

Қартаю және дегенеративті өзгерістер

Жас ұлғайған сайын омыртқаңызда бірқатар құрылымдық өзгерістер орын алады. Дүние жүзінде 60 жастан асқан халықтың шамамен 20%-ында радиологиялық тұрғыдан канал тарылуының белгілері анықталады. 50 жастан асқан адамдардың шамамен 10-15%-ында симптоматикалық канал тарылуы бар.

Омыртқааралық дискілер жас ұлғая келе су мөлшерін жоғалтады. Бұл дискінің биіктігінің азаюына және каналдың тарылуына әкеледі. Дискілер серпімділігін жоғалтқан сайын тезірек тозады және амортизатор қызметін атқара алмай қалады.

Омыртқаның артқы бөлігіндегі кішкентай буындар уақыт өте келе үлкейіп, қалыңдайды. Бұл өсу жұлын каналын тарылтады. Буын шеміршектері тозған сайын әктену (кальцификация) пайда болады және пайда болған әктенген тіндер канал ішіне қысым түсіреді.

Омыртқа каналын қоршап тұрған сары байлам тінінің қалыңдауы канал диаметрін азайтады. Байламдар – омыртқаны бірге ұстап тұратын талшықты жолақтар. Артрит байламдардың уақыт өте келе қалыңдауына және жұлын каналының кеңістігіне қарай ісінуіне әкеледі.

Омыртқа денелерінде пайда болатын сүйек өсінділері канал ішіне қарай өсуі мүмкін. Сүйек өсінділері немесе шамадан тыс сүйек өсуі омыртқадағы жүйкелерді қысады. Шеміршек тозған сайын ағзаңыз жаңа сүйек өндіру арқылы жауап береді.

Диск жарығы

Омыртқа сүйектерінің арасында диск деп аталатын жастықшалар болады. Бұл дискілер омыртқаның қозғалысына икемділік береді. Уақыт өте келе дискінің ішкі затының бір бөлігі сыртқа шығып, жұлынға немесе жүйкелерге қысым түсіруі мүмкін.

Дискілердің желе тәрізді орталығының әлсіз немесе жыртылған сыртқы қабаты арқылы өтуі орын алады. Ісінген диск одан кейін дискіге жақын жүйкелерді басады. Жарылған дискілер фораминальды стеноздың жиі кездесетін себептерінің бірі болып табылады.

Арқа жарақаттары жарылған немесе ісінген дискілерге әкелуі мүмкін. Диск жарығы көбінесе пульпозды ядроның желатинді құрылымда болатын 30-40 жас аралығында кездеседі.

Артрит және буын аурулары

Остеоартрит – буындарыңыздағы шеміршекті бұзатын тозу және ескіру жағдайы. Шеміршек – буындардың қорғаныш қабаты. Шеміршек тозған сайын сүйектер бір-біріне үйкеле бастайды.

Ревматоидты артрит буын қабынуына әкеледі және фораминальды стеноздың дамуына ықпал етеді. Омыртқаны бірге ұстап тұратын бұлшықеттерге, сүйектерге немесе байлам тіндеріне әсер ететін аурулар фораминальды стенозды тудыруы мүмкін.

Анкилоздаушы спондилит және Педжет ауруы сияқты жағдайлар бұл процесті жылдамдатады. Педжет ауруы – сүйектің шамадан тыс бұзылуына әкелетін сүйек ауруы. Спондилолистез – бір омыртқаның екінші омыртқаның үстіне сырғып кетуі, бұл канал тарылуына ықпал етеді.

Травма және жарақаттар

Көлік апаты сияқты әртүрлі травматикалық оқиғалар нәтижесінде орын алған омыртқа зақымдары фораминальды стенозға әкелуі мүмкін. Травмалар нәтижесінде белде канал тарылуы пайда болуы мүмкін.

Арқа жарақаттары тыртық тініне немесе құрылымдық өзгерістерге әкеледі. Омыртқа сынықтары осы өзгерістердің кейбірі болып табылады. Арқаға жасалған отадан кейін жақын маңдағы тіннің ісінуі де фораминальды стеноздың дамуына ықпал етуі мүмкін.

Кисталар мен ісіктер жұлынды және жұлын жүйкелерін бітеп тастауы мүмкін. Бұл жағдай фораминальды стеноздың әдетте пайда болмайтын жерде орын алуына әкеледі.

Фораминальды стеноздың белгілері

Фораминальды стеноздың белгілері әдетте баяу басталып, уақыт өте келе күшейеді. Жүйкелер дененің қай жеріне дейін созылса, сол аймақта әсіресе қозғалыс кезінде күшейетін мазасыздықтарды сезінесіз. Белгілердің орналасуы фораминальды стенозды диагностикалауда және емдеуде маңызды көрсеткіш болып табылады.

Ауырсыну белгілері

Мойынға, арқаға, белге немесе қол мен аяққа тарайтын ауырсыну – фораминальды стеноздың ең айқын белгісі. Тарылу болған аймақтан жамбасқа, аяққа, иыққа немесе қолға қарай таралады. Бел аймағында пайда болған тарылу көбінесе жамбасқа, аяққа және табанға қарай тарайтын ауырсынумен білінеді.

Ауырсыну сипаты аяққа берілетіндей болады. Тұру немесе жүру кезінде күшейеді. Кейбір науқастарда жану немесе шаншу сезімі де қоса жүреді. Отырған кезде жеңілдік сезінесіз.

Ұю және шаншу

Зақымданған жүйке тамырына байланысты қолдарда немесе аяқтарда ұю орын алады. Аяқтардағы ұю әсіресе жүргенде немесе тік тұрғанда күшейеді. Шаншу немесе "ине шаншқандай" сезімді сезінесіз.

Жүйке қысылуына байланысты аяқтар мен табандарда жану, шаншу байқалуы мүмкін. Қолдарда, шынтақ пен саусақтарда ұқсас сезімсіздік мәселелері туындайды. Жүргенде немесе тік тұрғанда бұл белгілер одан сайын нашарлайды.

Бұлшықет әлсіздігі

Жүйкеге түскен қысым салдарынан қол мен аяқтарда әлсіздік дамиды. Аяқтарда "босаңсу" немесе әлсіздік сезімі пайда болуы мүмкін. Жүрген кезде аяқтарыңызда кенеттен пайда болатын босаңсуды сезінесіз.

Бұлшықет күшінің жоғалуы байқалуы мүмкін. Баспалдақпен көтерілгенде қиналасыз. Дамыған кезеңдерде бұлшықетті бақылау мүмкіндігі жоғалады. Сонымен қатар, аяқтарда құрысулар пайда болуы мүмкін.

Қозғалыстың шектелуі

Ұзақ уақыт отырғаннан немесе тік тұрғаннан кейін ауырсыну мен қозғалыс қиындығы артады. Белгілі бір қашықтықты жүргеннен кейін аяқта күш жоғалуын сезінесіз. Науқастар "былтыр он бес минут жүргеннен кейін аяғым ауыра бастайтын, биыл бес минут жүрсем ауырсынуым басталады" деп сипаттайды.

Жүру қашықтығы біртіндеп қысқарады. Біраз уақыт тоқтап демалу қажеттілігі туындайды. Демалғанда немесе алға қарай еңкейгенде жеңілдік сезінесіз. Кейбір науқастар жүйкелердегі қысымды азайту үшін алға қарай еңкейіп жүре бастайды.

Аймаққа байланысты белгілердің айырмашылығы

Бас бармақта, сұқ саусақта және ортаңғы саусақта белгілер болса, мойын омыртқасында мәселе болуы мүмкін. Іштің жоғарғы бөлігінде және төс сүйегінің дәл астында сезілетін мазасыздық кеуде омыртқасын көрсетеді. Табанның сыртқы жиегін, төртінші және кішкентай саусақты қамтитын белгілер арқаның төменгі бөлігіндегі стенозға байланысты.

Мойын аймағында қолдарға тарайтын шаншу, қол мен саусақтардағы әлсіздік, тепе-теңдікті сақтау және жүрудегі қиындықтар пайда болады. Дамыған жағдайларда зәр мен нәжісті бақылауда мәселелер туындауы мүмкін.

Фораминальды стенозды диагностикалау

Дәрігеріңіз фораминальды стеноз диагнозын қойғанда сіздің симптомдарыңызға сүйенеді. Алайда нақты диагноз үшін әртүрлі тексерулер мен сынақтарды қолданады. Диагностика процесі үш негізгі кезеңнен тұрады.

Физикалық тексеру

Дәрігеріңіз алдымен медициналық тарихыңызды тыңдайды. Белгілеріңіздің қашан басталғанын, қандай жағдайларда күшейетінін және күнделікті өміріңізге қалай әсер ететінін айтып бересіз. Бұл ақпарат негізгі аурудың нақты көрінісін береді.

Физикалық тексеру кезінде дәрігеріңіз қозғалыстарыңызды бақылайды. Жүрісіңізді, дене қалпыңызды және икемділігіңізді тексереді. Қандай қалыптарда ауырсыну сезінетініңізді анықтайды. Мысалы, еңкейіп жүргенде шағымдарыңыз азайса, бұл фораминальды стенозды көрсетуі мүмкін.

Бұлшықет күшіңізді тексереді. Рефлекстеріңізді бақылайды. Қай аймақтарда ұю немесе шаншу бар екенін анықтайды. Бұл тексеру симптомдардың себептерін табу үшін маңызды деректер береді.

Бейнелеу әдістері

Магнитті-резонанстық томография (МРТ) омыртқа каналын және оның ішінен өтетін жүйкелерді көрсетеді. Сүйектерді, жүйкелерді және бұлшықеттерді бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік беретін өте егжей-тегжейлі кескіндерді қамтамасыз етеді. МРТ арқылы форамен тарылуының дәрежесі анықталады.

Рентген, компьютерлік томография және МРТ сканерлері омыртқа каналындағы тарылуды, жүйке тамырларына түскен қысымды және қысылу дәрежесін анықтауға көмектеседі. Көптеген адамдарда МРТ-да көрінетін фораминальды стеноз болғанымен, симптомдар байқалмайды.

Жүрек стимуляторы сияқты имплантталған құрылғылары бар адамдар үшін компьютерлік томография қолданылады. Жүрек стимуляторындағы металл компоненттері МРТ-ның күшті магнит өрісіне ұшырамауы керек. КТ сканерлеуі миелограммамен біріктірілуі мүмкін.

Электрофизиологиялық сынақтар

Электромиография (ЭМГ) жүйкелердің қызметін бағалау үшін қолданылады. Жүйке және бұлшықет жүйесінің электрлік белсенділігін зерттейді. ЭМГ қай жүйке тамырының қандай дәрежеде қысым астында қалғанын нақты көрсетеді.

Жүйке өткізгіштігін зерттеу жүйкелердегі токтың өту жылдамдығын өлшейді. Осыдан жүйке белсенділігі туралы қорытындылар жасалады. Жекелеген жағдайларда диагноз неврологиялық тексеру және электрофизиологиялық зерттеулермен расталады.

ЭМГ нәтижелері жиі патологиялық болады. Бұл екі жақты мультирадикулярлы нейрогендік зақымдануды көрсететін белгілермен сипатталады. Дәрігеріңіз жеке медициналық тарихыңызға немесе қажеттіліктеріңізге байланысты басқа да сынақтарды ұсынуы мүмкін.

Фораминальды стенозды емдеу

Фораминальды стенозды емдеу симптомдарыңыздың ауырлығына және стеноздың орналасуына байланысты өзгереді. Симптомдар жеңіл болса, дәрігеріңіз жағдайды тұрақты бақылау кездесулері арқылы қадағалайды. Консервативті емдеу әдістері әрқашан алғашқы қадам болып табылады.

Консервативті емдеу әдістері

Хирургиялық емес емдеу әдістері алғашқы кезеңде қолданылады. Қозғалысты азайту әсіресе жарақаттан туындаған қабыну мен ісіну кезінде көмектесуі мүмкін. Алайда толық төсек режимі әдетте пайдалы емес. Белсенділікті өзгерту және инвазивті емес тәсілдер бұл процесте басымдыққа ие.

Физиотерапия және жаттығулар

Физиотерапия фораминальды стеноз симптомдарының әсерін азайтып, физикалық күш пен икемділікті арттыруға көмектеседі. Бұлшықеттерді нығайту, омыртқаға түсетін қысымды азайту және қозғалғыштықты арттыру үшін қолданылады. Стандартталған режим болмағанымен, көптеген терапевттер негізгі бұлшықеттерді созуға және нығайтуға назар аударады.

Алға қарай еңкеюге бағытталған жаттығулар жүйкелер өтетін тесіктерді ашып, жеңілдік береді. Мықты іш және арқа бұлшықеттері омыртқаға түсетін салмақты алып, табиғи корсет қызметін атқарады. Жаттығу жүйкелерге келетін қан мөлшерін арттырып, тарылу белгілерін азайтады.

Дәрі-дәрмекпен емдеу

Стериодты емес қабынуға қарсы дәрілер ісіну мен ауырсынуды басады. Зақымданған жұлын жүйкесінің айналасындағы қабынуды азайтуы мүмкін. Ауырсынуды басатын дәрілер жеңіл және орташа ауырсынуды басады. Бұлшықет босаңсытқыштар бұлшықет түйілуін азайту үшін қолданылады. Антидепрессанттар мен антиконвульсанттар жүйке ауырсынуын басу үшін қолданылуы мүмкін.

Оральды стероидты дәрілер тиісті аймақтың айналасындағы қабыну мен ісінуді азайтады. Оральды опиоидты дәрілер жедел ауырсынуды емдеуге көмектеседі, бірақ әдетте тек қысқа мерзімді қолдануға арналған.

Инъекциялық емдеу

Дәрігеріңіз кортизон инъекцияларын ұсынуы мүмкін. Қабынуға қарсы дәрі тікелей фораминальды стеноз аймағына енгізіледі. Кортизон қабыну мен ауырсынуды айтарлықтай басады. Әсері уақытша болуы мүмкін.

Трансфораминальды инъекция жүйке тамырына фораминальды деңгейде тікелей дәрі беру арқылы радикулярлы ауырсыну мен қабынуды азайтады. Ауырсынуды басатын әсері әдетте бірнеше аптадан бірнеше айға дейін созылады. Қажет болған жағдайда белгілі бір аралықпен қайталануы мүмкін. Инъекциялар рентген бақылауын қамтиды.

Хирургиялық емдеу

Консервативті емдеу жеткіліксіз болғанда немесе симптомдар ауыр болғанда хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Фораминотомия нейрофорамендерді кеңейту үшін жасалады. Ламинэктомия омыртқа каналын кеңейту үшін ламина деп аталатын сүйек құрылымының бір бөлігін алып тастау процесі болып табылады. Бұл процесс жүйкелерге түскен қысымды азайтып, ауырсынуды басады.

Жұлын фузиясы екі немесе одан да көп омыртқаны біріктіру процесі болып табылады. Фузиялық ламинэктомия әдетте спондилолистезі бар науқастар үшін қолданылады. Заманауи жұлын декомпрессиясы оталарының көпшілігі минималды инвазивті тәсілді қамтиды.

Емдеуден кейінгі қалпына келу процесі

Қалпына келу уақыты науқастың жалпы денсаулық жағдайына және қолданылған емдеу әдісіне байланысты. Физиотерапиямен қолдау көрсетілген консервативті емдеуден кейінгі қалпына келу бірнеше апта ішінде байқалуы мүмкін. Хирургиялық араласудан кейінгі толық қалпына келу бірнеше айға созылуы мүмкін.

Отадан бір немесе екі күн өткен соң науқасты жүргізе бастайды. Екі-үш аптадан кейін сыртқа шығуға болады. Бір айдан кейін белгілі бір қозғалыс шектеулерін сақтау шартымен жұмысыңызға оралуыңызға болады. Толық қалпына келу орта есеппен алты айдан кейін болады. Маман дәрігердің бақылауымен жасалатын тұрақты физиотерапия бұлшықет күшін арттырып, омыртқаның қайта теңелуіне көмектеседі.

Жиі қойылатын сұрақтар

Фораминальды стеноз өмір сүру сапасын айтарлықтай төмендететін және емделмеген жағдайда үдей түсетін жағдай. Табиғи құрылымын жоғалтқан жұлын уақыт өте келе бұрынғы қалпына келмейді. Алайда ауырсынуды басқаруға болатын мәселе болып қала береді.

Қауіптілік дәрежесі симптомдардың ауырлығына байланысты. Жеңіл жағдайларда консервативті емдеу әдістерімен бақылауға алуға болады. Дамыған кезеңдерде болса, жүйкелердің тұрақты зақымдану қаупі артады. Сондықтан ерте диагностика және тиісті емдеу тәсілі өмірлік маңызға ие.

Өздігінен жазылмайды. Омыртқадағы дегенеративті өзгерістер қайтымсыз процестер болып табылады. Канал тарылуы анатомиялық тұрғыдан тұрақты.

Дегенмен, ауырсынуды басқаруға болады. Дәрі-дәрмекпен емдеу, физиотерапия, салмақ тастау сияқты консервативті әдістер шағымдарды жеңілдетеді. Хирургиялық әдістермен жүйке қысымы жойылып, ауруды емдеуге болады. Сондай-ақ өмір салтын өзгерту ауырсынуды басуға көмектеседі.

Жаттығу әктелген тіндерді жоймайды немесе каналды физикалық тұрғыдан кеңейтпейді. Алайда омыртқаның функционалдық қабілетін арттырады, қолдаушы бұлшықеттерді нығайтады және дене қалпын түзеп, жүйкелердің тар кеңістікте ыңғайлырақ болуын қамтамасыз етеді.

Жүгіру жолына жеңіл еңіс беру пайдалы. Жоғары қарай жүргенде дене табиғи түрде сәл алға еңкейеді, бұл жұлын каналын ашады және ыңғайлырақ жүруіңізге мүмкіндік береді. Төмен қарай жүруден аулақ болыңыз.

Велосипед тебу денені нығайту үшін таңдалуы мүмкін. Омыртқаны тік және табиғи қалыпта ұстау маңызды. Жүзу де барлық бұлшықет топтарын жұмыс істететіндіктен және бел, арқа, іш бұлшықеттерін нығайтатындықтан жиі қолданылады.

Жаттығу кезінде жамбастан аяққа тарайтын өткір ауырсыну, ұю немесе электр тогын сезсеңіз, бұл жүйке қысымының артқанын көрсетеді. Ол жаттығуды дереу тоқтатып, физиотерапевтпен кеңесуіңіз керек.

Заманауи медицинаның кәсіби тәсілдері туындауы мүмкін қауіптер мен асқынуларды алдын ала болжап, барынша азайтуды мақсат ететіндіктен, бұл қауіптер өте сирек кездеседі. Отадан кейін инфекция пайда болуы мүмкін. Хирургиялық процесс кезінде айналадағы тіндерге немесе мүшелерге зақым келуі мүмкін.

Ота кезінде қан кету орын алуы мүмкін. Жүйке зақымдануы сезімнің жоғалуына әкелуі мүмкін. Жұлын қабығында жыртылулар пайда болуы мүмкін. Әсіресе екінші немесе үшінші рет ота жасалған науқастарда бұл қауіп сәл көбірек болады.

Егде жастағы науқастарда қан қысымы, диабет, жүрек сияқты жағдайлар анестезия кезінде де, отадан кейінгі кезеңде де қауіптерді арттыруы мүмкін. Отадан кейін сезімсіздік, ұю, шаншу сияқты шағымдар болуы мүмкін. Алайда бұл шағымдардың тұрақты болуы күтілмейді.

Қорытындылай келе: Фораминальды стеноз

Фораминальды стеноз ауыр белгілерге әкелуі мүмкін, бірақ дұрыс тәсілмен басқаруға болатын жағдай. Әсіресе жас ұлғая келе пайда болатын бұл мәселеде ерте диагностика үлкен маңызға ие. Аяққа тарайтын ауырсыну, ұю немесе бұлшықет әлсіздігін сезініп жүрсеңіз, міндетті түрде маманға жүгінуіңіз керек.

Емдеу нұсқалары кең ауқымда орналасқан. Физиотерапия және дәрі-дәрмекпен емдеу сияқты консервативті әдістер көптеген жағдайда тиімді нәтиже береді. Дамыған кезеңдерде болса, хирургиялық араласу жүйкелердегі қысымды толығымен жоя алады. Сондықтан маман дәрігердің бақылауымен жасалатын емдеу жоспары өмір сүру сапаңызды айтарлықтай арттырады.

Толық ақпарат және байланыс үшін форманы толтырыңыз!