Эпилепсия — миға әсер ететін, қайталанатын талмаларға себеп болатын неврологиялық бұзылыс. Әсіресе талмалар туындаған кезде адамдарда санасының жоғалуы, бір бағытқа біраз уақыт бос қарау, қолдар мен аяқтарда қайталанатын дірілдеу қимылдары байқалады.
Эпилепсия диагнозы әртүрлі скрининг әдістері мен сынақтар арқылы маман дәрігер тарапынан қойылады. Емдеу эпилепсияның түріне, ауырлығына және науқастың медициналық анамнезіне қарай жоспарланады. Емдеу барысында неврология маманы, маман диетолог, психолог және денсаулық сақтау командасы бірлесе жұмыс істейді. Емдеудегі негізгі мақсат талма жиілігін азайту немесе талмаларды толық жою болып табылады.
Эпилепсия дегеніміз не?
Миға әсер ететін және кейде санасының жоғалуы сияқты қайталанатын талмаларға себеп болатын неврологиялық бұзылыс. Миында зақымданған нейрондардың (жүйке жасушасы) өндіретін бақыланбайтын электрлік белсенділік жарылысы нәтижесінде эпилепсия талмалары пайда болады. Талма кезінде нейрондардағы жоғарыланған электрлік белсенділік еріксіз мінез-құлыққа, сезімдерге және әрекеттерге себеп болады.
Эпилепсия түрлері
Эпилепсия түрлері белгілеріне және миында туындаған аймаққа қарай жіктеледі. Эпилепсия түрлері мыналар:
Абсанс эпилепсиясы: Әдетте генетикалық факторларға байланысты пайда болады. Кенеттен санасының жоғалуына әкелетін қайталанатын эпилепсия ұстамаларымен сипатталады. Ұстамалардан кейін адам өмірін тоқтаған жерінен жалғастыра алады, бірақ эпилепсиядағы талмалардың өте жиі болуына байланысты бұл жағдай қиындайды.
Фронтальді бөлік эпилепсиясы: Миында қозғалыс қабілетін бақылайтын фронтальді бөліктен (миның алдыңғы бөлігі) туындайтын эпилепсия түрі. Сондықтан ол бұлшықет әлсіздігіне, қолдар мен аяқтардың селкілдеуіне, бетті бүрісуге, көздердің бір жаққа қарауы сияқты әдеттен тыс қимылдарға себеп болады.
Темпоральді бөлік эпилепсиясы (TLE): Сөйлеу, есте сақтау және есту сияқты қабілеттерді бақылайтын темпоральді бөліктен туындайтын эпилепсия ұстамалары болады. Әдетте қорқыныш, жүрек айнуы, әдеттен тыс дәм мен иіспен байланысты талмалар болады.
Неокортикалды эпилепсия: Сереброкортекстен (миның сыртқы қабаты) туындайтын эпилепсия түрі.
Эпилепсия ауруының бастапқы (ерте) кезең белгілері қандай?
Эпилепсия адамдарда қайталанатын талмаларға әкеледі. Әдетте талма пайда болғанға дейін ешқандай белгі байқалмайды. Кейбір адамдарда талмалар пайда болмас бұрын ерте кезең белгілері байқалады. Әсіресе деменция сияқты неврологиялық аурулары бар ересектерде, бас жарақаты, сал ауруы және ми ісігі бар адамдарда, өсу мен даму кешігуін бастан кешіретін балаларда ерте кезең белгілері пайда болуы мүмкін. Ересектерде ерте кезең белгілері: координация мәселесі, әлсіздік және жадының бұзылуы сияқты неврологиялық бұзылыстар болады. Балаларда эпилепсияның бастапқы белгілері болса, оқуда қиындық, жүруде кешігу, көру мәселелері және зейіннің жетіспеушілігі сияқты белгілер байқалады. Туылғаннан бастап эпилепсия ауруы бар нәрестелерде ет бұлшықеттерін бақылауда және ұйқы режимінде мәселелер болуы мүмкін.
Эпилепсия ауруы неге себеп болады?
Эпилепсия ауруы; ми жарақаттарынан, миға әсер ететін медициналық жағдайдан немесе идиопатиялық (себебі белгісіз) түрде дамуы мүмкін. Эпилепсияға себеп болатын ең жиі кездесетін факторлар мыналар:
Инсульт
Генетикалық
Отбасында тұқым қуалайтын эпилепсия тарихы
Ми ісігі
Миындағы аномальды қан тамырлары
Альцгеймер ауруы сияқты неврологиялық аурулар
Жарақаттық ми зақымдануы
ВИЧ, ЖИТС және ми абсцесі сияқты инфекциялар
Туу кезінде және туғаннан кейін пайда болатын ми зақымдануы
Туа біткен ми ауытқулары
Фенилкетонурия сияқты тұқым қуалайтын метаболизм бұзылыстары
Эпилепсия генетикалық па?
Эпилепсия талма ықтималдығын арттыратын бірнеше генге ие болу және осы гендердің қоршаған орта факторларымен әрекеттесуі нәтижесінде пайда болады. Эпилепсия науқастарының шамамен %70-інде генетикалық және қоршаған орта факторларының әрекеттесуі маңызды рөл атқарады. Бүгінге дейін эпилепсия дамуына үлес қосатын шамамен 265 ген анықталған.
Эпилепсия белгілері қандай?
Эпилепсияда пайда болатын белгілер миындағы зақымданудың қаншалықты таралғанына және қай аймақта пайда болғанына байланысты адамнан адамға өзгеруі мүмкін. Эпилепсияның ең маңызды белгісі — талма. Эпилепсия түріне байланысты талманың ауырлығы адамнан адамға өзгереді. Кейбір адамдарда тартылу және санасының жоғалуы байқалады, ал басқа адамдар болса, атқарып жатқан ісін тоқтату немесе қысқа уақытқа алыстап кету сияқты мінез-құлықтық өзгерістерді бастан кешіреді. Эпилепсия талмаларына байланысты пайда болатын белгілер мыналар:
Анксиеті
Қорқыныш
Алаңдаушылық
Депрессия
Санасының жоғалуы
Бұлшықеттердің қатаюы
Қолдар мен аяқтарда бақыланбайтын дірілдеу қимылы
Эпилепсиядағы талма түрлері
Эпилепсияда талмалар миының белгілі бір бөлігінен туындайтын, яғни фокальді талмалар, және миының екі бөлігінде де нейрондық белсенділік нәтижесінде пайда болатын, яғни жалпыланған талмалар болып екіге бөлінеді.
Фокальді талмалар: Миының бір бөлігінен туындайтын талма түрлері. Әсіресе фронтальді және темпоральді ми аймақтарында пайда болатын талмалар.
Жалпыланған талмалар: Миының әр аймағында аномальды электрлік белсенділік нәтижесінде пайда болады. Бұл талма түрлері мыналар:
Кенеттен санасының жоғалуы: Бұлшықеттердің жеңіл селкілдеуі және адамның бос нүктеге қарауы.
Тоникалық талмалар: Дене бұлшықеттерінде пайда болуына себеп болатын талма.
Атоникалық талмалар: Қалыпты бұлшықет тонусының жоғалуына әкеліп, адамның еріксіз құлауына себеп болатын талмалар.
Клоникалық талмалар: Дененің қол және аяқ бұлшықеттерінде пайда болатын дірілдеу қимылына себеп болатын талма.
Миоклониялық талмалар: Дененің жоғарғы бөлігінде, қолдар мен аяқтарда кенеттен жиырылуларға себеп болатын талма түрі.
Тоникалық-клоникалық талмалар: Дене қатаюына, қолдар мен аяқтарда қайталанатын қимылдарға себеп болатын талма түрі.
Екінші реттік жалпыланған талмалар: Фокальді талма ретінде басталып, соңынан ми түгелге таралатын талма.
Эпилепсия диагнозы қалай қойылады?
Маман дәрігерге жүгінген жағдайда толық медициналық бағалау және диагностикалық сынақтар көмегімен эпилепсия диагнозы қойылады. Дәрігер физикалық тексеру барысында талма жиілігі және отбасындағы эпилепсия тарихы туралы мәлімет алады. Әдетте диагноз науқас кем дегенде 24 сағат аралығында бір немесе одан көп бақыланбайтын талма өткізгеннен кейін қойылады. Осы диагностика әдісіне қосымша дәрігер әртүрлі сынақтарға және скрининг әдістеріне жүгініп диагноз қоя алады. Сонымен қатар, ол қолданатын скрининг және бейнелеу әдістері эпилепсияны бақылау үшін пайдаланылады. Дәрігер қолданатын сынақтар мен бейнелеу әдістері мыналар:
Қан анализдері: Талмаларға себеп болуы мүмкін метаболикалық және генетикалық мәселелер анықталады.
Магниттік-резонанстық бейнелеу (МРТ) және компьютерлік томографиялық скрининг (КТ): МРТ және КТ скрининдері миында талмаларға себеп болуы мүмкін ісіктерді немесе тіндік ауытқуларды анықтауға мүмкіндік береді.
Электроэнцефалография (ЭЭГ): Дәрілік емнің тиімділігін өлшеуге мүмкіндік береді.
Стерео электроэнцефалография (SEEG): Талмалардың миында қай аймақтан туындайтынын табуға мүмкіндік береді.
Позитрон эмиссиялық томография (ПЭТ): Миды суретке түсіру арқылы қалыпты және аномальды химиялық белсенділігі бар ми аймақтарын анықтауға мүмкіндік береді.
Эпилепсияны қалай емдейді?
Эпилепсия диагнозы қойылғаннан кейін емдеуді қысқа уақыт ішінде бастау керек. Неврология маманы емдеуде талма жиілігін азайтуды немесе мүмкін болса талмаларды жоюды көздейді. Эпилепсияны емдеу дәрі-дәрмекпен емдеуді, операцияны, кетогенді диетаны және жүйке ынталандыруын қамтиды.
Дәрі-дәрмектер
Антиэпилептикалық дәрілер ми жасушаларының жұмыс істеу тәсілін өзгерту арқылы талмалардың алдын алады. Дәрігер ұсынған дәрі түрі мен дозасы адамның эпилепсия түріне, талма жиілігіне, жасына, жынысына және басқа медициналық жағдайларына қарай өзгереді. Дәрігер ұсынған дәріның тиімділігі алғашқы кезеңдерде бақыланады. Егер дәрі жеткіліксіз деп есептесе немесе адам дәрінің жанама әсерлеріне шағымданса, дәрігер басқа дәрілерді сынайды. Адамға сай келетін және емге жақсы жауап беретін антиэпилептикалық дәрі анықталған кезде оны тұрақты қабылдау қамтамасыз етіледі.
Операция
Кейбір эпилепсия науқастары көптеген дәрілерді сынағаннан кейін де талмаларды бақылауда қиындық көреді. Сонымен қатар, аномальды ми тінінен туындайтын эпилепсия талмалары болуы мүмкін. Сондықтан дәрігер жүргізген скрининг әдістері мен сынақтар нәтижесінде тіннің алынуы мүмкін жағдайда орналасқанын анықтаса, хирургиялық араласуға жүгінеді. Операция туралы шешім қабылдамас бұрын дәрігер жүргізген сынақтар көмегімен эпилепсия талмаларының миының бір аймағынан туындайтынын анықтайды. Сонымен қатар, дәрігер операция арқылы алынатын ми тінінің сөйлеу және қозғалу қабілеті сияқты маңызды өмірлік функцияларға әсерін анықтайды. Дәрігер осы жағдайларды бағалап, операция туралы шешім қабылдайды.
Кетогенді диета
Кетогенді диетада ағза энергия көзі ретінде көмірсулардың орнына майларды пайдаланады. Ағза майларды ыдыратуы нәтижесінде кетондар пайда болады. Ағзада кетон жиналуын кетоз деп атайды. Кетоз ағзада талмаларды бақылауға көмектесетін химиялық өзгерістер туғызады. Кетогенді диета неврология маманы, диетолог және отбасының бірлескен шешімі нәтижесінде қолданылады. Себебі оны қолдану өте қиын және қатаң диета болып табылады. Диета әдетте ауруханада диетолог бақылауымен қолдануға кіріседі. Дәрігер диета барысында жүргізілетін қан анализдері арқылы адамның кетон деңгейін және диетаның туғызуы мүмкін жанама әсерлерін бақылайды. Кетогенді диета әдетте талма жиілігін азайтады. Қатаң диета болғандықтан, кетогенді диета соңғы жылдары төзімді және дәмді диета болып табылатын түзетілген Аткинс диетасында және төмен гликемиялық индексті диеталарда да қолданылады. Бұл диеталарда талма жиілігін азайту да табысты.
Вагус жүйке ынталандыруы (қоздыру)
Дәрілермен бақылау жеткіліксіз болған және хирургиялық араласу мүмкін болмаған жағдайда дәрігер эпилепсия емінде вагус жүйкесін ынталандыруды қолданады. Вагус жүйкесі миы мен жүрек арасындағы байланысты қамтамасыз етуге көмектесуімен қатар, ағзадағы көптеген тіндермен байланысқан күйде болады. Вагус жүйкесін ынталандыруда кеуденің жоғарғы бөлігіне орналастырылған стимулятор вагус жүйкесіне және миға тұрақты электрлік сигналдар жібереді. Осы тұрақты сигналдар арқылы талма өткізу жиілігі мен ауырлығы азаяды.
Эпилепсия емінен кейінгі процесс қалай өтеді?
Емнен кейін неврология маманы науқасты және оның туыстарын эпилепсия талмалары туралы хабардар етеді. Эпилепсияның адамға әсері елеусіз болмауы тиіс. Адам жағдай туралы жағымды ойлауы қамтамасыз етілуі тиіс. Сондықтан емдеуден кейінгі кезеңде мамандандырылған дәрігермен бірлесіп жұмыс істеу және тағайындалған дәрілерді қабылдау маңызды. Адамның сау және теңгерімді өмір салтын қамтамасыз етуі үшін емнен кейінгі бақылау қажет. Әсіресе осы кезеңде талма қайталанбауы үшін талманы қоздыратын факторлардан сақтану керек. Емнен кейін эпилепсия ұстамаларын қоздыруы мүмкін жағдайлар мыналар болуы мүмкін:
Ұйқы жетіспеушілігі
Дәрілік емді қабылдамау
Алкоголь
Есірткі
Стресс
Эпилепсия ауруы туралы жиі қойылатын сұрақтар
Адамдарда талмаларға байланысты дене жарақаттарына қосымша мазасыздық, депрессия және шаршау сияқты шағымдар болады. Соның нәтижесінде адамның өнімділігі төмендеуіне және әлеуметтік ортасымен қарым-қатынаста мәселелер туындауы мүмкін. Эпилепсия талмалары адамдарда мазасыздық және депрессия сияқты психологиялық бұзылыстарды туғызады. Нәрестелерде пайда болатын белгілер талма түріне байланысты өзгереді. Талмалармен пайда болатын белгілер жеңіл және бірден көзге түспейді. Әдетте қалыпты нәресте қимылдарына ұқсас келеді. Бұл белгілер мыналар:
Кездейсоқ көз қимылдары
Тілдің сыртқа шығуы
Шапылдақтатып шайнау қимылдары
Қайталанатын бет қимылдары
Тыныс алуда ұзақ уақыт кідіріс болуы
Эпилепсия емінде дәрі-дәрмекпен емдеу, хирургиялық араласу, кетогенді диета және вагус жүйке ынталандыру емі қолданылады. Қай емнің қолайлы екенін дәрігер жүгінілген скрининг әдістері мен қан анализдері арқылы шешеді. Эпилепсия емінде қолданылатын тамақтану үлгілері: кетогенді диета, түзетілген Аткинс диетасы, төмен гликемиялық индекс диетасы және глютенсіз диета. Бұл үш диетаның ортақ ерекшелігі — көмірсуы аз, майы мол диета үлгілері. Бақыланбайтын эпилепсия талмалары өмірге қауіп төндіретін ауыр жарақаттарға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, ұзақ уақыт бойы эпилепсия ұстамаларына байланысты пайда болатын, мания және биполярлы бұзылысты емдеуде де қолданылатын талма алдын алушы дәрілер адамда суицидтік ойлардың және әрекеттердің артуына себеп болуы мүмкін. Эпилепсияда рефлекс жоғалуы миында қай аймақта туындағанына байланысты өзгереді. Фронтальді бөлікте пайда болса қимылдарда рефлекс жоғалуы байқалса, темпоральді бөлікте пайда болса дәмге, иіске және естуге қатысты рефлекс жоғалуы байқалады. Дәрігермен және денсаулық сақтау командасымен ынтымақтастықта болу керек және емдеу жоспарына адал болу қажет. Емдеу мерзімінде және одан кейін жағымсыз сезімдер мен ойлардан аулақ болу керек. Осылайша талмалардың көпшілігінің алдын алуға болады. Талмалардың ұзаруы немесе қайталанатын талмалар арасында адамның санасының толық қалпына келмеуі болуы мүмкін. Бірақ неғұрлым ауыр жағдайда эпилепсия талмалары жүрек пен тыныс алу жолдарына әсер етуі нәтижесінде эпилепсиядағы түсіндірілмеген кенеттен өлім орын алуы мүмкін. Эпилепсияда өмірге қауіп төндіретін және өмір сапасына кері әсер ететін белгі — талма. Эпилепсия жиі миының зақымдануы, ми инфекциясы және ми ауытқулары бар адамдарда пайда болады. Сонымен қатар, эпилепсияның ең маңызды себебі — генетикалық бейімділік. Эпилепсия миындағы жарақатқа немесе ауруға байланысты кейін пайда болуы мүмкін. Эпилепсия талмаларында адам есінен танып қалуы, дірілдеуі және санасының жоғалуы мүмкін. Бұл жағдайда адамның қимылдарын тоқтатуға тырыспау керек. Аузына ешнәрсе салынбауы керек, себебі ол жақ пен тістерді зақымдауы мүмкін. Адамға жасанды тыныс беру жүргізілмеуі керек. Сонымен қатар, талма толық аяқталғанға дейін адамға ешқандай тамақ пен сусын берілмеуі керек. Эпилепсия ұстамасын бастан кешірген адамға жасалатын алғашқы көмек мыналарды қамтиды:
Адам мүмкін болса еденге жатқызылуы керек. Бір бағытқа қарай баяу бұрылады. Оның тыныс алуы оңайлатылады.
Адамның айналасындағы қатты және өткір заттардың бәрі алынады. Адамда көзілдірік болса, алынады.
Басының астына міндетті түрде күрте, жастық сияқты жұмсақ және тегіс заттар қойылуы керек.
Егер адамның мойын аймағын киімі қыса, босатылуы керек.
Талма 5 минуттан ұзаққа созылса, 112 нөміріне қоңырау шалыңыз.
Эпилепсия ауруы дегеніміз не, себептері мен белгілері қандай? Емі қалай жүргізіледі?: дұрыс бағалаудан бастаңыз
Шағымдарыңызды маман дәрігерлерімізбен бөлісіңіз; сізге қолайлы диагностика мен емдеу жоспарын бірге анықтайық.
Ескерту
Шағымдарыңыз кенеттен басталса, тез үдесе немесе күнделікті өміріңізді айтарлықтай шектесе, уақыт жоғалтпай дәрігерге қаралыңыз.
Эпилепсия ауруы дегеніміз не, себептері мен белгілері қандай? Емі қалай жүргізіледі? бойынша емделу жолыңызды мамандарымызбен жоспарлаңыз.
Емдеу нұсқалары, процесс және дайындық туралы білу үшін форманы толтырыңыз немесе қабылдауға жазылыңыз.
