Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануы дегеніміз не? Белгілері қандай? Диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?

Тізедегі ең жиі кездесетін байлам зақымдануы – ішкі бүйірлік байламның зақымдануы. Тізенің ішкі бүйірлік байламы зақымданғанда, тізеңіз шамадан тыс созылуы немесе қалыптыдан өзгеше бағыттарға бұрыла бастауы мүмкін. Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануы көбінесе спорттық жарақаттар салдарынан орын алады. Бұл мақалада тізедегі ішкі бүйірлік байлам зақымдануының белгілері, диагностикасы және емі туралы білуіңіз керек барлық ақпаратты таба аласыз.

Тізедегі ішкі бүйірлік байлам дегеніміз не және ол қай жерде орналасқан?

Тізедегі ішкі бүйірлік байлам медициналық терминологияда медиальды коллатеральды байлам (MCL) деп аталады. Бұл ересектер мен балалардағы тізе буынының ең жиі зақымданатын байламы. Бұл байлам сан сүйегі (femur) мен асықты жілік (tibia) арасында созылып жатқан берік әрі икемді тіндер жолағы болып табылады.

Тізе буынының ішкі бөлігінде орналасқан бұл құрылым тізенің тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Байламның негізгі міндеті – тізенің ішке қарай шамадан тыс қозғалуына жол бермеу және буынды қорғау. Ол қозғалыс кезінде тізеңіздің орнықты болуын және дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

Ішкі бүйірлік байламның анатомиялық құрылымы

Тізедегі ішкі бүйірлік байлам үш негізгі құрылымнан тұрады. Олар: беткейлік медиальды коллатеральды байлам, терең медиальды коллатеральды байлам және артқы қиғаш компонент. Бұл күрделі құрылым тізенің әртүрлі қозғалыс бұрыштарында қорғалуын қамтамасыз етеді.

Байламды үш-төрт қабатқа бөліп қарастыруға болады. Ең сыртқы қабатта терінің астында орналасқан қорғаныш қабық бар. Оның астында беткейлік ішкі бүйірлік байлам орналасқан. Ең терең қабатта буын капсуласы мен терең ішкі бүйірлік байлам орналасады.

Бұл екі байламның арасында қозғалыс кезінде бір-бірінің үстінен еркін сырғуын қамтамасыз ететін кішкентай сұйықтық қапшығы (bursa) бар. Сондай-ақ, аймақта «қаз табаны» деп аталатын үш маңызды бұлшықеттің сіңірлері және аяқтың алдыңғы-ішкі бөлігіне сезімталдықты жеткізетін сафен жүйкесі сияқты құрылымдар өтеді.

Беткейлік және терең ішкі бүйірлік байламның айырмашылығы

Беткейлік бөлік – жүйенің ең үлкен және ең берік бөлігі. Ол медиальды сан сүйегінің эпикондилінен басталып, асықты жіліктің ішкі бетінен төрт сантиметр төменге дейін созылады. Сан сүйегінің ішкі бөлігіндегі сүйек өсіндісінің үстінен басталып, асықты жілікке екі түрлі нүктеден бекиді.

Терең бөлік болса, медиальды буын капсуласынан басталып, ішкі менискіге жабысады. Бұл екі байламның арасында ешқандай байланыс жоқ. Дегенмен, терең медиальды коллатеральды байламның менискофеморальды және менискотибиальды бөлімдері бар және осы бөлімдер арқылы медиальды менискімен байланыста болады.

Тізедегі ішкі бүйірлік байламның орналасуы

Ішкі бүйірлік байлам тізенің ішкі бөлігінде орналасқан және жалпақ, жазық жарғақшалы жолақ пішінінде болады. Ол тізе буынының ішкі жағының сәл артында орналасады. Оның басты міндеті – тізеге түсетін вальгустық (ішке қарай майысу) күштерге қарсы тұру.

Байлам тізе буынының абдукциясы мен ротациясын шектейді. Ол тізенің негізгі статикалық тұрақтандырғышы болып саналады және буынды пассивті түрде тұрақтандыруға көмектеседі. Осылайша, тізенің күтпеген бағыттарға шамадан тыс бұрылуына жол бермейді.

Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануы қалай пайда болады?

Ішкі бүйірлік байламның зақымдануы екі негізгі жолмен пайда болады. Біріншісі – тізенің сыртқы жағына келетін тікелей соққы, екіншісі – жанасусыз орын алатын шамадан тыс жүктемелер. Жарақаттардың көпшілігі кенеттен пайда болған вальгустық күштің салдарынан дамиды.

Тікелей соққы салдарынан болатын жарақаттар

Тізенің сыртқы жағына алынған жедел соққы ішкі жағында керілу күштерін тудырады. Бұл – ең жиі кездесетін жарақат себебі. Әсіресе футбол, американдық футбол немесе регби сияқты жанаспалы спорт түрлерінде бұл механизм жиі байқалады.

Ойыншының тізесі жерге бекітілген кезде қарсыластың сыртқы жағынан жасаған әрекеті салдарынан тізенің ішке қарай күрт бұрылуы байламның кенеттен керілуіне әкеледі. Тізенің латеральды бөлігіне алынған тікелей соққылар буында айтарлықтай вальгустық күш тудырады.

Элиталық спортшыларда классикалық мысалдар бар. Аяқ жерге тиіп тұрған кезде спортшының тізесінің латеральды жағына тікелей соққы алуы жарақатқа әкеледі. Әдетте жанасу арқылы болатын жарақаттардың байламға ауыр зақым келтіру ықтималдығы жоғары болады.

Жанасусыз шамадан тыс жүктемелерден болатын жарақаттар

Тізеге тікелей соққы болмаса да жарақаттар орын алуы мүмкін. Бұл жағдай көбінесе кенеттен бағыт өзгерту, тоқтау немесе бұрылу қозғалыстары кезінде байқалады.

Аяқ жерге тіреліп тұрғанда дененің кенеттен ротацияға түсуі негізгі жарақат механизмі болып табылады. Шаңғы тепкенде шаңғының ілініп қалуы және дененің бұрылуын жалғастыруы байламға қатты керілу түсіреді. Аяқтың жерде бекітіліп қалып, дененің тізе үстінде бұрылуы сияқты сценарийлер зақымдануға әкелуі мүмкін.

Футбол және баскетбол сияқты спорт түрлерінде кенеттен жасалатын маневрлер кезінде мұндай жарақаттар жиі кездеседі. Сондай-ақ, аяқ жерге тиіп тұрғанда және тізе бүгілген күйде тізенің алға қарай қатты ішкі ротацияға түсуі жарақат тудырады.

Спортшыларда жарақаттың ең жиі түрі аяқ плантарлы бүгілуде және тізе бүгілген күйде жерге құлау салдарынан болатыны хабарланған. Тізенің ішкі жағындағы құрылымдарды керіп немесе жыртып жіберетін бұл күштер көбінесе жанама жарақат салдарынан пайда болады.

Қауіп факторлары және жарақат механизмдері

Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануы көбінесе спорттық жарақаттармен орын алады. Байлам құрылымында микро немесе макроскопиялық зақымдану нүктесіне дейін керілуге ұшырататын кенеттен пайда болған вальгустық күш жарақаттардың басым бөлігін құрайды.

Жанаспалы спорт түрлері ең маңызды қауіп факторы ретінде алға шығады. Спорт кезінде құлау, соққы және кенеттен жасалатын қозғалыстар жарақатқа әкелуі мүмкін. Жабдықтарды дұрыс немесе толық пайдаланбау сияқты себептермен ұзақ мерзімде жарақаттар дамуы мүмкін болса, жазатайым оқиғалар нәтижесінде кенеттен де пайда болуы мүмкін.

Тізенің сырттан соққы алуы немесе ішке қарай күштелуі салдарынан байламда зақымдану орын алуы мүмкін. Жарақат жеке дара болуы мүмкін, сондай-ақ басқа байлам жарақаттарымен бірге де кездеседі. Ішкі бүйірлік байламмен бірге ең жиі зақымданатын құрылымдар – алдыңғы айқаспалы байлам және мениск.

Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдану белгілері және дәрежеленуі

Жарақат дәрежесіне байланысты әртүрлі белгілер пайда болады. Ауырсыну тізенің ішкі бөлігінде байлам созылып жатқан сызық бойында сезіледі және бұл ең негізгі белгі болып табылады. Тізенің ішкі бүйірлік бөлігіндегі локализацияланған ауырсыну ең жиі кездесетін белгі. Ісіну, сезімталдық, көгеру және тізедегі сенімсіздік сезімі жарақаттарда жиі кездесетін жағдайлар.

1-дәрежелі жарақат белгілері

Бұл – ең жеңіл жарақат дәрежесі. Байламда жеңіл керілу немесе жыртылу орын алады, бірақ байлам әлі де бүтін және қызметі бұзылмаған. Жеңіл ауырсыну, өте аз ісіну және жеңіл сезімталдық байқалады. Вальгустық стресс тестінде 5 мм-ден аз буын ашылуымен қатар қатты соңғы нүкте болады. Мұндай жағдайларда бірнеше талшық жыртылады, бірақ байлам құрылымдық жағынан бүтін болады.

Тізенің тұрақтылығы сақталған. Белгілері әдетте жеңіл болады және науқас бүйірлік байламға басқанда ауырсынуға шағымданады. Керілу орын алған, жыртылу жоқ. 1-2 апта ішінде емделу арқылы спортқа қайта оралу мүмкін.

2-дәрежелі жарақат белгілері

Бұл – орташа дәрежелі жарақат. Байламда ішінара жыртылу орын алады және байламның тұрақтылығы азаяды. Тізенің ішкі бөлігінде орташа дәрежелі ауырсыну, айқын ісіну және сезімталдық болады. Вальгустық стресс тестінде 5-тен 9 мм-ге дейінгі буын ашылуы анықталады. Әдетте бүтін немесе сезілетін соңғы нүкте бар болады.

Қозғалыстың шектелуі және тізе тұрақтылығының айтарлықтай жоғалуы орын алады. Секіру немесе бұрылу қозғалысы кезінде науқас тізесінің босап кетуіне шағымдануы мүмкін. Тізеде кейде «босап кету» сезімі болуы мүмкін. Ауырсыну мен ісіну айқынырақ және күнделікті істерге оралу үшін 3-4 апталық емделу мерзімі қажет.

3-дәрежелі жарақат белгілері

Бұл – байламның толық жыртылуы және ең ауыр жарақат дәрежесі. Вальгустық стресс тестінде 10 мм немесе одан да көп буын ашылуы, сезілетін соңғы нүктесіз байқалады. Бұл дәрежедегі босаңсу басқа тізе байламдарының да зақымдануы мүмкін екенін көрсетеді.

Жарақат алған сәтте қатты ауырсыну сезілуі мүмкін, бірақ кейде ауырсыну азаюы мүмкін. Қатты ісіну, көгеру және тізеде айқын тұрақтылықтың жоғалуы болады. Байламда айқын сезімталдық пен ісіну бар. Науқас тізесін бүгуге қиналады және тізедегі босаңсу қалыпты жүріс кезінде де байқалады. Тізе қозғалғанда қатты «босап кету» сезімі орын алады.

Жарақаттан кейінгі алғашқы белгілер

Жарақат алған сәтте, әсіресе ауыр жыртылуларда, науқастар тізелерінің ішінен дыбыс шыққанын немесе бір нәрсенің үзілгенін сезгендерін айтуы мүмкін. Науқас жарақат алған сәтте «поп» (тарсыл) дыбысын естуі немесе сезуі мүмкін.

Ісінудің пайда болу уақыты маңызды белгі болып табылады. Жарақаттан кейінгі алғашқы бірнеше сағат ішінде тізеде айқын және кернеулі ісіну пайда болса, бұл жағдай әдетте буын ішіндегі қан кетуді білдіреді. Ал 12-24 сағат ішінде баяу дамитын ісіну әдетте тек ішкі бүйірлік байлам зақымданған жағдайларда ғана байқалады. Тексеру кезінде байламның бойында сезімталдық анықталуы мүмкін.

Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануы қалай диагностикаланады?

Диагностика процесі жарақаттың егжей-тегжейлі тарихынан басталады. Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдану диагнозы көптеген жағдайда тек егжей-тегжейлі анамнез және физикалық тексеру арқылы қойылуы мүмкін. Жарақаттың қалай орын алғаны, тізенің қай бағытта күш түскені және симптомдардың басталу уақыты бағаланады.

Тексерудің ісіну мен бұлшықет спазмы артпай тұрып, жарақаттан кейін мүмкіндігінше тез жасалуы ең дұрыс нәтиже береді. Сондықтан ерте бағалау диагностика үшін үлкен маңызға ие.

Физикалық тексеру және вальгустық стресс тесті

Дәрігер алдымен тізенің ішкі бөлігінде көгеру, ісіну немесе пішіннің бұзылуы бар-жоғын бақылайды. Содан кейін саусақтарымен байламның сан сүйегіне жабысқан жерінен бастап асықты жілікке дейін созылған сызық бойымен басып, сезімталдық ең жоғары нүктені табуға тырысады.

Тексерудің ең маңызды бөлігі – вальгустық стресс тесті деп аталатын арнайы маневр. Бұл тестте дәрігер науқастың аяғын белгілі бір бұрыштарда ұстап, тізенің ішкі жағына бақыланатын күш түсіреді. Буын аралығының қаншалықты ашылатыны және байламның қаншалықты босаңсығаны тексеріледі.

Тізе 30 градус бүгілген кезде жасалатын тест тізедегі басқа қолдаушы құрылымдарды босаңсытып, әсіресе беткейлік ішкі бүйірлік байламды оқшауланған түрде бағалауға мүмкіндік береді. Дәрігер тізенің ішкі жағында ашылу бар-жоғын және бұл ашылу кезінде соңғы нүкте бар-жоғын бағалайды. Ауырсынуды нәтиже өлшемі ретінде қолданғанда, бұл тест жеке өзі 78% сезімталдыққа және 67% ерекшелікке ие. Ал босаңсуды нәтиже өлшемі ретінде қолданғанда 91% сезімталдыққа және 49% ерекшелікке ие болады.

Тізе толық түзу күйде жасалатын тест ерекше маңызды. Егер бұл қалыпта босаңсу анықталса, бұл тек ішкі бүйірлік байламның ғана емес, сонымен қатар тізенің артқы ішкі бұрышындағы және мүмкін айқаспалы байламдардағы басқа да маңызды құрылымдардың жыртылғанын білдіреді.

МРТ (МРТ) және басқа радиологиялық әдістер

Әрбір ауыр тізе жарақатында рентген – ең алғашқы жүгінетін әдіс. Байламдарды тікелей көрсетпесе де, ықтимал сүйек сынықтарын, байламның жабысқан жерінен жұлып алған кішкентай сүйек бөлшектерін немесе балалардағы өсу пластинасының жарақаттарын жоққа шығару үшін таптырмас әдіс. Алдыңғы-артқы және бүйірлік рентген суреттерінде үзілу сынықтары көрінуі мүмкін.

Магнитті-резонанстық томография (МРТ) жұмсақ тін жарақаттарын бейнелеудегі ең тиімді әдіс. МРТ арқылы ішкі бүйірлік байламдағы жыртықтың орны, дәрежесі және толықтығы анық көрінеді. Басқа буын ішілік тіндерде қосымша жарақат бар-жоғын көрсету үшін құнды.

Қосымша жарақаттарды анықтау

Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануы жеке дара болуы мүмкін, сондай-ақ басқа жарақаттармен бірге де кездеседі. MCL жыртылуын басқа тізе жарақаттарынан ажырату маңызды. Тексеру кезінде алдыңғы және артқы айқаспалы байламдар мен менискілердің жағдайы мұқият тексеріледі.

Ең жиі бірге кездесетін жарақаттардың қатарына алдыңғы айқаспалы байлам жыртылуы, мениск жыртылуы және сүйек кемігінің ісінуі жатады. МРТ осы қосымша жарақаттардың диагнозын қоюда баға жетпес құрал болып табылады.

Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануын емдеу нұсқалары

Ішкі бүйірлік байлам жарақаттарының көпшілігі отасыз әдістермен сәтті жазылады. Мұның негізгі себебі – байламның буыннан тыс орналасуы және өте жақсы қан тамырлары желісіне ие болуы. Осы биологиялық артықшылықтың арқасында байламның өздігінен жазылу әлеуеті өте жоғары.

Отасыз емдеу әдістері

Емдеу нұсқалары жарақаттың ауырлығына қарай өзгереді. Жеңіл жағдайларда демалыс, суық басу және таңу жеткілікті болса, ауыр жағдайларда әртүрлі тәсілдер қажет болуы мүмкін. Оқшауланған 1-дәрежелі, 2-дәрежелі және тіпті тізе түзу күйде тұрақты болатын көптеген 3-дәрежелі жарақаттарда отасыз емдеу арқылы тамаша нәтижелерге қол жеткізуге болады.

Алғашқы 48 сағат ішінде 20 минуттық аралықпен мұз басу ісіну мен ауырсынуды азайтады. Эластикалық таңғыш немесе тізелікпен компрессия жасау ұсынылады. Тізеңізді жүрек деңгейінен жоғары ұстау ісінуді азайтады. Ерте кезеңде таңғыш қолдану, қозғалысты шектеу және мұз басу жеңілдету тұрғысынан маңызды.

Физиотерапия және оңалту

Отасыз емдеудің негізгі қағидасы – ерте және бақыланатын қозғалыс. Бұрын тізені апталап қозғалтпай қою әдісі қолданылса, бұл тәсіл жазылып келе жатқан байлам тінінің әлсіз және ретсіз қалыптасуына әкелетін. Қазіргі заманғы тәсілде тізені бүгуге және түзеуге бақыланатын түрде рұқсат етіледі.

Оңалту бағдарламасының негізгі мақсаттары – ауырсыну мен ісінуді бақылауға алу, жазылып келе жатқан байламды қорғау, бұлшықеттің семуіне жол бермеу және тізедегі толық қозғалыс көлемін қалпына келтіру. Санның төртбасты және артқы бұлшықеттерін нығайту тізе тұрақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарады. Проприоцептивті жаттығулар мен тепе-теңдік жаттығулары да бағдарламаның бір бөлігі болуы мүмкін.

Тізелік қолдану және PRP инъекциясы

Топсалы тізелікті қолдану арқылы тізенің жан-жаққа ашылуына жол берілмейді, ал бүгілуі мен түзелуіне бақыланатын түрде рұқсат етіледі. Әдетте 1-дәрежелі жарақаттарда тізелік қолданудың қажеті жоқ. Алайда 2-дәрежелі және ота қажет етпейтін 3-дәрежелі жарақаттарда тізелік қолдану қажет.

Ультрадыбыстық бақылаумен жасалатын PRP инъекциялары жазылуды жылдамдатуы мүмкін[271]. Ішкі бүйірлік байламның көптеген 1 және 2-дәрежелі жарақаттары жақсы жүргізілген физиотерапия бағдарламасы, ультрадыбыстық бақылаумен 2 доза PRP инъекциясы және тізелік қолдану арқылы отасыз-ақ жазылады[271].

Ота жасауды қажет ететін жағдайлар

Жағдайлардың көпшілігі отасыз жазылса да, кейбір жағдайларда хирургиялық емдеу сөзсіз қажет. Ота жасау туралы шешім жарақаттың ауырлығына, орнына, қосымша басқа мәселелерге және науқастың белсенділік деңгейіне қарай қабылданады.

Тізе толық түзу болғанда вальгустық босаңсудың болуы ота жасауды қажет етеді. Көптеген байлам жарақаттарында, әсіресе алдыңғы айқаспалы байлам жарақаты қоса жүрген жағдайларда екі байлам да бір уақытта ота жасалуы керек[271]. Ішкі бүйірлік байламдағы босаңсу алдыңғы айқаспалы байлам отасының сәтсіз болуына әкеледі[271]. Үзілуге байланысты сүйек сынықтары және сан немесе асықты жіліктен толығымен бөлініп кеткен жыртықтар да хирургиялық араласуды қажет етеді.

Жазылу мерзімдері және спортқа оралу

Жазылу мерзімі жарақаттың дәрежесіне қарай өзгереді. Жеңіл жарақаттар 1-2 апта ішінде жазылса, 1-дәрежелі жарақаттарда 5-10 күн ішінде спортқа оралу мүмкін[271]. Орташа дәрежелі жарақаттарда бұл мерзім 3-4 аптаға дейін созылуы мүмкін. 2-дәрежелі жарақаттарда 2-4 апталық емделу мерзімі қажет[271].

Ауыр жыртылуларда жазылу 6-8 аптаға созылуы мүмкін. 3-дәрежелі жарақаттарда 4-8 апталық мерзім болжанады[271]. Бұл мерзімдер орташа көрсеткіштер болып табылады және науқастан науқасқа, сондай-ақ айналысатын спорт түріне қарай өзгеруі мүмкін[271].

Жиі қойылатын сұрақтар

Жарақаттың дәрежесіне байланысты күнделікті істер әсер етуі мүмкін. Жеңіл жарақаттарда абайлап жүруге болады. Алайда ауыр жарақаттарда тізелік қолдану және қолдау қажет.

Тұрақты бұлшықетті нығайту жаттығуларын жасау арқылы қауіпті азайтуға болады. Спорт алдында қыздырыну жаттығуларын жасаңыз. Тиісті спорттық жабдықтарды қолданыңыз және дұрыс техникамен қозғалыңыз.

Тізеңізде қатты ауырсыну, айқын ісіну немесе жүруге қиналу болса, дереу дәрігерге жүгініңіз. Тізеңіздің босап кеткенін сезсеңіз немесе тізеңізді толық бүге алмасаңыз, тексерілу қажет.

Дұрыс емдеу арқылы тізедегі ішкі бүйірлік байлам жарақаттарының көпшілігі толығымен жазылады. Ерте араласу және тиісті оңалту бағдарламасы нәтижелерді жақсартады. Емделмесе, созылмалы тізе тұрақсыздығы дамуы мүмкін.

Ішкі бүйірлік байлам зақымдануында ауырсыну тізенің ішкі бөлігінде локализацияланады. Басқа байлам жарақаттарында ауырсыну әртүрлі аймақтарда сезіледі. Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануына нақты диагноз қою үшін тексеру және бейнелеу қажет.

Қорытындылай келе: Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануы

Тізедегі ішкі бүйірлік байламның зақымдануы дұрыс емдеу және оңалту арқылы сәтті жазылады. Жағдайлардың көпшілігі ота жасауды қажет етпейді және физиотерапия бағдарламасымен толық жазылу қамтамасыз етіледі.

Тізеңізде ауырсыну немесе ісіну сезініп жүрсеңіз, ерте диагностика үшін міндетті түрде дәрігерге жүгініңіз. Уақытылы жасалған бағалау жазылу процесін қысқартады және тұрақты мәселелердің алдын алады.

Жарақат дәрежесі қандай болса да, тұрақты жаттығулар мен дұрыс оңалту бағдарламасын орындаған кезде спортқа және күнделікті істеріңізге сенімді түрде орала аласыз. Сабырлы болыңыз және емдеу процесіне бағыныңыз.

Егжей-тегжейлі ақпарат және байланыс үшін форманы толтырыңыз!