Ғасырдың данышпандарының бірі деп саналатын Эйнштейн балалық шағының алғашқы кезеңдерінде ауыр түрдегі сөйлеу қабілетінің бұзылуын; бастауыш сыныпқа барған кезеңінде болса оқу және қарым-қатынас жасау қиындығын бастан өткерген. Мектептегі үстемдік пен білім беру жүйесіне қарсы шығып, бүкіл өмірі бойы мектепті жек көрген Эйнштейн; шын мәнінде отбасы сол кезеңде қорыққандай «ақылсыз» емес, тек Дислексия науқасы болатын…
Атын толық білмейтін болсақ та, соңғы жылдары әсіресе балаларда оқу, ойын жеткізе алмау қиындықтарымен көрінетін және «және менің баламда ақыл-ойдың кемістігі бар ма?» деген сұрақпен алдымызға шығатын оқу бұзылыстары; шын мәнінде балаңыздың арнайы көңіл бөлуге мұқтаж екендігінің көрсеткіші?
Hisar Hospital Intercontinental Бала және жасөспірімдер психиатриясы мамандарымен бірге балаларда кездесетін оқу бұзылыстары және ең жиі кездесетін оқу бұзылысы — Дислексия туралы әңгімелестік.

Балам еріншек пе, әлде Дислексия ма?

Бала бастауыш сыныпқа барған кезде отбасы мен баланың өмірінде шын мәнінде жаңа кезең басталады. Барлық отбасылар балаларының табысты болуын армандайды. Шын мәнінде өте ақылды балалары бастауыш сыныпқа барып, оқуды үйренуде қиналған кезде, бұл ең алдымен отбасында көңіл қалушылық пен алаңдаушылық тудырады. Әдетте екі жол ұстанылады, солардың бірі — өздерінің көңіл қалушылықтары мен ашу-ызаларын балаға жеткізу, бұл өкінішке қарай біздің елімізде өте жиі кездеседі. Бала кінәлі; өйткені ол сабақтарды ұнатпайды, сабақ оқығысы келмейді. Шын мәнінде көңілі шапса жасайды, бірақ жеңіл жолды таңдауда. Артынша бала үшін «еріншек», «жауапсыз» сияқты жағымсыз анықтамалар басталады. Бала отбасының үмітін ақтамады. Шын мәнінде оқиғаға осы тұрғыдан қарайтын отбасылардың жеңіл жолды таңдайтынын ойлаймыз. Өйткені бала тәрбиелеу кезінде ықтимал қиындықтарды ерте байқау, бұл мәселеде қажеттіні жасау да отбасылардың міндеті болып табылады. Қиналған баланың сабақтарды қуанышпен орындауын күте алмайсыз, егер үстіне еріншектікпен айыпталса, онда ол бұдан былай: «Мақұл, еріншек болған соң оқымаймын», — дейді.

Балалар және жасөспірімдер психиатриясы емханаларына үлгерімнің төмендігі себепті көптеген өтініштер түседі. Біз де бұл мәселенің астындағы себептерді түсінуге тырысамыз. Олардың маңызды бір бөлігін зейін тапшылығы гиперактивтілік және оқу бұзылыстары құрайды. Клиникалық тұрғыдан бұл екі ауруды жиі бірге көреміз. Оқу бұзылыстарының ішінде ең жиі көретініміз — Дислексия, яғни оқу бұзылысы.

Оқу функциясы мидың көптеген аймақтарының бірге жұмыс істеуін талап ететін өте күрделі процесс болып табылады. Егер бұл жүйелердің жұмысында ақаулар болса, олар жүйеге тән белгілермен сигнал береді. Оқу ақпаратты қабылдаудан басталады, оның тиісті түрде сақталуын және қажет болған жағдайда сақталған жерінен жазбаша немесе ауызша түрде жеткізілуін талап етеді. Енді осы жүйелерге жеке-жеке тоқталып өтейік.

Зейінді басқару жүйесі

Зейінді басқару жүйесі баланың сырттан келетін дыбыстарды аз естуіне, ішінен келетін қиялдарды бөгеуіне және тақырып түсіндіріліп жатқанда соған шоғырлануына мүмкіндік береді. Ақпарат ағыны жалғасып жатқан кезде зейін жүйесінің тағы бір қызметі зейіннің зерікпей сақталуын қамтамасыз ету болып табылады. Мұны жасай алмайтын бала сабақ оқығанда өте тез зерігеді. Зейін қою дағдылары төмен болады, қарқынды зейінді талап ететін сабақ сияқты әрекеттерден қашады. Бастаған жұмысын аяқтай алмайды. Мектепте заттарын ұмытып кетеді.

Тіл жүйесі

Ақпарат тіл жүйесімен анықталуы тиіс. Мектепте ақпарат көбінесе оқу және тыңдау арқылы қабылданады. Бала көретін көрнекі символдарды; яғни әріптерден сөздерге, сөздерден ұғымдарға апаратын жазу жүйесін дыбыс жүйесіне айналдыра алуы тиіс. Егер бала көргенін дыбысқа және ұғымға айналдыра алмаса, оқу қиындығы пайда болады және бұл дислексия деп аталады. Бұл балаларда оқу қабілеті құрдастарынан артта қалады, оқуды ұнатпайды, баяу оқиды. Кейбір әріптерді көреді, бірақ дыбыстарын үйрене алмайды. Іштей және дауыстап оқығанда саусағымен бақылап отыруы мүмкін, жолды немесе сөзді аттап кетуі немесе мәтінге мағынаны бұзатын сөздерді қосып жіберуі мүмкін. Мысалы, бір мәтінді өзі оқығанда түсінбейді, бірақ досы оқығанда өте жақсы түсінеді. Оқыған кезде кейбір әріптерді немесе сандарды шатастырады немесе кері оқиды.

Екінші жағынан, баладан ақпаратты жазба тілге айналдыруы да күтіледі. Егер мұнда қиындық болса, жазу бұзылысы деген атауға ие болады. Бұл балаларда қолжазба оқылуы қиын және ұсқынсыз болады. Жазу жазуды ұнатпайды, үй тапсырмалары орындалмай келеді. Сыныбына сай жазуы баяу болғандықтан, көбінесе үлгермейді. Жазған кезде кейбір әріптер мен сандарды кері жазады немесе шатастырады. Әріпті аттап кетуі немесе қосып жіберуі мүмкін. Көп мөлшерде емле және тыныс белгілері қателерін жібереді. Жазған кезде парақты ретсіз қолданады, жол аттап кетуі мүмкін.

Математикада да математикалық ұғымдар символдарға айналдырылады. Мұндағы мәселе өзін математикалық бұзылыс ретінде көрсетеді. Арифметикалық дағды төрт амалда баяу болады. Көбейту кестесін үйренуде қиналады немесе плюс, минус сияқты арифметикалық символдарды шатастырады.

Оқу қабілетінің бұзылуы белгілері

Оқу қабілетінің бұзылуы — шын мәнінде кең ауқымды ұғым. Бұл қиындыққа төмендегі белгілер әр түрлі дәрежеде қоса жүруі мүмкін:

Қашықтық, тереңдік және көлем қабылдаулары әлсіз.
Кейбір әріптерді қате естиді, ауызша нұсқауларды түсінуде қиналуы мүмкін. Бірнеше нәрсе бірдей айтылғанда кем дегенде біреуін ұмытып қалады; естігендерін ажыратуда қиындықтарға тап болуы мүмкін.
Жұмыс істеу әдеті қалыптаспаған. Үй тапсырмалары толық емес орындалады, баяу және нәтижесіз болады. Тапсырмаларды жалғыз өзі орындай алмайды.
Ұйымдастыру дағдысында қиындықтар болуы мүмкін. Бөлмесі ретсіз, дәптерлерін нашар қолданады, жоғалтады. Уақытты жоспарлауда қиындық көреді. 15 минуттық тапсырма сағаттарға созылуы мүмкін. Орындауы тиіс нәрселерді ұйымдастыруда, ретке келтіруде қиналады.
Оң және солын шатастырады; бағытын табуда қиналуы мүмкін. Үсті-асты, алды-арты ұғымдарын шатастырады. Кеше, бүгін, жыл, ай, күн, маусым сияқты уақытша ұғымдарды үйренуде қиналады.
Реттеу дағдылары жетіспейді. Оқыған әңгімесін айтып беруі сұралғанда әңгіменің басы мен соңын шатастырады. Апта күндерін немесе айларды ретімен атап шыға алатынымен, аралас сұралғанда кейінгісін біле алмайды.
Бұл балалардың әсіресе ерте даму кезеңдерінде сөйлеуінде кешігулер болуы мүмкін. Кейбір дыбыстарды айта алмауы мүмкін, өздерін ауызша жеткізу дағдылары жеткіліксіз болуы мүмкін.
Қозғалыс дағдылары, доп қағып алу, арқанмен секіру сияқты жұмыстарда құрдастарына қарағанда сәтсіз болады. Оқыс қимылдайды (абайсыз), құлайды және жарақат алады. Шанышқы, қасық қолдану сияқты қол дағдыларын талап ететін нәрселерді істей алмайды.
Бәлкім, осы қиындықтардың салдарынан көбінесе жалғыз, өзіне деген сенімділігі аз, мазасыз және бақытсыз болуға бейім балалар болып табылады. Достық қарым-қатынастары жақсы болмауы мүмкін.

Балаңызда Дислексия болуы ақыл-ой кемістігі бар дегенді білдірмейді!

Арнайы оқу қабілетінің бұзылуы бар балалар үшін ең тән нәрсе — бұл балалардың ақыл-ойларында ешқандай мәселенің жоқтығы. Тіпті диагноз қою үшін ақыл-ойдың қалыпты болу шарты бар. Алайда балалар қойылған сұрақтарды өте жақсы түсінгенімен, дұрыс оқи алмағандықтан жазбаша түрде дұрыс жеткізе алмайды. Сондықтан емтихан нәтижелері төмен болады. Мұндағы негізгі мәселе баланың түсінбеуі емес; түсінгенін символдармен жеткізе алмауы болып табылады. Емтихан жүйесі бұл балаларды тез арада сәтсіз деп белгілеп қояды. Өйткені жүйе олардың ақпаратты жеткізу тәсіліне қарай құрылмаған. Қиыны — шын мәнінде жүйе ішінде көптеген қабілетті және ақылды балалардың сәтсіз және кейде өкінішке қарай ақыл-ой кемістігі бар сияқты қабылдануы.

Ал Дислексия бұл ауруға шалдыққан көптеген атақты және табысты адамдардың болуымен де танымал. Дислексиясы бар ең атақты адамдардың бірі — Эйнштейн. Эйнштейн өз жазбаларында «Мұғалімдерінің ақыл-ойын баяу жұмыс істейтінін, өлгенге дейін ақымақ армандардың соңында ақымақша сандалатынын» айтқанын жеткізеді. Осындай қатал үкімдермен өткен оқушылық жылдарынан бүкіл жүйеге қарсы шығатын теорияға апаратын жетістік оқиғасы — бұл оның өмірі. Бұл бір жағынан үміт берсе де; бұл мысалдар көпшілікті көрсететін табыс оқиғалары болып табылмайды. Қазіргі білім беру жүйесінде көбінесе сәтсіз деп белгіленетін бұл балалар әлеуеттерінен әлдеқайда төмен болашақты бастан кешуге мәжбүр болуда өкінішке қарай. Мектепті тастап кеткен жастардың басым бөлігінде астында жатқан себептердің бірі — Дислексия...

Істелуі тиіс нәрсе — баланың психиатриялық тұрғыдан бағалануы, қажетті тесттер мен тексерулерден кейін балаға сәйкес диагноз бен емдеу жоспарының құрылуы. Барлық білім беру бағдарламаларында баланың қиындықтарына сәйкес егжей-тегжейлі реттелген, бөлшектен тұтасқа қарай жылжитын, бара-barа арта түсетін түрде дағдылар беретін білім беру мақсат етіледі және баланың әлеуетін ең жақсы түрде қолдануы қамтамасыз етіледі.